Πώς να καθυστερήσουμε τη λήψη μέτρων για να αντιμετωπισθεί η κλιματική κρίση; Δώδεκα τρόποι και άλλος ένας

Ι. Κίμων Χατζημπίρος: Στην εποχή της κλιματικής κρίσης, το μικρό δεν είναι πάντα όμορφο

 

© Κίμων Χατζημπίρος: Το μικρό δεν είναι πάντα όμορφο, Τα Νέα, 25.07.2026

 
Ένα υπουργείο περιβάλλοντος οφείλει να προωθεί αποτελεσματικές πολιτικές, κάνοντας αντικειμενική εκτίμηση των περιβαλλοντικών απειλών και αξιοποιώντας τις δυνατότητες της τεχνολογίας. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (ΑΠΕ) και οι τεχνολογίες που στηρίζουν την κυκλική οικονομία είναι τα κορυφαία εργαλεία του. Σήμερα, κύρια απειλή είναι η κλιματική αλλαγή και ακολουθεί η ρύπανση από σκουπίδια και λύματα. Όταν το υπουργείο, με χωροταξικά σχέδια για τουρισμό και ΑΠΕ, καθυστερεί την ανάπτυξη κυκλικής οικονομίας και την απαλλαγή από ορυκτά καύσιμα, προφανώς δεν κάνει καλά την δουλειά του.
Η κυβέρνηση, φοβούμενη την προσεχή εκλογική αναμέτρηση, δίνει προτεραιότητα στην ικανοποίηση διαφόρων λαϊκών αιτημάτων, ακόμα και αντιπεριβαλλοντικών. Με την κοινωνία να προχωράει αμέριμνα προς την αγχόνη της κλιματικής αλλαγής, το αρμόδιο υπουργείο κοντόφθαλμα την διευκολύνει. Η περιβαλλοντική πολιτική του είναι απερίσκεπτη προσαρμογή σε μικρομεσαίες απαιτήσεις. Έτσι, τα χωροταξικά για τουρισμό και ΑΠΕ ικανοποιούν κάθε αρνητή και φτιάχτηκαν για να ευνοήσουν μόνον μικρές οικονομικές δραστηριότητες. 

© Πηγή: Ελληνική Επιστημονική Ένωση Αιολικής Ενέργειας (ΕΛΕΤΑΕΝ)

Γιαν-Βέρνερ Μύλλερ: «Οι Χριστιανοδημοκράτες είναι ανίκανοι να υπερασπιστούν την κληρονομιά τους»

Η Χριστιανοδημοκρατική Ένωση (CDU) συγκυβερνά στο Ομοσπονδιακό επίπεδο την Γερμανία, αλλά είναι εξαντλημένη. Ο πολιτικός επιστήμονας Jan-Werner Müller, ένας από τους εμβριθείς μελετητές της δημοκρατίας στον κόσμο, της ασκεί σκληρή κριτική· αλλά όπως συνηθίζει, είναι εποικοδομητικός και έχει πρόταση. Συνιστά στη Χριστιανοδημοκρατία να θυμηθεί τις απαρχές της. Ιδιαίτερα τις κληρονομιές από τον αρχικό Καθολικό πυρήνα της. Να αναλογισθεί ποιά μπορούν, ακόμη και σήμερα, να είναι τα ξεχωριστά πολιτικά χαρακτηριστικά της. Και πώς αυτή, άρα και η πανευρωπαϊκή πολιτική οικογένεια της, το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα, μπορούν να αμυνθούν ενάντια στους εθνικολαϊκιστές, οι οποίοι έχουν ήδη στην πράξη καταστρέψει τη Χριστιανοδημοκρατία ή στενούς πολιτικούς συγγενείς της σε πολύ σημαντικές χώρες της Ευρώπης, όπως η Γαλλία, η Ιταλία, η Ολλανδία. Αυτό το τελευταίο, το φαινομενικά παράδοξο, είναι το πιο ηχηρό μήνυμα κινδύνου: Η καταστροφή της Χριστιανοδημοκρατίας έχει ήδη συντελεστεί ακριβώς στις πιο πολλές από τις χώρες της Ευρώπης με ισχυρή παρουσία του Καθολικισμού.

Jan-Werner Müller - © Tre Cassetta für Die Zeit, via Die Zeit

Jan-Werner Müller: «Christdemokraten sind unfähig ihr Erbe zu verteidigen», συνέντευξη στον Lenz Jacobsen, Die Zeit, 20.2.2026, αποθηκευμένο και εδώ

 

DIE ZEIT: Κύριε Müller, το κόμμα της Χριστιανοδημοκρατίας CDU αναζητά μια πορεία για να μπορέσει να υπερασπιστεί τον εαυτό του εναντίον της AfD και να διατηρήσει τη θέση του ως ένα, κατά κάποιο τρόπο, εκ φύσεως κυβερνητικό κόμμα στη Γερμανία. Θα τα καταφέρει;

Jan-Werner Müller: Γίνεται πολλή συζήτηση για την κρίση της Σοσιαλδημοκρατίας, όμως αν ρωτήσετε τους ανθρώπους στο δρόμο, «τι ακριβώς είναι Σοσιαλδημοκρατία;», νομίζω ότι θα περάσουν μερικά πράγματα από το μυαλό τους. Όμως αν ρωτήσετε σήμερα τους ανθρώπους στη Γερμανία, στην Ολλανδία ή στην Ιταλία, τι είναι στην πραγματικότητα η Χριστιανοδημοκρατία, υποψιάζομαι ότι θα σηκώσουν τους ώμους τους αδιάφορα. Υπάρχει σαφής εξάντληση της Χριστιανοδημοκρατίας όσον αφορά τις ιδέες και τις πολιτικές προτάσεις. Όχι μόνον στη Γερμανία και όχι μόνον τώρα ως πρωτοεμφανιζόμενο φαινόμενο.

 

Βοηθήστε μας λοιπόν να καταλάβουμε τί είναι, ή τι ήταν, η Χριστιανοδημοκρατία

Άς αρχίσουμε από το λιγότερο προφανές: Η Χριστιανοδημοκρατία είναι μια πολιτική στρατηγική· ή, αν θέλετε, μια πολιτική τεχνολογία για την διαχείριση των συγκρούσεων. Και μάλιστα, διαχείριση μέσω της διαμεσολάβησης και της αναζήτησης εξισορροπήσεων μεταξύ διαφορετικών ομάδων και συμφερόντων σε μια πλουραλιστική κοινωνία.

Φρίντριχ Μερτς, Άνγκελα Μέρκελ, 2002, © RHEINPFALZ

Σκληρά ροκ και μαλακά κλαρίνα - 2009-2025, αγώνες για την εξουσία, από την χρεοκοπία ως τον ΟΠΕΚΕΠΕ

Η τελευταία ελληνική κυβέρνηση η οποία τελείωσε ομαλά και σχετικά αξιοπρεπώς την θητεία της ήταν του ΠΑΣΟΚ με πρωθυπουργό τον Κώστα Σημίτη, το 2004. Ακολούθησε η κυβέρνηση ΝΔ - Κώστα Καραμανλή· αφού ανανέωσε την εντολή της το 2007, αποχώρησε οικειοθελώς από την εξουσία 2 μόνον χρόνια μετά, μη θέλοντας να προσπαθήσει αυτή να βγάλει το εθνικό μας κάρο από την χαράδρα της χρεοκοπίας, στην οποία αυτή η ίδια το είχε γκρεμίσει δίνοντας του το αποφασιστικό σπρώξιμο.

Το παρατημένο έργο το φορτώθηκε η κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ - Γιώργου Παπανδρέου. Όμως, και αυταπάτες για το βάθος της χαράδρας είχε, αλλά και βαθειά σχίσματα, πολιτικά και κυρίως προσωπικών στρατηγικών, αχρήστευαν εντελώς το επιτελικό προσωπικό τής «γέφυρας» της εν καιρώ θυέλλης. Αναμενόμενη η εκ των έσω κακήν-κακώς ανατροπή της, μετά από δύο χρόνια θητείας. Μετά το ολιγόμηνο διάλειμμα της κυβέρνησης Λουκά Παπαδήμου και της υπηρεσιακής του Παναγιώτη Πικραμμένου, ο θριαμβευτής του 2009 συνάντησε την δικομματική «Νέμεσι» του. Ήταν η ώρα της ρεβάνς του Αντώνη Σαμαρά και του Ευάγγελου Βενιζέλου για τις ήττες του 2009 και του 2007, την κομματική του πρώτου, την προσωπική του δεύτερου. 

Όμως η κυβέρνηση ΝΔ-ΠΑΣΟΚ (στην αρχή συν την ΔΗΜΑΡ), ήταν εξαρχής πολλαπλά υπονομευμένη. Είχαν προηγηθεί καταιγιστικές αμφίπλευρες αποχωρήσεις οι οποίες αποδείχτηκαν καταστροφικές και για τα δύο κόμματα· αφενός ο Πάνος Καμμένος και οι συν αυτώ, αφετέρου η φυλλοροή του ΠΑΣΟΚ προς ΣΥΡΙΖΑ αρχικά, αλλά και η επίμονη ψυχολογική προετοιμασία για την μετέπειτα μετοικεσία - α λα Μιχάλη Χρυσοχοΐδη και Γιώργου Φλωρίδη - προς την ΝΔ Μητσοτάκη. Αλλά εκείνη η κυβέρνηση ήταν εξαρχής υπονομευμένη κυρίως από την εμφατική αποστασιοποίηση της Καραμανλο-Παυλοπουλικής πτέρυγας της ΝΔ και ακόμη πιο πολύ από την ίδια την πολιτική ιδιοσυγκρασία του προϊσταμένου της. 

Το τέλος της, μαζί με την εκλογική πρωτιά του ΣΥΡΙΖΑ, έφερε και την ανάδυση σε θέσεις συνεξουσίας των «αντιμνημονιακών» που είχαν αποχωρήσει από το ΠΑΣΟΚ, κυρίως όμως των άγριων «αντιμνημονιακών» οι οποίοι είχαν εγκαταλείψει την ΝΔ μη αντέχοντας την κωλοτούμπα του δικού τους, του «παλιού καλού» Σαμαρά των Ζαππείων. Σε πολύ πιο προνομιακή θέση βρέθηκε όμως η αποστασιοποιημένη εθνικολαϊκή πτέρυγα της ΝΔ, η πιο σοβαρή, όχι μόνον με την συμβολική ισχύ της Προεδρίας της Δημοκρατίας, αλλά κυρίως με το να στερεώσει το ακαταδίωκτο της για την (συν)ενοχή στον οικονομικό «φόνο» και να λάβει ως μπόνους την πιο κρίσιμη θέση στον μηχανισμό σύνδεσης της Εκτελεστικής με την Δικαστική Εξουσία.

Αυτός ο μπερδεμένος «αριστερο-δεξιός» αστερισμός με μόνη συγκολλητική ουσία το «αντιμνημονιακό» ιδεολόγημα, εκ φύσεως δεν μπορούσε και μάλλον ούτε ήθελε να έχει πρόγραμμα για το αύριο. Στην μία και μοναδική κίνηση διαφυγής του ΣΥΡΙΖΑ από την ακινησία του πολιτικού βάλτου, και μάλιστα με την συνδρομή εκείνων που αυτός δαιμονοποιούσε λίγο πριν, ο όλος αστερισμός διαλύθηκε. Η Συμφωνία των Πρεσπών, λίγο πριν το τέλος της τετραετίας, ήταν μόνον η αφορμή. Στις εκλογές του 2019 ο ΣΥΡΙΖΑ «χαμήλωσε» και ήρθε δεύτερος. Ωστόσο, άν και στερημένος από το εθνικολαϊκό του σωσίβιο, και ακόμη χειρότερα χωρίς πολιτικό πρόγραμμα, δεν καταβυθίστηκε. Παρέμεινε μεγάλο κόμμα· ο κλασικός ελληνικός κομματικός διπολισμός φάνηκε εκ πρώτης όψεως να παρατείνει την ζωή του με νέο καταληψία της μιας από τις δύο θέσεις. Όμως, έτσι συνάντησε o όλος Καραμανλο-Τσιπρικός αστερισμός την δική του «Νέμεσι», τον «κεντρο-δεξιό» ή «δεξιο-φιλελεύθερο» αστερισμό υπό τον Κυριάκο Μητσοτάκη με την υπόσχεση του της επιστροφής στην «κανονικότητα». 

Παρά τον φαινομενικό διπολισμό, ο ΣΥΡΙΖΑ εγκλωβίστηκε οριστικά στον βάλτο της αυτοκτονικής πολιτικής - προγραμματικής ακινησίας. Από το 2019 και μετά, η ΝΔ ως όλον κόμμα απολάμβανε πια με την άνεσή της τον θρόνο της μονοκομματικής εξουσίας, τον οποίο είχε απωλέσει πριν από 10 ακριβώς χρόνια, ενώ η εθνικολαϊκή της πτέρυγα περιθωριοποιήθηκε. Αλλά αυτή η πτέρυγα, ως είθισται στο κόμμα τούτο, κάθησε στην άκρη του πάγκου μέχρι νεωτέρας, ελπίζοντας ότι «πάλι με χρόνους, με καιρούς, (το κόμμα) πάλι δικό μας θα ῾ναι».

Φρανθίσκο Γκόγια: Προσχέδιο για τον Μέγα Τράγο Ι

Με τρύπια βάρκα και ναυτία - Η Ελλάδα ανάμεσα στην Κοιλάδα των Τεμπών και στο Ατλαντικό Ρήγμα

Μετά την εποχή Τρικούπη, η Ελλάδα ποτέ δεν θέλησε, ούτε και τώρα θέλει να έχει σοβαρό σιδηροδρομικό δίκτυο, σαν αυτό που έχουν οι άλλες χώρες της Ευρώπης. Για τον ίδιο λόγο, ακόμη και το υποτυπώδες σιδηροδρομικό δίκτυο της, διαρκώς συρρικνούμενο, ήταν και έμεινε οικτρό, ταλαίπωρο και ανασφαλές. Εν έτει 2020, 44 χρόνια μετά την πρώτη λειτουργία γραμμών TGV στην Γαλλία (1981), τώρα, στην εποχή του ιαπωνικού Shinkansen, του γερμανικού ICE3 (360 χιλόμετρα την ώρα, από το 1999) και του Shanghai Maglev (460 χιλ. την ώρα), η Ελλάδα ουσιαστικά δεν έχει τρένα, έχει όμως να «επιδείξει» το χειρότερο σιδηροδρομικό δυστύχημα στην Ευρώπη του 21ου Αιώνα. Σε αντίθεση με τους φοβερούς μας οδικούς άξονες, αγαπημενο προορισμό εθνικών και κοινοτικών πόρων, το σιδηροδρομικό δίκτυο ήταν και είναι θέμα για χοντρά ανέκδοτα. 

Τούτο είναι το βασικό. Τα λοιπά είναι παράπλευρες συνέπειες και λεπτομέρειες. Οι πολιτικές δυνάμεις που μας έλαχαν και η δημόσια σφαίρα αυτό ακριβώς συγκαλύπτουν. Ο συνολικός εθνικός χώρος λήψης αποφάσεων (ο πολιτικός κόσμος διακομματικά, συν την «τεχνοκρατική ορθοδοξία» του σχεδιασμού οικονομικής πολιτικής και εθνικής χωροταξικής οργάνωσης, συν τον εγχώριο εταιρικό κόσμο ως εξίσου κρίσιμο παράγοντα), μεταπολεμικά ποτέ δεν θέλησαν σιδηρόδρομο. Ούτε θέλουν τώρα. Τον βλέπουν ως εμπόδιο ή ανταγωνιστή για οικείες «προτεραιότητες». Άν δεν είχε ξεσπάσει η διαμάχη μεταξύ «ελαίων σιλικόνης» και «λαθραίων υδρογονανθράκων», ο αντισιδηροδρομικός χώρος λήψης αποφάσεων ίσως θα την είχε εφεύρει ο ίδιος.  

 

Ας το συνηθίσουμε. Τώρα πια, κάθε φορά που συμβαίνει σε τούτη τη χώρα μια μεγάλη καταστροφή, είτε δυστύχημα, είτε επακόλουθο συμβάντων που αποκαλούσαμε άλλοτε θεομηνίες, ακούγεται η λέξη παθογένειες. Παθογένειες του κράτους, της χώρας, της κοινωνίας, της πολιτικής. Συνήθως με το επίθετο διαχρονικές μπροστά από το ουσιαστικό. Το ναυάγιο του Σάμινα, η πτώση του φορτίου της νταλίκας πάνω στο πούλμαν με τους μαθητές στα Τέμπη (2003), η πλημμύρα στην Μάνδρα, τα τρομακτικά αποτελέσματα των πυρκαγιών στο Μάτι, αλλά και στην Αρκαδία ή στον Έβρο, η πλημμυρισμένη Θεσσαλία μετά το πέρασμα του κυκλώνα Ντάνιελ, είναι μια συλλογή δειγμάτων από πρόσφατες, ποικίλες τραγικές αφορμές. Έτσι, το σιδηροδρομικό δυστύχημα στα Τέμπη με τα επακόλουθά του εδώ και δύο χρόνια, εάν ειδωθεί ως ακραία καταστροφική εκδήλωση παθογενειών, μοιάζει μάλλον με καταρράχτη που έπεσε σε ένα ποτήρι ήδη γεμάτο. 

Όταν η άμμος ήταν παχιά, το έκρυβε καλά η στρουθοκάμηλος το κεφάλι

Πολλοί δημοσιολογούντες προσπάθησαν να συγκρίνουν την πρόσφατη ενεργοποίηση των πολιτών, μετρημένη με το μέγεθος της συμμετοχής στις διαδηλώσεις, με παλαιότερα μεγέθη κινητοποίησης τους σε εντελώς διαφορετικές περιστάσεις και με εντελώς διαφορετικά κίνητρα. Ποιά ήρθαν στη μνήμη τους; Ας εξαιρέσουμε τους παλιότερους. Αυτοί θυμήθηκαν, δικαιολογημένα, το μέγεθος των πρώτων διαδηλώσεων αμέσως μετά την πτώση της δικτατορίας το έτος 1974. Εκείνες ήταν κινητοποιήσεις γιορταστικές, χαράς. Όχι θυμού, αντίθεσης, λύπης ή απογοήτευσης. Οι πιο νέοι θυμήθηκαν κινητοποιήσεις οργής και αντίθεσης: Τις κωμικοτραγικές «άνω-κάτω πλατείες» την εποχή της χρεωκοπίας 2010-2015, διάφορες εξάρσεις «Μακεδονικών συλλαλητηρίων» και «λαοσυνάξεων» από το 1993 έως το 2018, καθώς και τις κινητοποιήσεις εναντίον της ασφαλιστικής μεταρρύθμισης Γιαννίτση (2001). Όμως, από εκείνες τις κινητοποιήσεις οι οποίες ανακλήθηκαν τώρα στη μνήμη ως μέτρα σύγκρισης, καμιά δεν χαρακτηρίστηκε τότε στον δημόσιο λόγο ως αντίδραση σε παθογένειες. 

Ούτε ήταν, στο μυαλό των συμμετεχόντων. Αντίθετα, λειτούργησαν ως πρόσθετα φράγματα τα οποία εμπόδισαν να συνειδητοποιηθούν παθογένειες.

Οι συμμετέχοντες στις «Μακεδονικές λαοσυνάξεις», την ώρα που μετακινήθηκαν για πρώτη φορά μετά το 1950 οι τεκτονικές πλάκες στην Ευρώπη, δεν φαντάζονταν ότι υποκινούνταν πολιτικά να στηρίξουν την πολύ διαχρονική παθογένεια της αργόστροφης Ελλάδας σε στιγμές γεωπολιτικών ανατροπών (βλέπε Μικρασιατική Καταστροφή, Εμφύλιος), γιατί οι ίδιοι μέσα τους πείσθηκαν και πίστεψαν ότι κινητοποιούνται εναντίον μιας εξωτερικής απειλής. Οι αντίπαλοι της ασφαλιστικής μεταρρύθμισης του 2001 πίστευαν ότι απειλείται ένας βατός και διατηρήσιμος εργασιακός και μετα-εργασιακός βίος από μια αχρείαστη, εχθρική προς αυτούς μεταρρύθμιση. Ύστερα ήρθαν οι μέλισσες, βέβαια.

Στην περίπτωση της χρεωκοπίας, το κοινό αμπρακαντάμπρα για βένετους, πράσινους, ρούσιους, φαιούς ή κανελλί με βούλες, ήταν και είναι «τα μνημόνια». Αυτός ο όρος δεν χρησιμοποιήθηκε ως κόκκινο πανί και ως εικόνα του εχθρού σε καμιά από τις άλλες χώρες οι οποίες βρέθηκαν σε ίδια ή παρόμοια κατάσταση με την Ελλάδα και υπέγραψαν δανειακές συμβάσεις με αντίστοιχες προϋποθέσεις και υποχρεώσεις (memoranda). Όμως στην Ελλάδα έκανε καλά την δουλειά του. Συνετέλεσε ώστε να μείνει στο απυρόβλητο ειδικά η κυβέρνηση η οποία, στα προεόρτια και την στιγμή μιας παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης, έδωσε τις τελευταίες αλλά αποφασιστικές σπρωξιές για να πέσει η χώρα βαθιά στη χαράδρα της χρεωκοπίας. Πιο γενικά, η οπτική γωνία που επικράτησε στην δημόσια συζήτηση με λέξη-οδηγό «τα μνημόνια», έκανε καλή δουλειά για να μην ακουστεί πολύ η λέξη παθογένειες στην αναζήτηση σημαντικών αιτίων της χρεωκοπίας.

Εδώ ταιριάζει να αναφερθεί πάλι ένα αξίωμα που έχει δοκιμαστεί πολλές φορές στην δημόσια σφαίρα: Όποιος έχει την ισχύ ή την εξουσία να ορίζει, με λέξεις και με λόγια, ποιά ατζέντα συζήτησης ταιριάζει σε μια κατάσταση, και να προσδίδει το νόημα που εκείνος θέλει σ' αυτές τις λέξεις, αυτός δυνητικά έχει ισχύ ή και εξουσία με την κυριολεκτική σημασία. Έχει πλεονέκτημα όποιος θέτει την ατζέντα· ακόμη μεγαλύτερο εάν ορίζει και τις λέξεις-κλειδιά της ατζέντας.

Το ακόμη χειρότερο: Στην Ελλάδα δεν ενδιαφέρονται για το τι λέει κάποιος ή κάποια, αλλά κυρίως για το ποιός το λέει. Έτσι, και όχι μόνον στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης,  παγιδεύεται η δημόσια συζήτηση σε έναν αδιέξοδο λαβύρινθο από κοινοτοπίες και στερεότυπα «επώνυμων» και «επιδραστικών», είτε με φιλελεύθερα, είτε με πολύχρωμα «αντισυστημικά», είτε με άλλα πιστοποιητικά ψευδο-εγκυρότητας. Αποτέλεσμα: Όλη η δημόσια σφαίρα, ψηφιακή και συμβατική, κατακερματίζεται σε ηχομονωμένους και αποστειρωμένους θαλάμους αντήχησης (echo chambers), συνεπώς χάνει όλο και περισσότερο την επαφή της με την πραγματικότητα.

Σιδηροδρομικό δυστύχημα στον Δοξαρά - 1972, με το «Ακρόπολις Εξπρές», 19 νεκροί

«Woke Αριστερά» & «αντισυστημική Δεξιά» - Πολιτικές στρατηγικές «πολιτισμικών πολέμων» και η ατζέντα της δημόσιας συζήτησης

Ένα παλιό ενδιαφέρον άρθρο του Σλάβοϊ Ζίζεκ στο Project Syndicate, γραμμένο στις 3.8.2022, λίγους μήνες μετά την έναρξη της εισβολής στην Ουκρανία, είχε τον τίτλο «Τι κοινό έχουν η “Woke” Αριστερά και η Εναλλακτική Δεξιά».1 Αναδημοσιεύτηκε ολόκληρο, με ίδιο τίτλο, και στον ιστοχώρο Diplomatic Courier.2 Στο άρθρο του εκείνο ο Ζίζεκ αντιμετώπιζε τις απόψεις ενός γνώριμου στόχου του: Του Καναδού ψυχολόγου Τζόρνταν Πίτερσον, ενός «αναπόσπαστου εξαρτήματος των Μέσων Ενημέρωσης που υποστηρίζουν τη λεγόμενη εναλλακτική ή αντισυστημική Δεξιά (alt-right)».

Jordan Peterson και Elon Musk, σύντροφοι εν όπλοις στον πόλεμο με την “woke” αριστερο-φιλελεύθερη ελίτ των πάμπλουτων (© Spectator)

Ο Ζίζεκ συνηθίζει να κοινωνιολογεί και πολιτικολογεί ως φιλόσοφος, αλλά αποφεύγει (ή αδυνατεί) να φιλοσοφεί ως κοινωνιολόγος και ως πολιτικός επιστήμων. Αυτό άλλοτε τον έχει οδηγήσει σε εύστοχες εκλάμψεις (π.χ. για την προστασία της κληρονομιάς του Διαφωτισμού στην Ευρώπη), άλλοτε σε σκοτεινές γωνίες της πολιτικής σκέψης.
Ο Πίτερσον ήταν μόνον η αφορμή. Με αυτήν ο Ζίζεκ οδηγήθηκε σε μιά μια από τις εύστοχες εκλάμψεις της σκέψης του, ικανή να παρακινήσει σε δημιουργικές πολιτικές επισημάνσεις. Έθιξε ένα θέμα ταμπού: Στα πλαίσια του από το 1789 καθιερωμένου συστήματος πολιτικών συντεταγμένων, του μονοδιάστατου άξονα «Δεξιά-Κέντρο-Αριστερά», μια ορισμένου τύπου πολιτική επιχειρηματολογία και πρακτική, την οποία πολλοί αποκαλούν αμερικανοπρεπώς «woke» [«επαγρύπνηση» εναντίον προκαταλήψεων και διακρίσεων που αφορούν χρώμα δέρματος, φυλή, φύλο, ταυτότητες φύλου, εθνοτικές ταυτότητες ή  άλλες ταυτότητες προσδιορισμένες είτε συμβατικά, είτε υποκειμενικά], αντιμετωπίζεται από αρκετούς και ποικίλους ως ακρογωνιαίος λίθος της όλης πολιτικής στάσης και συμπεριφοράς που αποκαλείται «δυτική πολιτική ορθότητα» της εποχής μας. Από τους μεν αντιμετωπίζεται ως ψόγος από τους δε ως έπαινος.
Η ουσία της σύγκρουσης αφορά το πεδίο της πολιτικής στρατηγικής: Μια ορισμένη αλλά ευρεία «μοντέρνα (ή μάλλον μεταμοντέρνα) Αριστερά», ριζωμένη τόσο στη Σοσιαλδημοκρατία όσο και σε «ριζοσπαστικές» εκδοχές, βλέπει εκεί μια πρόκληση και πρόσκληση για κατάκτηση νέων και νεοδημιουργούμενων εδαφών στο ευρύ πεδίο της κοινωνίας. Το ίδιο ακριβώς κάνει και ένας ευρύς «σύγχρονος Φιλελευθερισμός», είτε «μετριοπαθής του Κέντρου», με έντονες πολιτισμικές ανησυχίες, είτε σκληρά οικονομοκεντρικός (Φιλελευθερισμός με το πρόθεμα «Νέο-»). Αντίθετα, οι ιδεολόγοι και οι στρατηγικοί εγκέφαλοι της λεγόμενης εναλλακτικής ή αντισυστημικής Δεξιάς, βλέπουν εκεί ένα αδύνατο σημείο της στρατηγικής διάταξης «της Αριστεράς» και του Φιλελευθερισμού. Μάλιστα, πολλοί «εναλλακτικοί», σταθερά αμερικανοπρεπώς, συμπεριλαμβάνουν στην όλη «Αριστερά» και τους πάσης φύσεως Φιλελεύθερους. Οι πιο προχωρημένοι «αντισυστημικοί» βλέπουν (ή κάνουν πως βλέπουν) στην «wokeness» και στον λεγόμενο δικαιωματισμό τα πιο αδύνατα σημεία της όλης «συστημικής» πολιτικής.
Πεδίο κρίσιμης μάχης ή καυγάς περί όνου σκιάς; Και τι διάολο; Από τον Σλάβοϊ Ζίζεκ περιμέναμε να μας αρπάξει από την μεταμοντέρνα Νεφελοκοκκυγία και να μας οδηγήσει σε στέρεο έδαφος;

Peterson, Πούτιν, Ντούγκιν - Με τον Martin Heidegger στη θεση του «αόρατου υποβολέα»;

Το τέλος της Ριζοσπαστικής Αριστεράς

Η συζήτηση για το υπαρξιακό πρόβλημα της πάλαι ποτέ «Ριζοσπαστικής Αριστεράς» διεξάγεται εντός ενός πολιτικού προσωπικού (του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ και του κόμματος της Νέας Αριστεράς), αλλά και εντός ενός ευρύτερου κοινού αριστερών, που όπως όλα δείχνουν, έχουν χάσει πολλές συνέχειες και επεισόδια της πολιτικής και κοινωνικής περιπέτειας, εγχώριας και διεθνούς.

Πέρασαν 16 χρόνια από το 2008, τότε που μια από τις εμβληματικές προσωπικότητες της Ανανεωτικής Αριστεράς, χωρίς ψευδαισθήσεις, με λεπτή ειρωνεία και πολιτική διορατικότητα, καλούσε σε υποστήριξη του «κόμματος που μας έλαχε». Εννοούσε τον τότε ΣΥΝασπισμό και όχι τον υπό δημιουργία ΣΥΡΙΖΑ. Το σίγουρο είναι, ότι από τότε μέχρι σήμερα συνέβησαν πελώριες μεταλλάξεις στη φυσιογνωμία του πολιτικού και ιδεολογικού χώρου που κάλυπτε κάποτε ο ΣΥΝασπισμός και της διευρυμένης συνέχειας του  που γνωρίσαμε ως ΣΥΡΙΖΑ.

Η επώαση και ολοκλήρωση αυτής της πολιτικής μετάλλαξης είχε αρχίσει ήδη πριν το 2008. «Για την πλειοψηφία, μετά το τελευταίο συνέδριο του ΣΥΝ, επικράτησε η άποψη ότι έτσι έχουν τα πράγματα: ανανέωση τέρμα» (έγραφε η ίδια προσωπικότητα, στην Αυγή, ήδη στις 11.12.2005). Η ζωή του νέου, μεταλλαγμένου πολιτικού πλάσματος κράτησε δύο δεκαετίες. Πρώτα με την «χύμα Αριστερά» της δεκαετίας του 2000 (περίοδος προεδρίας Αλαβάνου στον ΣΥΝασπισμό και ίδρυση ΣΥΡΙΖΑ) και μετά με την «αντιμνημονιακή Αριστερά» της δεκαετίας του 2010. Αυτές οι δύο δεκαετίες οπισθοδρόμησαν το σύνολο του πολιτικού προσωπικού του ΣΥΝ και του ΣΥΡΙΖΑ, το παραδοσιακό κοινό της Ανανεωτικής Αριστεράς και κυρίως όσους πολίτες νεότερων γενιών παρακολούθησαν με ενδιαφέρον αυτή την μετά το 2000 πολιτική μετάλλαξη. Το οπισθοδρόμησαν πολύ πίσω από όποιες πολιτικές κατακτήσεις, λίγες ή περισσότερες, είχαν προσκομίσει ο ευρωκομμουνισμός, η όλη Ανανεωτική Αριστερά και άλλα κινήματα και ρεύματα ανανέωσης και πολιτικής χειραφέτησης, σε μια πορεία δεκαετιών, από τα τελευταία χρόνια της δικτατορίας μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1990. Τώρα φαίνονται τα οριστικά αποτελέσματα της μετάλλαξης και ολοκληρώνονται τα τελικά κομματικά προϊόντα της. Είναι η όψιμη εποχή του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ και το κόμμα της Νέας Αριστεράς.

Το σκληρό και στυγνό πολιτικό πρόβλημα είναι το εξής: Η πλήρης πολιτική μετάλλαξη τυφλώνει αυτό το κοινό και έχει αμβλύνει ανεπανόρθωτα την πολιτική οξύνοια του αντίστοιχου πολιτικού προσωπικού. Έτσι, δεν μπορούν να δουν την πραγματικότητα, να διακρίνουν επείγουσες προτεραιότητες και στρατηγικές επιλογές, να σκεφτούν και να πράξουν πολιτικά στις σημερινές συνθήκες.

2011 στην παιδική χαρά (ή, παραφράζοντας τον «Μπολιβάρ» του Νίκου Εγγονόπουλου,
«Στρατηγέ Ευκλείδη, τι γύρευες στην Πλατεία, εσύ ένας Οξφορδιανός;»)

H πιο δύσκολη αποστολή: Να εμποδίσoυμε να καταστραφεί ο κόσμος, να νικήσουμε το ένστικτο του θανάτου - Ομιλία του Αλμπέρ Καμύ όταν παρέλαβε το Νόμπελ (1957)

Το 1957 ο Καμύ τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας για το σύνολο του έργου του. Αυτό είναι το κύριο μέρος της ομιλίας του στην τελετή παραλαβής του βραβείου.

* * *

Στη μνήμη της Βενετίας Γαζίλα, εικαστικού, μαθηματικού, με χρόνια της νεότητάς της στον αθλητισμό, δασκάλας παιδιών που πασχίζουν να γίνουν γυναίκες, άνδρες, πολίτες, η οποία είχε αφιερώσει την ποικιλότητα των αρετών της στον γιό της και στην πραγμάτωση ενός βιώσιμου μέλλοντος. Και στη μνήμη του Δημήτρη Φατούρου, δασκάλου με αξία σπάνια, αρχιτέκτονα, ζωγράφου, ανθρώπου που υπηρέτησε και τίμησε τις αρετές του πολίτη σε καιρούς καταστροφής και σε καιρούς επανόρθωσης. 

Tα λόγια του Καμύ από το 1957 ας σηματοδοτήσουν και το τέλος του ιστοχώρου Μετά την Κρίση.

  

Άραγε θα θυμάται κάποιος τ’ όνομά μας,
της ζωής μας τα εξαίσια φεγγάρια,
τα πάθη μας, τις λύπες, τα δεινά μας;
Άραγε υπήρξαμε ποτέ; Στα όνειρα μας!

(Διάφανα Κρίνα - «Τα χρόνια μου ναυάγησαν στις ξέρες σου» - youtube,

Στίχοι Παντελής Ροδοστόγλου)

* * *

[...] Προσωπικά δεν μπορώ να ζήσω χωρίς την τέχνη μου, αλλά δεν τοποθέτησα ποτέ την τέχνη αυτήν πάνω απ’ όλα. Αν, αντίθετα, μου είναι απαραίτητη, αυτό συμβαίνει γιατί είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τους ανθρώπους, και μου επιτρέπει να ζω, έτσι όπως είμαι, στο ίδιο επίπεδο με όλους τους άλλους. Η τέχνη δεν είναι στα μάτια μου μοναχική απόλαυση, είναι μέσο να συγκινεί κανείς το μεγαλύτερο δυνατό αριθμό ανθρώπων, προσφέροντάς τους προνομιούχα εικόνα των κοινών πόνων και ευχαριστήσεων – δεν επιτρέπει στον καλλιτέχνη ν’ απομονωθεί, τον υποτάσσει στην πιο ταπεινή και την πιο παγκόσμια αλήθεια. Και συχνά αυτός που διάλεξε τη μοίρα του καλλιτέχνη, γιατί αισθανόταν διαφορετικός, μαθαίνει πολύ γρήγορα πως δεν θα θρέψει την τέχνη του όντας διαφορετικός, αλλά ομολογώντας την ομοιότητά του με τους άλλους. Ο καλλιτέχνης σφυρηλατείται μέσα σ’ αυτό το συνεχές πηγαινέλα από τον εαυτό του στους άλλους, ανάμεσα στην ομορφιά, που δεν μπορεί να την αρνηθεί, και την κοινότητα, απ’ όπου δεν μπορεί να ξεριζωθεί. Γι’ αυτόν το λόγο οι αληθινοί καλλιτέχνες δεν περιφρονούν τίποτε· υποχρεώνονται να κατανοήσουν αντί να κρίνουν. Και αν πρέπει να πάρουν μια θέση σ’ αυτόν τον κόσμο, δεν μπορεί να είναι παρά η θέση σε μια κοινωνία όπου, σύμφωνα με το μεγάλο λόγο του Νίτσε, δεν θα βασιλεύει πια ο κριτής αλλά ο δημιουργός, είτε είναι διανοούμενος είτε εργάτης.

Albert Camus

Αγγλικός αντιευρωπαϊσμός, μετανάστευση, φτώχεια. Μυστικά και ψέματα και μισές αλήθειες

Οι Ασιάτες και Αφρικανοί μετανάστες που έρχονται για να εργαστούν στην Αγγλία γενικά δεν είναι ανεπιθύμητοι και γίνονται αποδεκτοί σχετικά εύκολα. Ο λόγος είναι απλός: Εργάζονται συνήθως σε πενιχρά αμοιβόμενες και επισφαλείς θέσεις εργασίας του τριτογενούς τομέα, καθώς και «υπηρεσιών μέριμνας» (π.χ. νοσηλευτές, οικιακοί βοηθοί κτλ). Η είσοδος αυτής της ομάδας νέου εργατικού δυναμικού στην αγορά εργασίας, συντελεί ώστε να συμπιέζονται κυρίως οι μισθοί των νεαρών Άγγλων εργαζομένων ή και μεγαλύτερων αλλά ανειδίκευτων συναδέλφων τους. Δηλαδή ζημιώνει αυτούς για τους οποίους δεν δίνουν δεκάρα τα σημερινά συνδικάτα και το τμήμα της κοινής γνώμης που έχει ισχυρή φωνή - ακριβώς όπως συμβαίνει και στην Ελλάδα. Έτσι, στην Αγγλία, οι «έγχρωμοι» μετανάστες είναι κοινωνικά αποδεκτοί. Ή και καλοδεχούμενοι, επειδή συμπιέζουν το εργασιακό κόστος των μικροεπιχειρήσεων, των υπηρεσιών και διογκώνουν συνολικά τον επισφαλή τομέα της αγοράς εργασίας.
Αντίθετα, όσοι Ευρωπαίοι (όχι μόνον Ανατολικοευρωπαίοι - διότι στην Αγγλία εισρέουν επίσης Ισπανοί, Πορτογάλοι, Ιταλοί) μεταναστεύουν στην Αγγλία για να εργαστούν σε χειρωνακτικές ή ημι-χειρωνακτικές εργασίες, κατευθύνονται είτε σε καλύτερα αμειβόμενες, ακόμη σχετικά «προστατευόμενες» από τα συνδικάτα θέσεις μισθωτής εργασίας, είτε σε «αυτοαπασχόληση» (υδραυλικοί, ηλεκτρολόγοι και άλλοι ειδικευμένοι τεχνίτες οικοδομικών), αλλά και σ΄εκείνες τις  λίγες θέσεις ειδικευμένης εργοστασιακής απασχόλησης που έχουν απομείνει ακόμη στην Αγγλία. Συνεπώς, συντελούν στο να συμπιέζονται οι μισθοί ή άλλες απολαβές πρώην - ή και νύν - σχετικά «προστατευόμενων» κοινωνικών ομάδων. Γι' αυτό το λόγο, οι μετανάστες από την ηπειρωτική Ευρώπη, αντίθετα από τους Ασιάτες και Αφρικανούς, δεν είναι αποδεκτοί από τις πιο παραδοσιακές μερίδες των Άγγλων εργαζομένων και των μεσοστρωμάτων, οι οποίες ζουν σε άλλοτε ευημερούσες μικρομεσαίες επαρχιακές towns, όπως εκείνες που πρίν από 2-3 δεκαετίες ήταν ανθηρά κέντρα χαλυβουργίας, ανθρακωρυχείων και πολλών μικρομεσαίων επιχειρήσεων.

Η «νέα αγγλική εργατική τάξη» του τριτογενούς τομέα και των υπηρεσιών, νεαρής ηλικίας, κακοπληρωμένη και συνδικαλιστικά απροστάτευτη, συνωστίζεται κυρίως στα μεγάλα μητροπολιτικά κέντρα, στις cities του Λονδίνου, του Λίβερπουλ, του Μάντσεστερ, του Μπέρμινχαμ, του Λιντς κτλ. Εκεί βλέπουμε μεγάλες πλειοψηφίες εναντίον της Brexit αλλά και ποσοστά του Εργατικού Κόμματος 70 ή και 80 % - παρά τις απώλειες.  

© CityMetric/Alasdair Rae - Data: House of Commons Libary, MHCLG (εκλογές 2017)

Π.χ. από τις εκλογικές περιφέρειες του ευρύτερου Μάντσεστερ με πολυάριθμες πληθυσμιακές ομάδες στερημένες οικονομικά και με υψηλή ανεργία, το Εργατικό Κόμμα έλαβε στο Manchester Gorton 77,6 % και στις περιφέρειες Oldham West, Wythenshawe, Ashton-under-Lyne, Worsley και Stalybridge ποσοστά της τάξης του 50 %. Στατιστικές λένε ότι η πόλη της Αγγλίας με πιο μεγάλη αναλογία φτωχών πληθυσμιακών ομάδων σήμερα είναι το Middlesbrough στο Βόρειο Γιορκσάιρ. Εκεί οι Εργατικοί έλαβαν 50,5 %, παρά την μεγάλη μείωση ποσοστών τους και την πτώση της  συμμετοχής στις εκλογές. Στις περιφέρειες Liverpool Walton και Birmingham Hodge Hill με τεράστια ποσοστά  φτώχειας και ανεργίας, το Εργατικό Κόμμα έλαβε, αντίστοιχα, 84,7 % με σχεδόν μηδενικές απώλειες  και 78,7 % με πολύ μικρές απώλειες.

Η στατιστική και οι αριθμοί αποκαλύπτουν και κάτι άλλο πολύ ενδιαφέρον: Στο σύνολο της Αγγλίας, το Εργατικό Κόμμα είχε μικρότερο ποσοστό απωλειών προς τους αντιευρωπαίους Συντηρητικούς (4,70 %), παρά προς τους ναυαγισμένους Φιλελεύθερους (6,06 %). Στη Σκωτία, οι απώλειες  προς το εκεί Εθνικό Κόμμα (SNP), απομάκρυναν από τους Εργατικούς και τους λίγους Σκωτσέζους ψηφοφόρους που τους είχαν απομείνει.

Γ. Ρ.

Paul Mason: Γιατί χάσαμε στη Βρετανία (Aυγή, 23.12.2019)
 

Guy Standing: Από τις βιομηχανικές κοινωνίες σε παγκόσμιο ταξικό κατακερματισμό - Επισφάλεια και «πρεκαριάτο» (MτK)
 
Michael Norris: Τζων Ράσκιν - Μια φωνή από τον 19ο αιώνα μιλά για τις σημερινές κοινωνίες της ανισότητας (ΜτΚ)

Βρετανία, Βrexit: Tοξικός Συντηρητισμός· και μια ακόμη αποτυχημένη απόπειρα αναζωογόνησης της Σοσιαλδημοκρατίας

Ο λόγος που θριάμβευσαν οι Συντηρητικοί του Μπόρις Τζόνσον και ηττήθηκαν κατά κράτος οι Εργατικοί του Τζέρεμι Κόρμπιν είναι ένας κυρίως: Στις κοινοβουλευτικές εκλογές της 12ης Δεκεμβρίου 2019, το θέμα που κυριάρχησε ήταν η Brexit, όχι η κοινωνική και οικονομική κατάσταση της χώρας. Αυτό υποστηρίζεται εντός του Εργατικού Κόμματος, τουλάχιστον από τους υποστηρικτές του Κόρμπιν. Φυσικά, προσπαθούν να ελαχιστοποιήσουν τις ευθύνες της ηγεσίας· ωστόσο, επί της ουσίας έχουν απολύτως δίκιο: Οι τωρινές κοινοβουλευτικές εκλογές πιθανότατα είχαν κριθεί ήδη το 2016, στο δημοψήφισμα για την Brexit. Από τότε το Εργατικό κόμμα είναι ανεπανόρθωτα ηττημένο. Τότε, ο Τζέρεμι Κόρμπιν, όπως και πολλοί άλλοι Βρετανοί αριστεροί, δεν μπόρεσαν να καταλάβουν ότι «η Brexit ήταν το καταστροφικό, φονικό όπλο της τυχοδιωκτικής Ακροδεξιάς».

Οι Εργατικοί αφέθηκαν στο έλεος των άτυπα συνασπισμένων σκληρών δεξιών του Συντηρητικού Κόμματος και του Φάρατζ. Δεν αναζήτησαν δραστικά πολιτικά εργαλεία για να αντιδράσουν στις μεταλλαγμένες πολιτικές και ιδεολογικές συμπεριφορές της πρώην εργατικής τάξης και των ποικίλων μεσαίων κοινωνικών στρωμάτων της «επαρχιακής Αγγλίας» (δηλαδή έξω από την τετράδα Λονδίνο-Λίβερπουλ-Μάντσεστερ-Λιντς, 3-4 άλλες μεγάλες αγγλικές πόλεις και τις 2 παραδοσιακές πανεπιστημιουπόλεις). Τις μεταλλάξεις αυτές τις προκάλεσαν οι οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές τριών δεκαετιών. Η παλιά εργατική τάξη όπως την ξέραμε, είναι τώρα πρώην εργατική τάξη. Και η «νέα», εάν υποθέσουμε ότι υπάρχει, υπάρχει μόνον στις cities. Όχι στις towns. Eίναι οι συνωστισμένοι χαμηλόμισθοι του τριτογενούς τομέα.

Ο ατυχής όρος «ακραίο Κέντρο». Στη Βρετανία, στην Ελλάδα και αλλού

Ο όρος «ακραίο Κέντρο», με τη σημασία που χρησιμοποιείται στη σημερινή Ελλάδα, χρησιμοποιήθηκε στην πολιτική συζήτηση για πρώτη φορά στη Βρετανία. Αυτοί που τον επινόησαν - όπως ο πακιστανοβρετανός πολιτικός επιστήμονας και συγγραφέας Ταρίκ Αλί, ο οποίος σπούδασε στο Κολλέγιο Exeter της Οξφόρδης πολιτική επιστήμη, οικονομικά και φιλοσοφία -, πέρασαν την κατά Λένιν «παιδική αρρώστεια» στη δεκαετία του 1970, αλλά είχαν την ατυχία να μη τους δημιουργήσει αντισώματα. Όπως ακριβώς συνέβη σε πάρα πολλούς συνομήλικους τους στη δική μας χώρα, την Ελλάδα.

Όταν λανσαρίστηκε ο όρος, εννοούσαν κυρίως τους «Μπλεριστές» του Εργατικού Κόμματος, οι οποίοι ήταν πολύ πιο φιλοπόλεμοι από τους Συντηρητικούς (βλ. τους πολέμους στο Ιράκ και Αφγανιστάν κτλ). Κυρίως όμως, οι εφευρέτες του όρου είχαν κατά νου την κοινωνική και οικονομική πολιτική των «Μπλεριστών». Αυτοί συνέχισαν με πιο ήπιο τρόπο, αλλά επίμονα, την απότομη στροφή των Συντηρητικών κυβερνήσεων της εποχής Θάτσερ, με στόχο κυρίως να προσεταιριστούν τα ανώτερα μεσαία κοινωνικά στρώματα. Οι «Μπλεριστές» έλαβαν μέτρα περιορισμού του μεταπολεμικού βρετανικού κράτους πρόνοιας, παρέδωσαν στην «αγορά» κοινωφελείς υπηρεσίες εμβληματικές της εποχής που άκμαζε η βρετανική  δημόσια εκπαίδευση και υγεία και αφάνισαν επιτυχώς την αντίπαλη πτέρυγα του Εργατικού Κόμματος, την αποκαλούμενη «αριστερή».

Τέτοιες πολιτικές, στις οποίες τον ρόλο του δεξιού εξτρέμ αναλαμβάνουν αριστεροί της μεσαίας γραμμής ή παίχτες σαν τον Άριεν Ρόμπεν (αριστεροπόδαροι που μπαίνουν όμως και σουτάρουν από τη δεξιά πλευρά), μέχρι και κεντρικοί οπισθοφύλακες, δεν αποτελούν ιδιαιτερότητα των λεγόμενων Νέων Εργατικών της «Μπλερικής» εποχής, ούτε είναι ιστορική εξαίρεση.

Παραδείγματα υπάρχουν πολλά. Άς θυμηθούμε, λόγου χάρη, τους «αρχέγονους Βενιζελικούς» (όρος του δημοσιογράφου κ. Ιορδανίδη στην εφημερίδα Καθημερινή) των αρχών του 20ού αιώνα. Το βενιζελικό Κόμμα των Φιλελευθέρων δεν είχε μόνον έντονη επιθετικότητα στην εξωτερική του πολιτική και διαρκή φιλοπόλεμη διάθεση, η οποία ωραιοποιήθηκε από την ελληνική ιστοριογραφία ως επιτυχής διεκδίκηση των εθνικών δικαίων. Ήταν, εκτός των άλλων, πολύ πιο αποτελεσματικό στην καταστολή των συνδικαλιστικών διεκδικήσεων της εργατικής τάξης, πιο επίμονα αντικομμουνιστικό από το αντίπαλο Λαïκό Κόμμα (βλ. τον περιβόητο «Ιδιώνυμο Νόμο»), είχε ανάμεσα στους υποστηρικτές του ακόμη και ακραίους ρατσιστές αντισημίτες (βλ. το πογκρόμ του Κάμπελ στη Θεσσαλονίκη), τα δε στηρίγματά του στις ένοπλες δυνάμεις ανταγωνίζονταν με τους μοναρχικούς συναδέλφους τους σε αριθμό και συχνότητα πραξικοπημάτων.