H Χάννα Άρεντ, η οποία δεν έβλεπε τον εαυτό της ως φιλόσοφο, αλλά κυρίως ως πολιτικό επιστήμονα, μαζί με πολλά άλλα μάς δίδαξε και το εξής: Ο δρόμος προς απολυταρχικούς και ολοκληρωτικούς τρόπους διακυβέρνησης, μπορεί να ανοίξει όταν και όπου διαλύονται οι κοινωνικές τάξεις και γίνονται άμορφες «μάζες». Διότι αυτό συμπίπτει συνήθως και με ανατροπές στα πρότυπα πολιτικής εκπροσώπησης, με χαλάρωση των δεσμών μεταξύ πολιτών και κομμάτων, τελικά με αποσάθρωση ενός πολιτικού συστήματος το οποίο προηγουμένως φαινόταν σταθερό και ακλόνητο.
Συνήθως, η Ακροδεξιά, κλασική ή «εναλλακτική», ενισχύεται όταν εισέρχεται σε κρίση ένα πολιτικό σύστημα ως όλον. Και ιδίως όταν «τρεκλίζουν» και «σκοντάφτουν» αυτά που αποκαλούνται αστικά κόμματα. Όχι όσα κόμματα είτε κατατάσσονται κατά τα καθιερωμένα στα αριστερά (σοσιαλιστικά ή κομμουνιστικά), είτε ανήκουν σε νέες πολιτικές οικογένειες οι οποίες δεν προέρχονται από τον πολιτικό κόσμο του 18ου και του πρώιμου 19ου Αιώνα.
Αυτό ακριβώς συμβαίνει στην εποχή μας: Στη Γαλλία με την διάλυση του Ρεπουμπλικανικού κόμματος (οι παλιοί Γκωλικοί). Στη Γερμανία με την αυτοκαταστροφή του FDP. Άραγε τώρα και της Χριστιανοδημοκρατίας; Στο Ηνωμένο Βασίλειο με την αυτοκαταστροφή του Συντηρητικού Κόμματος. Στην Ιταλία με την συρρίκνωση του Μπερλουσκονικού κληρονόμου της παραδοσιακής ιταλικής Democristiana και την ομηρεία του από κόμματα «στα δεξιά του». Προπαντός συμβαίνει στις ΗΠΑ, με την άλωση του «Μεγάλου Παλαιού Κόμματος» του Λίνκολν, του Νίξον, του Ρέηγκαν, του Ρεπουμπλικανικού, και την κατάληψη της θέσης του από το μεταμοντέρνο κράμα λαϊκοφασιστών και τεχνο-αναρχοκαπιταλιστών – libertarians, τους MAGA-Τραμπιστές.
Και πότε έρχεται η τελική κρίσιμη στιγμή για τους «αντισυστημικούς»; Έρχεται, όταν υπό
την επίδραση πολιτικών καταλυτών, μορφοποιούνται μέσα σε αδρανείς πολιτικά μάζες κάποιες δραστήριες,
ισχυρές και σχετικά πολυάνθρωπες μειοψηφίες και αρχίζουν να δρουν ως ενεργητικός όχλος, γράφει η Χάννα Άρεντ. Αυτό ήταν το μάθημα που πήρε ο κόσμος από την εμφάνιση των
φασισμών και ναζισμών στην Ευρώπη του Μεσοπολέμου. Οι πολιτικοί καταλύτες μπορεί ενίοτε να μη είναι δηλωμένοι φασίστες ή ακροδεξιοί ολοκληρωτικοί, αλλά να δηλώνουν πίστη σε κάθε είδους ιδεολογίες, από (υπερ)φιλελεύθερες έως πολύχρωμες «φιλολαϊκές» και λαϊκιστικές, από «συντηρητικές» υπέρμαχες της «παράδοσης» έως «μετριοπαθείς κεντρώες» ή «ασυμβίβαστα σοσιαλιστικές».
Τέτοια περίπτωση αντικρατικών και αντι-ΕΕ φιλελεύθερων ήταν οι founding fathers της γερμανικής AfD Χένκελ και Λούκε, τέτοια περίπτωση «συντηρητικού παραδοσιοκράτη» ήταν ο σύντροφος τους Γκάουλαντ.
Στην εποχή μας, βρέθηκαν και κατάλληλες τέτοιες στιγμές, και αντίστοιχοι καταλύτες στις χώρες της Ευρώπης. Στη Γερμανία το φαινόμενο πήρε τη σημερινή μορφή του στην εποχή της χρηματοπιστωτικής κρίσης στην Ευρωζώνη με την
ανάδυση της Εναλλακτικής (AfD). Ενισχύθηκε στην όψιμη εποχή Μέρκελ με οχλοκρατικά
«αντισυστημικά» κινήματα τύπου Pegida («Πατριώτες Ευρωπαίοι ενάντια στην Ισλαμοποίηση της Δύσης»). Στην πανδημία, συναντήθηκαν στο αντιεμβολιαστικό ρεύμα ο αντικρατικός αμερικανικού τύπου (αναρχο)φιλελευθερισμός ή libertarianism με τον ακροδεξιό λαϊκισμό. Ενώ με την εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία (1922) και το τέλος της ενεργειακής πρόσδεσης της Γερμανίας στην ρωσική αυτοκρατορία ορυκτών καυσίμων, ο λαϊκοφασισμός φόρεσε και μανδύα δήθεν ειρηνιστικό, στην πραγματικότητα Πουτινόφιλο. Aντίθετα από την εποχή του
Μεσοπολέμου, τούτη τη φορά το φαινόμενο συναντά εκεί πολιτικά αντίβαρα και αντιστάσεις της κοινωνίας των πολιτών και όσων πολιτικών δυνάμεων βλέπουν πέρα από την μύτη τους.
Όμως στην εποχή μας, εποχή της ηλεκτρονικής δημοσιότητας και των λεγόμενων κοινωνικών δικτύων, ισχυρότεροι καταλύτες τείνουν να γίνουν οι επικοινωνιακές και πολιτικές ατζέντες των δρώντων παραγόντων της ενημέρωσης. Όχι μόνον των μεγάλων ΜΜΕ, συμβατικών και ηλεκτρονικών, αλλά και οι ατζέντες οι οποίες στηρίζονται στους αλγόριθμους των δικτύων. Στην γερμανική περίπτωση, βαρύνουν αφενός η μιντιακή ισχύς του αμερικανο-γερμανικο-πολυεθνικού συγκροτήματος Axel Springer SE (Bild, Welt, Politico, Daily Telegraph, Sunday Telegraph, Business Insider και κανάλια ΤV), αφετέρου η συντριπτική επικράτηση της AfD στα λεγόμενα κοινωνικά δίκτυα, με τη βοήθεια και των αλγορίθμων τους.
Εδώ στην Ελλάδα, η ακόμη πιο εξτρεμιστική από την AfD,
η ακραιφνώς ναζιστική Χρυσή Αυγή, ενισχύθηκε στα χρόνια 2010-2013 ως ιδιαίτερα βίαιη μορφή του ιδεολογικο-πολιτικά θολού «αντιμνημονιακού κινήματος». Ταυτόχρονα με την όλο και πιο ακραία ριζοσπαστικοποίηση της
και με την ανοιχτή εγκληματική της δράση, η επιρροή της διαχέονταν
σαν επιδημία και σε αξιοσημείωτα (μέχρι και «αξιοσέβαστα») τμήματα της
ελληνικής κοινωνίας. Έως ότου ανέλαβαν δράση κομμάτια της κοινωνίας που
δεν είχαν «νοσήσει» και, κυρίως, σκληροί μηχανισμοί άμυνας της δημοκρατίας. Έτσι, το ίδιο μάθημα το πήραμε πολύ πικρό και εδώ, στην Ελλάδα.
Βιώσιμη δημοκρατία είναι η μάχιμη (ή μαχόμενη) δημοκρατία (wehrhafte Demokratie). Το χαρακτηριστικό γνώρισμα της μάχιμης δημοκρατίας είναι να διακρίνει έγκαιρα αυτούς που θέλουν να την καταστρέψουν. Και πρώτα-πρώτα, η ικανότητα να ανθίσταται και να νικά, είναι αναγκαία στο επίπεδο των θεσμών. Όμως αυτό δεν επαρκεί. Διότι «το φιλελεύθερο εκκοσμικευμένο κράτος», κράτος με καταστατικά κατοχυρωμένες ελευθερίες και δικαιώματα, «τρέφεται και ζει από προϋποθέσεις τις οποίες δεν μπορεί να εγγυηθεί αυτό το ίδιο» (Ερνστ-Βόλφγκανγκ Μπεκενφέρντε). Η διεκδίκηση προϋποθέσεων στο «προ-πολιτικό» πεδίο, δηλαδή στις νοοτροπίες, αξίες και στα ήθη της κάθε συγκεκριμένης εποχής (Sittlichkeit, με τα λόγια του Χέγκελ) είναι θεμελιακό πεδίο αγώνα για την δημοκρατία.
Υπάρχουν εποχές στις οποίες δυσλειτουργεί ο έλεγχος της εγκυρότητας των κοινωνικών αξιών και οι αναπόφευκτες συγκρούσεις στο πεδίο των ηθών, πολιτικών, οικονομικών αλλά και ηθών της «αποικισμένης από το σύστημα» καθημερινής ζωής (Χάμπερμας), νοθεύονται και εκτρέπονται εκτός αντικειμενικής πραγματικότητας. Τα (υπο)συστήματα της οικονομίας και της πολιτικής με την τελεστική (operational) και επιτελεστική (performative) αυτονομία τους, δεν ανταποκρίνονται σωστά στα ερεθίσματα της πιο πραγματικής πραγματικότητας, δηλαδή αυτής που είναι εξωτερικότητα γι' αυτά τα συστήματα, περιβάλλον τους. Για τα συστήματα της οικονομίας και της πολιτικής, εξωτερικό περιβάλλον είναι, μαζί με την φυσική πραγματικότητα, και ό,τι αποκαλούμε φύση του ανθρώπου ή «εσωτερική φύση». Υπάρχουν εποχές στις οποίες οι εσωτερικές συστημικές «γλώσσες» με τις οποίες επικοινωνούν με τον εξωτερικό τους κόσμο και επιτελούν το έργο τους η οικονομία και η πολιτική, χάνουν ικανότητες ερμηνείας, γίνονται δύσκαμπτες και αποτυγχάνουν να μεταφράσουν σωστά τα ερεθίσματα τα εισερχόμενα εκ των έξω. Αυτές είναι εποχές αποτυχίας. Τότε έχουμε «αστοχία συστήματος» (system failure).
Εξαιτίας της μονόπλευρης συσσώρευσης τεράστιου μεγέθους κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής ισχύος σε πολύ μικρές μερίδες των κοινωνιών, ο ανορθολογισμός και η εγωιστική κακοήθεια αποκτούν πλεονέκτημα· έτσι η Πολιτεία γίνεται μη κυβερνήσιμη. Αυτό το ήξεραν, στην εποχή τους, μέχρι και ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης. Τώρα; Εξαιτίας της τερατωδώς ανορθολογικής αυταπάτης ότι η τεχνολογία μπορεί να ελέγξει αποτελεσματικά και ορθολογικά την φύση, την εξωτερική και την εσωτερική του ανθρώπου, έφθασαν σήμερα να αναρωτιούνται οι ίδιοι οι δημιουργοί της λεγόμενης τεχνητής νοημοσύνης, άν το δημιούργημα τους θα καταστρέψει την ανθρωπότητα.
Τί συνέβη κύριοι Sam Altman, Dario Amodei, Elon Musk και Σία; «Συμφωνία με τον Διάβολο»; Και κατάφερε να σας εξαπατήσει ο Οξαποδώ; Εσάς εξαπάτησε; Εσάς που «φαντάζεστε πως υψωθήκατε σ’ ένα επίπεδο του ανθρώπινου πολιτισμού, στο οποίο κανείς δεν έφτασε προηγουμένως» (Μαξ Βέμπερ);
Τα μεσαιωνικά φαντάσματα τύπου Φάουστ και ο τρόμος της πρώιμης νεωτερικότητας και των αρχών της βιομηχανικής εποχής μπροστά στο φάσμα του Σύγχρονου Προμηθέα - Φρανκενστάιν και του Τελευταίου Ανθρώπου (Μαίρη Σέλλευ, 1797 - 1851), επιστρέφουν, τώρα ζωντανά και χειροπιαστά, σε εποχή, υποτίθεται, μέγιστης αποδέσμευσης από το «βασίλειο της αναγκαιότητας». Σε εποχή στην οποία, κατά πώς μας λένε, το κεφάλαιο συσσωρεύεται αντλώντας μόνον από πράγματα άυλα, και αυτά που μετρούν και έχουν αξία (ακόμη και χρηματιστηριακή!) είναι κυρίως τα άυλα bits, όχι τα σωματίδια της ύλης και τα φωτόνια της ενέργειας.
Η πραγματική φιλελεύθερη δημοκρατία είναι πολίτευμα που χτίστηκε σταδιακά, παράλληλα με την σχετική αύξηση του βαθμού υλικής ασφάλειας μεγάλων πληθυσμών σε μεγάλα τμήματα του πλανήτη. Το άλλο όνομα αυτής της υλικής ασφάλειας είναι κράτος πρόνοιας σε τόπους με ειρήνη και ελευθερία. Αυτή που βιώνουμε τώρα είναι εποχή μεγάλης αν-ασφάλειας: Βλέπουμε παντού εμπρηστές της κοινωνικής συνοχής να ρίχνουν βενζίνη στη φωτιά, μεγάλους και μεγάλης διάρκειας πολέμους, γεωπολιτικό χάος, προπαντός βλέπουμε μια κλιματική κρίση που υπερβαίνει κάθε προηγηθείσα πρόβλεψη για την σφοδρότητα και την επιτάχυνση της· τώρα τρώει τα σωθικά μας και ο φόβος μήπως καταστρέψει την ανθρωπότητα ένα τεχνικό δημιούργημα της. Στις νέες συνθήκες, αυτή η φιλελεύθερη δημοκρατία, η μόνη που αξίζει αυτό το όνομα, δεν μπορεί να είναι εκ των προτέρων ασφαλής· και ο αγώνας για την διασφάλιση της γίνεται πολύ πιο απαιτητικός.
Γιώργος Β. Ριτζούλης
 |
| Georges Braque, Λιμάνι 1909 |
❧
Έρνστ-Β. Μπέκενφέρντε: «Η ελευθερία είναι μεταδοτική» Όμως, «το κράτος πρέπει να θέτει και πραγματοποιεί με αξιοπιστία ηθικούς στόχους, λόγου χάρη την κοινωνική δικαιοσύνη»
Φραντσίσκα Μπράντνερ: Η πιο Μοναχική Ήπειρος - Η Ευρώπη και το βάρος της δικής της Άμυνας
Τζ. Ντ. Βανς: «Ίσως έρχεται το τέλος του κόσμου» - Τόμας Ασσόιερ: Οι Βλάσφημοι της Ουάσινγκτον
Warum die KI-Krise gerade jetzt eskaliert? (Der Spiegel, 13.9.2026)
Ο Dario Amodei, επικεφαλής της Anthropic δηλώνει ότι η ανθρωπότητα έχει περιθώριο ίσως μόλις έξι μηνών προτού χαθεί κάθε έλεχος επί της τεχνητής νοημοσύνης. Η OpenAI αναβάλλει την πρώτη δημόσια προσφορά μετοχών της για είσοδο στο χρηματιστήριο. Ακόμη και ο Έλον Μασκ επικροτεί. Τι κρύβεται πίσω από όλα αυτά;
Ο Dario Amodei, επικεφαλής της Anthropic δηλώνει ότι η ανθρωπότητα έχει περιθώριο ίσως μόλις έξι μηνών προτού χαθεί κάθε έλεχος επί της τεχνητής νοημοσύνης. Η OpenAI αναβάλλει την πρώτη δημόσια προσφορά μετοχών της για είσοδο στο χρηματιστήριο. Ακόμη και ο Έλον Μασκ επικροτεί. Τι κρύβεται πίσω από όλα αυτά;
Dirk Kurbjuweit (ο αρχισυντάκτης του Spiegel): Wir Ausgelieferten (Der Spiegel, 13.9.2026) Είμαστε στο έλεος της Τεχνητής Νοημοσύνης - Ολοένα και μεγαλύτερη ανησυχία· οι δυνατότητές της να λειτουργεί κακόβουλα φαίνονται απεριόριστες. Τώρα η ανθρωπότητα οφείλει να κάνει τα πάντα για να την κρατήσει υπό έλεγχο
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου