I
H Χάννα Άρεντ, η οποία δεν έβλεπε τον εαυτό της ως φιλόσοφο, αλλά κυρίως ως πολιτικό επιστήμονα, μαζί με πολλά άλλα μάς δίδαξε και το εξής: Ο δρόμος προς την απολυταρχία και τους ολοκληρωτικούς τρόπους διακυβέρνησης μπορεί να ανοίξει όταν και όπου διαλύονται οι κοινωνικές τάξεις και γίνονται άμορφες «μάζες». Διότι αυτό συμπίπτει συνήθως και με ανατροπές στα πρότυπα πολιτικής εκπροσώπησης, με χαλάρωση των δεσμών μεταξύ πολιτών και κομμάτων, τελικά με αποσάθρωση ενός πολιτικού συστήματος το οποίο προηγουμένως φαινόταν σταθερό και ακλόνητο.
Συνήθως, η Ακροδεξιά, κλασική ή «εναλλακτική», ενισχύεται όταν εισέρχεται σε κρίση ένα πολιτικό σύστημα ως όλον. Ιδίως όταν «τρεκλίζουν» και «σκοντάφτουν» αυτά που αποκαλούνται αστικά κόμματα. Όχι όσα κόμματα είτε κατατάσσονται κατά τα καθιερωμένα στα αριστερά (σοσιαλιστικά ή κομμουνιστικά), είτε ανήκουν σε νέες πολιτικές οικογένειες οι οποίες δεν προέρχονται από τον πολιτικό κόσμο του 18ου και του πρώιμου 19ου Αιώνα.
Αυτό ακριβώς συμβαίνει στην εποχή μας: Στη Γαλλία με την διάλυση του Ρεπουμπλικανικού κόμματος (οι παλιοί Γκωλικοί). Στη Γερμανία με την αυτοκαταστροφή του FDP. Άραγε τώρα και της Χριστιανοδημοκρατίας; Στο Ηνωμένο Βασίλειο με την αυτοκαταστροφή του Συντηρητικού Κόμματος. Στην Ιταλία με την συρρίκνωση του Μπερλουσκονικού κληρονόμου της παραδοσιακής ιταλικής Democristiana και την ομηρεία του από κόμματα «στα δεξιά του». Προπαντός συμβαίνει στις ΗΠΑ, με την άλωση του «Μεγάλου Παλαιού Κόμματος» του Λίνκολν, του Νίξον, του Ρέηγκαν, του Ρεπουμπλικανικού, και την κατάληψη του από το μεταμοντέρνο κράμα λαϊκοφασιστών και τεχνο-αναρχοκαπιταλιστών – libertarians, τους MAGA-Τραμπιστές.
Και πότε έρχεται η κρίσιμη στιγμή ανόδου των «αντισυστημικών»; Έρχεται, όταν υπό
την επίδραση πολιτικών καταλυτών, μορφοποιούνται μέσα σε αδρανείς πολιτικά μάζες κάποιες δραστήριες,
ισχυρές και σχετικά πολυάνθρωπες μειοψηφίες και αρχίζουν να δρουν ως ενεργητικός όχλος, γράφει η Χάννα Άρεντ. Αυτό ήταν το μάθημα που πήραμε από την εμφάνιση των
φασισμών και ναζισμών στην Ευρώπη του Μεσοπολέμου. Οι πολιτικοί καταλύτες μπορεί ενίοτε να μη είναι δηλωμένοι φασίστες, ακροδεξιοί ή ολοκληρωτικοί, αλλά να δηλώνουν πίστη σε κάθε είδους ιδεολογίες, από (υπερ)φιλελεύθερες έως πολύχρωμες «φιλολαϊκές» και λαϊκιστικές, από «συντηρητικές» υπέρμαχες της «παράδοσης» έως «μετριοπαθείς κεντρώες» ή «ασυμβίβαστα σοσιαλιστικές».
Τέτοια περίπτωση αντικρατικών και αντι-ΕΕ φιλελεύθερων ήταν οι founding fathers της γερμανικής AfD Χανε-Όλαφ Χένκελ και Μπερντ Λούκε, τέτοια περίπτωση «συντηρητικού παραδοσιοκράτη» ήταν ο σύντροφος τους Αλεξάντερ Γκάουλαντ.
Στην εποχή μας βρέθηκαν τέτοιες κατάλληλες στιγμές και αντίστοιχοι καταλύτες στις χώρες της Ευρώπης. Στη Γερμανία το φαινόμενο πήρε τη σημερινή μορφή του στην εποχή της χρηματοπιστωτικής κρίσης στην Ευρωζώνη με την
ανάδυση της Εναλλακτικής (AfD). Ενισχύθηκε στην όψιμη εποχή Μέρκελ με οχλοκρατικά
«αντισυστημικά» κινήματα τύπου Pegida («Πατριώτες Ευρωπαίοι ενάντια στην Ισλαμοποίηση της Δύσης»). Στην πανδημία, και στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ συναντήθηκαν στο αντιεμβολιαστικό ρεύμα ο αντικρατικός αμερικανικού τύπου (αναρχο)φιλελευθερισμός ή libertarianism με τον ακροδεξιό λαϊκισμό. Ενώ με την εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία (1922) και το τέλος της ενεργειακής πρόσδεσης της Γερμανίας στην ρωσική αυτοκρατορία ορυκτών καυσίμων, ο γερμανικός λαϊκοφασισμός φόρεσε και μανδύα δήθεν ειρηνιστικό, στην πραγματικότητα Πουτινόφιλο. Aντίθετα από την εποχή του
Μεσοπολέμου, τούτη τη φορά το φαινόμενο συναντά εκεί πολιτικά αντίβαρα και αντιστάσεις της κοινωνίας των πολιτών και όσων πολιτικών δυνάμεων βλέπουν πέρα από την μύτη τους.
Όμως στην εποχή μας, εποχή της ηλεκτρονικής δημοσιότητας και των λεγόμενων κοινωνικών δικτύων, ισχυρότεροι καταλύτες γίνονται οι επικοινωνιακές και πολιτικές ατζέντες των δρώντων παραγόντων της ενημέρωσης. Όχι μόνον των μεγάλων ΜΜΕ, συμβατικών και ηλεκτρονικών, αλλά κυρίως οι ατζέντες οι οποίες στηρίζονται στους αλγόριθμους των δικτύων. Στην γερμανική περίπτωση, αφενός βαρύνει η μιντιακή ισχύς του αμερικανο-γερμανικού συγκροτήματος Axel Springer SE (Bild, Welt, Politico, Daily Telegraph, Sunday Telegraph, Business Insider και κανάλια ΤV), αφετέρου η συντριπτική επικράτηση της AfD στα λεγόμενα κοινωνικά δίκτυα, με τη βοήθεια και των αλγορίθμων τους.
Εδώ στην Ελλάδα, η ακόμη πιο εξτρεμιστική από την AfD,
η ακραιφνώς ναζιστική Χρυσή Αυγή, ενισχύθηκε στα χρόνια 2010-2013 ως ιδιαίτερα βίαιη μορφή του ιδεολογικο-πολιτικά θολού «αντιμνημονιακού κινήματος». Ταυτόχρονα με την όλο και πιο ακραία ριζοσπαστικοποίηση της
και με την ανοιχτή εγκληματική της δράση, η επιρροή της διαχέονταν
σαν επιδημία και σε αξιοσημείωτα (μέχρι και «αξιοσέβαστα») τμήματα της
ελληνικής κοινωνίας. Έως ότου ανέλαβαν δράση κομμάτια της κοινωνίας που
δεν είχαν «νοσήσει» και, κυρίως, σκληροί μηχανισμοί άμυνας της δημοκρατίας. Έτσι, το ίδιο μάθημα το πήραμε πολύ πικρό και εδώ, στην Ελλάδα.
II
Βιώσιμη δημοκρατία είναι η μάχιμη (ή μαχόμενη) δημοκρατία (wehrhafte Demokratie). Το χαρακτηριστικό γνώρισμα της μάχιμης δημοκρατίας είναι να διακρίνει έγκαιρα αυτούς που θέλουν να την καταστρέψουν. Η ικανότητα να ανθίσταται και να νικά, πρώτα-πρώτα, είναι αναγκαία στο επίπεδο των θεσμών. Όμως αυτό δεν επαρκεί. Διότι «το φιλελεύθερο εκκοσμικευμένο κράτος», κράτος με καταστατικά κατοχυρωμένες ελευθερίες και δικαιώματα, «τρέφεται και ζει από προϋποθέσεις τις οποίες δεν μπορεί να εγγυηθεί αυτό το ίδιο» (Ερνστ-Βόλφγκανγκ Μπεκενφέρντε). Η διεκδίκηση προϋποθέσεων στο «προ-πολιτικό» πεδίο, δηλαδή στις νοοτροπίες, αξίες και στα ήθη της κάθε συγκεκριμένης εποχής (Sittlichkeit, με τα λόγια του Χέγκελ) είναι θεμελιακό πεδίο αγώνα για την δημοκρατία.
Υπάρχουν εποχές στις οποίες δυσλειτουργεί ο έλεγχος της εγκυρότητας των κοινωνικών αξιών και οι αναπόφευκτες συγκρούσεις στο πεδίο των ηθών, πολιτικών και οικονομικών, αλλά και ηθών της «αποικισμένης από το σύστημα» καθημερινής ζωής (Χάμπερμας), νοθεύονται και εκτρέπονται εκτός αντικειμενικής πραγματικότητας. Είναι εποχές, στις οποίες τα (υπο)συστήματα της οικονομίας και της πολιτικής με την τελεστική (operational) και επιτελεστική (performative) αυτονομία τους, δεν ανταποκρίνονται σωστά στα ερεθίσματα της πιο πραγματικής πραγματικότητας, δηλαδή αυτής που είναι εξωτερικότητα γι' αυτά τα συστήματα, περιβάλλον τους. Για τα συστήματα της οικονομίας και της πολιτικής, εξωτερικό περιβάλλον είναι, μαζί με την φυσική πραγματικότητα, και ό,τι αποκαλούμε φύση του ανθρώπου ή «εσωτερική φύση». Υπάρχουν εποχές στις οποίες οι εσωτερικές συστημικές «γλώσσες» με τις οποίες επικοινωνούν με τον εξωτερικό τους κόσμο και επιτελούν το έργο τους η οικονομία και η πολιτική, χάνουν ικανότητες ερμηνείας, γίνονται δύσκαμπτες, αποτυγχάνουν να μεταφράσουν σωστά τα ερεθίσματα τα εισερχόμενα εκ των έξω. Αυτές είναι εποχές αποτυχίας. Τότε έχουμε «αστοχία συστήματος» (system failure).
Εξαιτίας της μονόπλευρης συσσώρευσης τεράστιου μεγέθους κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής ισχύος σε πολύ μικρές μερίδες των κοινωνιών, ο ανορθολογισμός και η εγωιστική καταστροφικότητα αποκτούν πλεονέκτημα· έτσι η Πολιτεία γίνεται μη κυβερνήσιμη. Αυτό το ήξεραν στην εποχή τους μέχρι και ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, στοχαστές με ολιγαρχικές κλίσεις, ωστόσο αρκετά σκληροί ορθολογιστές ώστε να μην αποδέχονται ως αναπότρεπτο πεπρωμένο την εγγενή αυτοκαταστροφική δυναμική των ολιγαρχικών συστημάτων.
Μέχρις εδώ, ουδέν καινόν υπό τον ήλιον: Βλέπουμε και σήμερα πολλούς «να προτιμούν το κακό», πιστεύοντας ότι έτσι οι άλλοι θα «τους περνούν για έξυπνους»· και, όπως μας δίδαξε ο Θουκυδίδης, «πάντων δ᾽ αὐτῶν αἴτιον ἀρχὴ ἡ διὰ πλεονεξίαν καὶ φιλοτιμίαν» - αιτία όλων αυτών είναι η εξουσιομανία, η οποία έχει ρίζες στην πλεονεξία και στην φιλοδοξία.
Το νέο είναι μια άλλη μορφή «ανορθολογισμού των ισχυρών»· τρέφεται μεν από τις ίδιες ρίζες, όμως στα εργαλεία τους και στα επιχειρήματα τους, οι ισχυροί των ημερών προσθέτουν την ανασφάλεια, την αβεβαιότητα που γεννούν οι ίδιες οι μεγάλες υποσχέσεις τους. Τώρα, οι ισχυρότεροι συνήγοροι της ολιγαρχίας δεν είναι βασιλείς, τύραννοι ή βοηθοί τους, αλλά δισεκατομμυριούχοι ανορθολογιστές γκουρού της τεχνολογίας. Μερικοί από αυτούς επιχειρούν να νομιμοποιήσουν την ολιγαρχία καταφεύγοντας στην εσχατολογία, αποδεχόμενοι ως μοίρα της ανθρωπότητας τον Αρμαγεδδώνα και οργανώνοντας ένα «Φασισμό των Έσχατων Ημερών» (Naomi Klein / Astra Taylor, End Times Fascism).
Η καθυστερημένη, εκ του αποτελέσματος ανησυχία, για το πού μπορεί να οδηγήσει η τερατωδώς παράλογη αυταπάτη ότι η τεχνολογία μπορεί να ελέγξει αποτελεσματικά και ορθολογικά την φύση, την εξωτερική και την εσωτερική του ανθρώπου, προκαλεί αντιφατικές αντιδράσεις. Κάποιοι επιταχύνουν με ορμή προς το χάος, άλλοι σκέφτονται τώρα το χειρόφρενο έκτακτης ανάγκης: Σήμερα, ακόμη και οι ίδιοι οι δημιουργοί της λεγόμενης τεχνητής νοημοσύνης, δηλαδή των μεγάλων ψηφιακών γλωσσικών μοντέλων, έφθασαν να αναρωτιούνται άν το δημιούργημα τους θα καταστρέψει την ανθρωπότητα. Προτείνουν, προς το παρόν, να «φρενάρει» η ταχύτατη εξέλιξη των δημιουργημάτων τους και ζητούν ρυθμιστικές παρεμβάσεις της κρατικής - πολιτικής εξουσίας.
Ωστόσο, χρειάζεται να «διαβάσουμε» ρεαλιστικά τα λεγόμενα τους, λαμβάνοντας υπόψη τί διακυβεύεται και λαμβάνοντας στοιχειώδη μέτρα προφύλαξης: Όπου μιλούν τα τρισεκατομμύρια, δηλαδή τα δώδεκα μηδενικά μετά τη μονάδα και ο εκθέτης 12 στις δυνάμεις του 10, εκεί υψώνεται στην δωδεκάτη δύναμη και ο κυνισμός. Τί σκέφτονται πραγματικά λοιπόν; Τί υπάρχει στο πίσω μέρος του κεφαλιού αυτών των ανθρώπων; Φοβούνται πραγματικά για τον κόσμο; Αυτοί; Ή, απλά, επιζητούν μια κρατική παρέμβαση για να παρεμποδίσει ανταγωνιστές τους, νεοεισερχόμενους σ' αυτό τον κλάδο της οικονομίας, και έτσι να διατηρήσουν την δική τους κυριαρχική θέση; Ή μήπως θέλουν το πάγωμα για να μειώσουν τα λειτουργικά κόστη, προκειμένου να φανούν πιο λογικές οι γιγαντιαίες χρηματιστηριακές αποτιμήσεις των επιχειρήσεων τους, και έτσι, στην περίπτωση μιας κρίσης, να μην αποχωρήσουν τα κεφάλαια που έχουν επενδυθεί σ΄αυτές;
Ή κάνουν απλά διαφήμιση, χρησιμοποιώντας τον εντυπωσιασμό, τον ντόρο και την έξαψη που προκαλεί ο τρόμος; «Κυττάχτε τί δυνατά προϊόντα φτιάχνουμε και πουλάμε! Τόσο δυνατά, ώστε μπορούν να καταστρέψουν την ανθρωπότητα! Πάρε κόσμε!»
Ωστόσο, έτσι ή αλλιώς, όποιες και να είναι οι πραγματικές προθέσεις τους, με τέτοια «εσχατολογικά» επιχειρήματα αυτοϋπονομεύονται. Διότι υπονομεύουν την υπόσχεση για μια πιο «ελεύθερη και πλούσια ζωή», άρα και ζωή πιο ασφαλή, στην οποία στηρίζεται όλο αυτό το αφήγημα της μετατροπής της προόδου σε νέα μυθολογία και του μέλλοντος σε νέο χρυσό αιώνα.
Τί συνέβη κύριοι Sam Altman, Dario Amodei, Elon Musk και Σία; Ελευθεριακό καρτέλ; Ή θέλετε να μας πείσετε ότι κάνατε συμφωνία με τον Διάβολο; Και κατάφερε να σας εξαπατήσει ο Οξαποδώ; Εξαπάτησε και εσάς; Εσάς που «φαντάζεστε πως υψωθήκατε σ’ ένα επίπεδο του ανθρώπινου πολιτισμού, στο οποίο κανείς δεν έφτασε προηγουμένως» (Μαξ Βέμπερ);
IV
Τα μεσαιωνικά φαντάσματα τύπου Φάουστ και ο τρόμος της πρώιμης νεωτερικότητας και των αρχών της βιομηχανικής εποχής, όταν για πρώτη φορά κάποιοι σκιάχτηκαν από το φάσμα του Σύγχρονου Προμηθέα - Φρανκενστάιν και του Τελευταίου Ανθρώπου (Μαίρη Σέλλευ, 1797 - 1851), επιστρέφουν, τώρα ζωντανά και χειροπιαστά, σε εποχή, υποτίθεται, μέγιστης αποδέσμευσης από το «βασίλειο της αναγκαιότητας». Είναι εποχή στην οποία, κατά πώς μας λένε, το κεφάλαιο συσσωρεύεται αντλώντας μόνον από πράγματα άυλα, και αυτά που μετρούν και έχουν αξία (ακόμη και χρηματιστηριακή!) είναι κυρίως τα άυλα bits, όχι τα σωματίδια της ύλης, όχι τα κβάντα της ενέργειας.
Η πραγματική φιλελεύθερη δημοκρατία είναι πολίτευμα που χτίστηκε σταδιακά, παράλληλα με την σχετική αύξηση του βαθμού υλικής ασφάλειας μεγάλων πληθυσμών σε μεγάλα τμήματα του πλανήτη. Το άλλο όνομα αυτής της υλικής ασφάλειας είναι κράτος πρόνοιας σε τόπους με ειρήνη και ελευθερία. Αυτή που βιώνουμε τώρα είναι εποχή μεγάλης αν-ασφάλειας: Βλέπουμε παντού εμπρηστές της κοινωνικής συνοχής να ρίχνουν βενζίνη στη φωτιά, μεγάλους και μεγάλης διάρκειας πολέμους, γεωπολιτική απορρύθμιση, προπαντός βλέπουμε μια κλιματική κρίση που υπερβαίνει κάθε προηγηθείσα πρόβλεψη για την σφοδρότητα και την επιτάχυνση της· τώρα τρώει τα σωθικά μας και ο φόβος μήπως καταστρέψει την ανθρωπότητα ένα τεχνικό δημιούργημα της. Στις νέες συνθήκες, η φιλελεύθερη δημοκρατία τέτοιου είδους, η μόνη που αξίζει αυτό το όνομα, δεν μπορεί να είναι εκ των προτέρων ασφαλής· και ο αγώνας για την διασφάλιση της γίνεται πολύ πιο απαιτητικός.
Γιώργος Β. Ριτζούλης
 |
| H πορεία του επιτοκίου του 10ετούς ομολόγου των ΗΠΑ τον τελευταίο χρόνο: Απο 4,2 στα 5,14 % |
|
| Georges Braque, Λιμάνι 1909 |
Τζ. Ντ. Βανς: «Ίσως έρχεται το τέλος του κόσμου» - Τόμας Ασσόιερ: Οι Βλάσφημοι της Ουάσινγκτον
Πάπας Λέων ΙΔ', «Magnifica humanitas»: «Το θέμα είναι, ποιος ελέγχει, προγραμματίζει, “εκπαιδεύει” και τροφοδοτεί την λεγόμενη τεχνητή νοημοσύνη»
❧
Έρνστ-Β. Μπέκενφέρντε: «Η ελευθερία είναι μεταδοτική» Όμως, «το κράτος πρέπει να θέτει και πραγματοποιεί με αξιοπιστία ηθικούς στόχους, λόγου χάρη την κοινωνική δικαιοσύνη»
Φραντσίσκα Μπράντνερ: Η πιο Μοναχική Ήπειρος - Η Ευρώπη και το βάρος της δικής της Άμυνας
Warum die KI-Krise gerade jetzt eskaliert? (Der Spiegel, 13.9.2026)
Ο Dario Amodei, επικεφαλής της Anthropic δηλώνει ότι η ανθρωπότητα έχει περιθώριο ίσως μόλις έξι μηνών προτού χαθεί κάθε έλεχος επί της τεχνητής νοημοσύνης. Η OpenAI αναβάλλει την πρώτη δημόσια προσφορά μετοχών της για είσοδο στο χρηματιστήριο. Ακόμη και ο Έλον Μασκ επικροτεί. Τι κρύβεται πίσω από όλα αυτά;
Ο Dario Amodei, επικεφαλής της Anthropic δηλώνει ότι η ανθρωπότητα έχει περιθώριο ίσως μόλις έξι μηνών προτού χαθεί κάθε έλεχος επί της τεχνητής νοημοσύνης. Η OpenAI αναβάλλει την πρώτη δημόσια προσφορά μετοχών της για είσοδο στο χρηματιστήριο. Ακόμη και ο Έλον Μασκ επικροτεί. Τι κρύβεται πίσω από όλα αυτά;
Dirk Kurbjuweit (ο αρχισυντάκτης του Spiegel): Wir Ausgelieferten (Der Spiegel, 13.9.2026) Είμαστε στο έλεος της Τεχνητής Νοημοσύνης - Ολοένα και μεγαλύτερη ανησυχία· οι δυνατότητές της να λειτουργεί κακόβουλα φαίνονται απεριόριστες. Τώρα η ανθρωπότητα οφείλει να κάνει τα πάντα για να την κρατήσει υπό έλεγχο
Daniel Trilling: End Times Fascism by Naomi Klein and Astra Taylor review – the fightback starts here. A sharp analysis of the damage wrought by the reckless super-rich, and progressive toolkit for repairing it, The Guardian, 14.9.2026
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου