O Μονρόε, ο Τραμπ, ο Καρλ Σμιτ και ένας κόσμος χωρισμένος σε σφαίρες επιρροής υπερδυνάμεων

του Μάρτιν Φαφφενζέλλερ

 

Με την επίθεσή του στη Βενεζουέλα και τις απειλές του κατά της Γροιλανδίας, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ αμφισβητεί την υπάρχουσα παγκόσμια τάξη πραγμάτων. Έχει κοινά σημεία (και ποιά;), η σκέψη του Γερμανού θεωρητικού Καρλ Σμιτ με την κοσμοαντίληψη του Τραμπ;

 

Martin Pfaffenzeller: US-Vorgehen in Venezuela und Grönland - Was Trumps imperiale Politik mit Hitlers »Kronjurist« zu tun hat, Der Spiegel, 8.1.2026, αρχειοθετημένο και εδώ

Από την στιγμή που ο Ντόναλντ Τραμπ έδωσε εντολή για βομβαρδισμό της πρωτεύουσας της Βενεζουέλας, Καράκας, το όνομα ενός αμφιλεγόμενου Γερμανού θεωρητικού έχει επανέλθει στη συζήτηση. Θεωρείται ως ο «κορυφαίος νομικός» του Αδόλφου Χίτλερ [«Kronjurist» - δεν είναι άστοχη και η απόδοση «αυλικός νομικός», τουλάχιστον για την πρώτη φάση της Ναζιστικής εξουσίας] και βασική προσωπικότητα της Νέας Δεξιάς μετέπειτα, όμως το έργο του διαβάζεται και από ορισμένους αριστερούς, οι οποίοι βλέπουν εκεί κάποια πράγματα με καλό μάτι. Ο λόγος είναι για τον Καρλ Σμιτ (Carl Schmitt, 1888–1985).

Οι αναφορές οι οποίες συνδέουν τον Τραμπ με τον Γερμανό συνταγματολόγο και πολιτικό θεωρητικό δεν είναι κάτι καινούργιο. Κάποιοι παρατηρητές εικάζουν εδώ και καιρό ότι τούτος ο Πρόεδρος των ΗΠΑ, ο οποίος δεν έχει καλή σχέση με τα βιβλία, μπορεί να ήρθε σε επαφή με τις ιδέες του Σμιτ μέσω του στενού του κύκλου, των συμβούλων και συνεργατών. Οι παραλληλισμοί ήταν ιδιαίτερα φανεροί όταν κήρυξε de facto κατάσταση έκτακτης ανάγκης για να στείλει την Εθνοφρουρά στο Λος Άντζελες.

Carl Schmitt (1888 – 1985) © Foto: Atelier Bieber/Nather/bpk via Der Spiegel

Μερικοί σχολιαστές [π.χ. Albrecht von Lucke και Johannes Regenbrecht] κάνουν τώρα παραλληλισμούς μεταξύ των γραπτών του Καρλ Σμιτ για την εξωτερική πολιτική και συγκεκριμένα της θεωρίας του για τις «ευρείες χωρικές οντότητες» («Großräume») αφενός, και των ενεργειών του Τραμπ αφετέρου [με τον όρο «ευρεία χωρική οντότητα» (Grossraum) και την εισαγωγή του στο Διεθνές Δίκαιο, ο Καρλ Σμιτ εννοούσε μεγάλες γεωπολιτικές ζώνες, με απαγόρευση να παρεμβαίνουν στην εκάστοτε ευρεία χωρική οντότητα δυνάμεις ξένες προς αυτήν· πράγμα που οδηγεί κατευθείαν στην αποδοχή από το Διεθνές Δίκαιο των σφαιρών επιρροής μεγάλων δυνάμεων]. Οι σκέψεις του Schmitt για μια παγκόσμια τάξη πραγμάτων φαίνεται να ευθυγραμμίζονται από πολλές απόψεις με το «δόγμα Donroe» του Τραμπ. Ο Πρόεδρος των ΗΠΑ διακήρυξε αυτό το δόγμα αυτή την εβδομάδα, επικαλούμενος το Δόγμα Monroe του 1823. Ένας ειδήμων του διεθνούς δικαίου κατήγγειλε την «επιστροφή του Carl Schmitt» [Kai Ambos: «Es reicht nicht, das Völkerrecht nur zu beschwören», Die Zeit, 4.1.2026]. Ένας πολιτικός του AfD χάρηκε: «Ο κόσμος αναδιοργανώνεται με σμιτιανό τρόπο» [Markus Frohnmaier: «Die Welt ordnet sich schmittianisch neu»].

Ποια είναι όμως η αλήθεια πίσω από τις συγκρίσεις μεταξύ των γραπτών του «κορυφαίου νομικού» του Χίτλερ και της εξωτερικής πολιτικής του Τραμπ; 

Ο Καρλ Σμιτ ήταν ένθερμος οπαδός του Δόγματος Μονρόε

Ο Καρλ Σμιτ είχε παράσχει νομική δικαιολόγηση για την Χιτλερική τρομοκρατία από το 1933 και μετά. Αποκάλεσε τους Εβραίους «παράσιτα» και τους ρατσιστικούς Νόμους της Νυρεμβέργης του 1935 «Σύνταγμα της Ελευθερίας» («Verfassung der Freiheit»). Την επόμενη χρονιά 1936 ήρθε σε σύγκρουση με τα SS, τα οποία θεωρούσαν τον αντισημιτισμό του ως μη αυθεντικό, εξαιτίας των προσωπικών σχέσεων του Σμιτ με Εβραίους.

Μετά από αυτό, ο Σμιτ δεν ήταν πια απρόσβλητος από το ναζιστικό κράτος, ωστόσο παρέμεινε μέλος του NSDAP και κατάφερε να διατηρήσει την καθηγητική του θέση στο Πανεπιστήμιο Friedrich Wilhelm του Βερολίνου (τώρα Πανεπιστήμιο Χούμπολτ). Ο Σμιτ ανέπτυξε τις ιδέες του για το διεθνές δίκαιο στα τέλη της δεκαετίας του 1930. Όπως και ο Τραμπ, ήταν και εκείνος οπαδός του Δόγματος Μονρόε. Το δόγμα πήρε το όνομά του από τον Πρόεδρο Τζέιμς Μονρόε, ο οποίος ανακοίνωσε μια νέα κατεύθυνση για την εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ το 1823. Ο Σμιτ μελέτησε εντατικά το κείμενο του δόγματος και ενδιαφέρθηκε για το ιστορικό του πλαίσιο. Εκείνη την εποχή, οι ΗΠΑ δεν ήταν ακόμη μεγάλη δύναμη. Τότε δεν ήταν υπό τον έλεγχο τους ούτε καν τα εδάφη του σημερινού Τέξας και της Καλιφόρνια. 

«Δυνάμεις ξένες προς τον χώρο»

Το Δόγμα Μονρόε ορίζει ότι οι ΗΠΑ θα σεβόταν τα άλλα ανεξάρτητα κράτη και τις υπάρχουσες ευρωπαϊκές αποικίες στο «Δυτικό Ημισφαίριο». Ωστόσο απαγόρευε τις παρεμβάσεις από ευρωπαϊκές δυνάμεις και νέες προσπάθειες αποικισμού. Από την άλλη πλευρά, ήθελε να μείνει μακριά από πολέμους στην Ευρώπη.

Σύμφωνα με τον Σμιτ, το Δόγμα Μονρόε είχε πρωτίστως αμυντικό σκοπό: «Ανεξαρτησία όλων των αμερικανικών κρατών· όχι αποικισμοί σ' αυτόν τον χώρο· μη παρέμβαση εξωαμερικανικών δυνάμεων σ' αυτόν τον χώρο». Ο Σμιτ κατέληγε στο συμπέρασμα ότι με αυτό τον τρόπο, οι ΗΠΑ είχαν ορίσει μιαν «ευρεία χωρική οντότητα». Σ' αυτήν την χωρική οντότητα, οι «δυνάμεις οι ξένες προς τον χώρο», δηλαδή οι Ευρωπαίοι, δεν είχαν καμία θέση. 

Οι στρατηγικοί εγκέφαλοι πίσω από τον Τραμπ φαίνεται να έχουν υιοθετήσει αυτήν την ιδέα σχεδόν αυτολεξεί. Η Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας της κυβέρνησης, η οποία σόκαρε τα ευρωπαϊκά κράτη τον Δεκέμβριο, αναφέρεται σε «ανταγωνιστές οι οποίοι δεν ανήκουν στο Δυτικό Ημισφαίριο». Οι ΗΠΑ στοχεύουν στην αποτροπή της επιρροής τους.

Πιθανή Προσάρτηση της Γροιλανδίας

Το ανωτέρω απόσπασμα για τους «ανταγωνιστές» στρέφεται πιθανώς κατά των Κινεζικών [οικονομικών] δραστηριοτήτων στην Λατινική Αμερική και των Ρωσικών υποβρυχίων γύρω από τη Γροιλανδία. «Αν κάποιος ερμηνεύσει την επίθεση του Τραμπ στην Βενεζουέλα και τις απειλές κατά της Γροιλανδίας ως μέτρο στρεφόμενο κατά των “δυνάμεων οι οποίες δεν ανήκουν στο Δυτικό Ημισφαίριο” (και υπάρχουν επιχειρήματα υπέρ αυτού), αυτό θα ήταν πράγματι σύμφωνο με την σκέψη του Σμιτ», λέει ο πολιτικός επιστήμονας και βιογράφος του Σμιτ, Ράινχαρντ Μέρινγκ (Reinhard Mehring). Για να το στηρίξει, επισημαίνει ότι άλλες δυνάμεις θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν το εμπόριο ναρκωτικών, την μαζική μετανάστευση, το σαμποτάζ και τις κυβερνοεπιθέσεις για να αποσταθεροποιήσουν τις ΗΠΑ. 

Ωστόσο, ο Mehring υποψιάζεται, ότι τα μέτρα του Τραμπ δεν είναι σε καμία περίπτωση καθαρά αμυντικά. Άλλωστε, ο Πρόεδρος παρουσιάζει στους οπαδούς και ψηφοφόρους του την επίθεση στη Βενεζουέλα και μια πιθανή προσάρτηση της Γροιλανδίας ως πράγματα ελκυστικά, επικαλούμενος και την ύπαρξη εκεί πρώτων υλών, όπως πετρέλαιο και σπάνιες γαίες. Πολλοί σχολιαστές του καταλογίζουν αυτοκρατορική φιλοδοξία.

Αλλά ο Τραμπ απέχει πολύ από το να είναι ο πρώτος Πρόεδρος των ΗΠΑ, ο οποίος επανερμηνεύει επιθετικά το Δόγμα Μονρόε. Ο ίδιος ο Καρλ Σμιτ είχε ήδη επισημάνει ότι από τις αρχές του 20ού Αιώνα οι ΗΠΑ επιδίωκαν αδίστακτα να επιβάλουν τα πολιτικά και οικονομικά τους συμφέροντα στο Δυτικό Ημισφαίριο. Οι «Πόλεμοι της Μπανάνας», δηλαδή οι επεμβάσεις των ΗΠΑ στην Κούβα, τη Δομινικανή Δημοκρατία, στην Αϊτή, στο Μεξικό, στη Νικαράγουα, στον Παναμά και στην Ονδούρα, είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα.

«Αστυνομική βία σε διεθνές επίπεδο»

Εκείνη την εποχή, το θέμα δεν ήταν πια απλά και μόνον πώς να κρατηθούν έξω οι «δυνάμεις οι ξένες προς τον χώρο». Οι ΗΠΑ ήθελαν να μετατρέψουν τις χώρες της Λατινικής Αμερικής σε de facto υποτελείς. Ο Σμιτ καταδίκασε αυτή την επανερμηνεία του Δόγματος Μονρόε ως «καπιταλιστικό ιμπεριαλισμό». 

Ο Σμιτ βρήκε ακόμη πιο προβληματικό το γεγονός ότι ο Πρόεδρος Θεόδωρος Ρούσβελτ, ο οποίος υπηρέτησε από το 1901 έως το 1909, το έτος 1904 επέκτεινε το Δόγμα Μονρόε πέρα ​​από την αρχική του σφαίρα επιρροής. Αυτή η επέκταση συμβολικά αποτυπώθηκε από μια τροπολογία που δικαιολογούσε την χρήση «αστυνομικής βίας σε διεθνές επίπεδο» εναντίον απρόθυμων κρατών, και όχι μόνον στο Δυτικό Ημισφαίριο, αλλά παντού στον κόσμο. 

Οι ΗΠΑ έγιναν οριστικά παγκόσμια δύναμη όταν έστειλαν δικά τους στρατεύματα και στην Ευρώπη το 1917, για να υποστηρίξουν τους συμμάχους τους στον πόλεμο κατά της Γερμανικής Αυτοκρατορίας. Aπό την αρχική ιδέα του Δόγματος Μονρόε περί μη επέμβασης των ΗΠΑ στον Παλαιό Κόσμο, δεν απέμεινε τίποτε. Αυτό, για τον Σμιτ, ήταν μια προδοσία της ιδέας των «ευρέων χωρικών οντοτήτων», πράγμα που έκανε τον κόσμο πολύ πιο επικίνδυνο. 

Ο Σμιτ περιέγραψε για πρώτη φορά τις δικές του ιδέες για μια παγκόσμια τάξη πραγμάτων σε μια διάλεξη τον Απρίλιο του 1939. Σ' αυτήν, στόχευε να καταστήσει την ιδέα των «ευρέων χωρικών οντοτήτων», δηλαδή, τη διαίρεση του κόσμου σε σφαίρες επιρροής, «γόνιμη» για τη Γερμανική Αυτοκρατορία. Εκείνη την εποχή η κατάσταση ήταν τεταμένη: η Βέρμαχτ του Χίτλερ είχε μόλις καταλάβει «το υπόλοιπο της Τσεχίας» και την «Περιοχή του ποταμού Μέμελ» [μεταξύ Ανατολικής Πρωσίας και Λιθουανίας, Memelland ή Memelgebiet, Λιθουανικά Klaipėdos kraštas, σήμερα τμήμα της Λιθουανίας]. 

Απόρριψη της Συνθήκης των Βερσαλλιών

Ο Καρλ Σμιτ επικαλέστηκε το παλιό Δόγμα Μονρόε για να δικαιολογήσει αυτή την επέκταση στην Ανατολική Ευρώπη. Ήθελε να αποτρέψει οποιαδήποτε διεθνή παρέμβαση από τους Βρετανούς και τους Αμερικανούς. Λίγες εβδομάδες αργότερα, ο Χίτλερ εξέφρασε παρόμοιες σκέψεις: «Το ίδιο ακριβώς δόγμα υποστηρίζουμε τώρα εμείς οι Γερμανοί στην Ευρώπη, αλλά σε κάθε περίπτωση για την περιοχή και τα συμφέροντα του Μεγάλου Γερμανικού Ράιχ».

Ο Σμιτ, στην δική του διάλεξη, επέμεινε ότι η Γερμανία έχει καθήκον να προστατεύσει τους Γερμανούς του εξωτερικού στην Ανατολική Ευρώπη. «Με κάθε μέσο, ακόμη και με την βία, ήθελε να ακυρώσει την Συνθήκη των Βερσαλλιών, με την οποία το Γερμανικό Ράιχ είχε χάσει εδάφη στα ανατολικά», λέει ο Μέρινγκ. Είναι φανερό ότι για να επιτευχθεί τούτος ο στόχος, οποιοποιοδήποτε επιχείρημα το θεωρούσε αποδεκτό. 

Την «Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα», δηλαδή την επίθεση του Χίτλερ στην Σοβιετική Ένωση, ο Σμιτ πιθανότατα την απέρριπτε. Διότι σύμφωνα με την δική του θεωρία, στην Σοβιετική ευρεία χωρική οντότητα η Γερμανία ήταν μια «δύναμη ξένη προς αυτόν τον χώρο».

Το όραμα του Σμιτ ήταν ένας κόσμος με πολλές μεγάλες δυνάμεις, «με την πολιτική ιδέα καθεμιάς από αυτές να ακτινοβολεί σε μια συγκεκριμένη ευρεία χωρική οντότητα». Πώς ακριβώς θα λειτουργούσε αυτό, δεν το εξήγησε. Ο ιστορικός Brendan Simms υποψιάζεται ότι ο Σμιτ σκεφτόταν περισσότερο οικονομικό έλεγχο παρά στρατιωτική κατοχή. 

Παγκόσμια τάξη πραγμάτων των Μεγάλων Δυνάμεων

Οι χώρες εντός μιας τέτοιας σφαίρας επιρροής θα μπορούσαν να έχουν διάφορες μορφές: Χώρες υπό προστασία («προτεκτοράτα»), εξαρτημένα κράτη ή και ανεξάρτητες χώρες. Το μόνο σημαντικό ήταν, ότι δεν θα συμμαχούσαν με «δυνάμεις ξένες προς τον χώρο». Για πόλεμο και ειρήνη πρέπει να αποφασίζει η κεντρική μεγάλη δύναμη και μόνον αυτή. 

To πιο σημαντικό σε τούτη την παγκόσμια τάξη πραγμάτων είναι το εξής: Κάθε μεγάλη δύναμη πρέπει να σέβεται τις σφαίρες επιρροής των άλλων. Μόνο εάν αυτές οι δυνάμεις βρίσκονται σε ισορροπία μπορεί να υπάρχει παγκόσμια ειρήνη. Όμως το τίμημα της θα το πληρώνουν τα μικρότερα κράτη και θα χάσουν την ανεξαρτησία τους.  

Για τον ερευνητή Simms, κυρίως η Κίνα και η Ρωσία είναι τα κράτη που προωθούν αυτό το μοντέλο. Και η μία και η άλλη επιμένουν στο να μην παρεμβαίνουν άλλες δυνάμεις σ΄ αυτές τις περιοχές που έχουν ανακηρύξει ως δικές τους «ευρείες χωρικές οντότητες». Βλέπε Ουκρανία και Ταϊβάν. Ωστόσο, το κρίσιμο σημείο είναι το εξής: Ισχυρίζονται ότι και αυτές, με τη σειρά τους, δεν παρεμβαίνουν στις «ευρείες χωρικές οντότητες» περιοχές άλλων, άν και αυτό συχνά είναι υποκριτικό.
Επομένως, ως προς το ερώτημα εάν ο Τραμπ ακολουθεί την Σμιττιανή γραμμή σκέψης για την παγκόσμια τάξη πραγμάτων, ή, αντίθετα, ακολουθεί την γραμμή του οικουμενισμού των ΗΠΑ του 20ού Αιώνα, καθοριστικές θα είναι οι ενέργειές του για την Ουκρανία και την Ταϊβάν.

Σ' αυτά τα ζητήματα, η Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας του Τραμπ είναι αμφίσημη. Από την μια πλευρά, διακηρύσσει μια θεμελιώδη «τάση προς τη μη παρέμβαση» και παρέχει έμμεσα στη Ρωσία το δικαίωμα να υπαγορεύει αυτή τους όρους για μια ειρήνευση στην σύγκρουση της με την Ουκρανία· φαίνεται έτσι να αναγνωρίζει την «ευρεία χωρική οντότητα» της Ρωσίας.
Από την άλλη πλευρά, το έγγραφο στρατηγικής του Τραμπ επιβεβαιώνει την υποστήριξη στην Ταϊβάν και τη δέσμευσή του στη Νότια Σινική Θάλασσα. Φαίνεται ότι δεν έχει καμιά πρόθεση να αποσυρθεί από τον «ευρεία χωρική οντότητα» την οποία διεκδικεί η Κίνα.
Παρεμπιπτόντως, ούτε ο ίδιος ο Σμιτ θεωρούσε αναπόφευκτο ότι μια διεθνής τάξη πραγμάτων με «ευρείες χωρικές οντότητες» θα επικρατήσει κάποτε. Στην μεταπολεμική περίοδο περιέγραψε τρεις δυνατότητες για το πώς θα μπορούσε να αναπτυχθεί η παγκόσμια πολιτική: Είτε ένα παγκόσμιο κράτος, είτε μια παγκόσμια ηγεμονία των ΗΠΑ, είτε «ανεξάρτητες ευρείες χωρικές οντότητες», οι οποίες θα οικοδομήσουν μια ισορροπία μεταξύ τους και, κατά συνέπεια, θα φέρουν μια τάξη επί της γης».

 

Ο Martin Pfaffenzeller (1989) σπούδασε κοινωνικές επιστήμες και επιστήμη των Μέσων Ενημέρωσης στο Πανεπιστήμιο Χούμπολτ στο Βερολίνο και φοίτησε στην Σχολή Δημοσιογραφίας Henri Nannen στο Αμβούργο. Από το 2021 έως το 2023, ήταν συντάκτης στο τμήμα ιστορίας του Spiegel. Έκτοτε, εργάζεται ως ανεξάρτητος αρθρογράφος για το ίδιο περιοδικό καθώς επίσης για το Tagesspiegel Online και για άλλα μέσα ενημέρωσης, με κύριο αντικείμενο της δραστηριότητας του την πολιτική καθώς επίσης τα κοινωνικά θέματα, την ιστορία και την ερευνητική δημοσιογραφία

 

Aνν Άπλμπαουμ: Σφαίρες επιρροής - Βενεζουέλα και το τέλος της Pax Americana

Άλμπρεχτ φον Λούκε: Δεν είναι «Μεταπολιτική» (πολιτική = καπιταλισμός) !  Το Πολιτικόν επιστρέφει. Και η πολιτική της ισχύος

 

Ο Χάμπερμας και οι υπνοβάτες

Γιούργκεν Χάμπερμας: Από εδώ και στο εξής πρέπει να
συνεχίσουμε μόνοι μας ως Ευρώπη  

Γιόσκα Φίσερ: Το διατλαντικό ρήγμα έχει ολοκληρωθεί - Αυτοκρατορικά όνειρα του Τραμπ

Σοβαρά, όλα αυτά τα έκανε μόνος του ο Τραμπ ;

Πολιτική Δύση, πολιτισμική Δύση - Προς παλινόρθωση του
Παλαιού Καθεστώτος στην εποχή των διακινδυνεύσεων;

 

Φιλελευθερισμός από φόβο, για εποχές φόβου; Η περίπτωση της Τζούντιθ Σκλαρ

 

Άλμπρεχτ φον Λούκε: Ο καιρός των τεράτων και η εποχή της καταστροφής