Κάγια Κάλλας, Διάλεξη Τσώρτσιλ 2026, Ζυρίχη: «Μια παγκόσμια τάξη πραγμάτων βασισμένη σε κανόνες σε εποχή πολιτικής της ισχύος»

2026 Churchill lecture: ‘A Rules-Based Global Order in an Era of Power Politics’ (5.3.2026, Πανεπιστήμιο της Ζυρίχης), η ομιλία πλήρης από την Diplomatic Service of the European Union

Αγαπητοί Ομοσπονδιακοί Σύμβουλοι Cassis και Pfister,
αγαπητέ Καθηγητή Andreas Kellerhals, Διευθυντή του Europa-Institut,
αγαπητέ Sir Noel Quinn από την Bank Julius Bär,
αγαπητοί προσκεκλημένοι,
αγαπητοί φίλοι,

  
Πριν από ογδόντα χρόνια, από αυτό ακριβώς το βήμα, ο Ουίνστον Τσώρτσιλ έκανε έκκληση για μια νέα, ειρηνική και ενωμένη δομή της Ευρώπης, «ένα είδος Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης».
Το φόντο πάνω στο οποίο έπεσε η ομιλία του ήταν το αντίθετο της πρότασής του: Η Ευρώπη ήταν κατεστραμμένη, ρημαγμένη από την πείνα, σπασμένη στα δυό πολιτικά. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος είχε καταστρέψει τις πόλεις μας, είχε σκορπίσει εδώ κι εκεί τους λαούς μας και είχε σπείρει βαθιά δυσπιστία μεταξύ των εθνών, ακόμη και μεταξύ των πρώην συμμάχων στον πόλεμο.
Στην Ανατολική Ευρώπη και πέρα ​​από αυτήν, η Σοβιετική Ένωση καταλάμβανε και προσαρτούσε μερικές χώρες, μεταξύ των οποίων και την δική μου, ενώ στερέωνε τον έλεγχο της πάνω σε άλλες. Νέοι φόβοι για τυραννία και αστάθεια άρχιζαν να εμφανίζονται. Ο Ψυχρός Πόλεμος είχε αρχίσει, όπως ξεκαθάρισε ο Τσώρτσιλ ακριβώς πριν από 80 χρόνια, τότε που εκείνος επινόησε τον όρο «Σιδηρούν Παραπέτασμα».
Το τι θα ακολουθούσε δεν το ήξερε ακόμη κανείς. Την ώρα που ο Τσώρτσιλ μιλούσε από τούτο εδώ το βήμα, ο κόσμος βρισκόταν σε μια γεωπολιτική Ζώνη του Λυκόφωτος. Και να που είμαστε ξανά στην ίδια κατάσταση.
Είναι της μόδας στις μέρες μας να μιλάμε για την κατάρρευση μπροστά στα μάτια μας της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης πραγμάτων. Ευθύνομαι κι εγώ γι' αυτό. Όμως εκείνο που πραγματικά θέλουμε και αναζητούμε είναι αλλαγή.
Γι' αυτό προτείνω να ακολουθήσουμε τις συμβουλές ψυχοθεραπευτών και υποστηρικτών των «ομάδων 12 βημάτων». Αυτοί λένε ότι το σημείο εκκίνησης για την αλλαγή είναι να εντοπίσουμε και να κατονομάσουμε το πρόβλημα: Η Ευρώπη είναι συλλογικά εθισμένη στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσε ο κόσμος όταν υπήρχε σύμπνοια για την υπεροχή του διεθνούς δικαίου και του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Φυσικά, αυτά δεν λειτουργούσαν τέλεια. Ήταν όμως μια βάση.

[Διάβρωση του διεθνούς δικαίου, πολιτικές της ισχύος και του εξαναγκασμού, σφαίρες επιρροής]
Σήμερα, το χάος που βλέπουμε να απλώνεται γύρω μας, στη Μέση Ανατολή, είναι άμεση συνέπεια της διάβρωσης του διεθνούς δικαίου. Ξεκίνησε όταν η Ρωσία, μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, εισέβαλε στη γείτονά της, απολαμβάνοντας ατιμωρησία και επωφελούμενη από κάμποση ποσότητα κυνισμού.
Αυτό δεν πέρασε απαρατήρητο. Αντίθετα, έστειλε μήνυμα σε όλο τον κόσμο ότι δεν καλείσαι να λογοδοτήσεις για τις πράξεις σου· ότι το εγχειρίδιο με τους κανόνες πετάχτηκε έξω από το παράθυρο.
Εάν δεν αποκατασταθεί το διεθνές δίκαιο και η υποχρέωση για λογοδοσία, θα είμαστε καταδικασμένοι να βλέπουμε επανειλημμένες παραβιάσεις του νόμου, αναταραχή και χάος.
Θα αναλύσω λεπτομερώς αυτήν την πρόκληση που αντιμετωπίζουμε.
Εμείς στην Ευρώπη έχουμε μια υπαρξιακή απειλή στο κατώφλι μας. Η πολεμική εκστρατεία της Ρωσίας άρχισε με την Γεωργία το 2008, στη συνέχεια με την Κριμαία το 2014, με την Συρία ως πεδίο δοκιμής το 2015, και ακολούθησε η ολοκληρωτική εισβολή στην Ουκρανία το 2022. Αλλά το Ντονμπάς δεν είναι ο τελικός στόχος της Ρωσίας.
Η Ευρώπη ήδη αμύνεται εναντίον:
■ Ρωσικών κυβερνοεπιθέσεων στην οικονομία μας·
■ Ρωσικών σαμποτάζ στις υποθαλάσσιες υποδομές μας·
■ και ενάντια σε προσπάθειες της Ρωσίας να διασπάσει τις συμμαχίες μας και να υπονομεύσει την κοινωνική μας συνοχή.
Εκτός αυτών, η Ρωσία χρησιμοποιεί το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο ως όπλα, επιδίδεται σε εκφοβισμό χρησιμοποιώντας στρατιωτικά μέσα, επιδεικνύοντας μάλιστα και το πυρηνικό της οπλοστάσιο.
Ας μην ξεγελιόμαστε: Η Ρωσία δεν είναι η αναδυόμενη υπερδύναμη που ήταν πριν από 80 χρόνια, την εποχή που οριζόταν η μεταπολεμική παγκόσμια τάξη πραγμάτων.
Η οικονομία της Ρωσίας είναι σε άθλια κατάσταση, αποκομμένη από τις αγορές ενέργειας της Ευρώπης. Και μετά από μια δεκαετία και κάτι συγκρούσεων, μεταξύ των οποίων 4 χρόνια πολέμου ολοκληρωτικής κλίμακας στην Ουκρανία, η Ρωσία ελάχιστα έχει προχωρήσει πέρα ​​από την γραμμή μετώπου του 2014, με κόστος 1,2 εκατομμύρια θύματα νεκρούς και τραυματίες. Αυτό είναι το ακριβώς αντίθετο ενός blitzkrieg [κεραυνοβόλου πολέμου].
Ωστόσο η Ρωσία θα εξακολουθήσει να είναι σημαντική απειλή για οποιαδήποτε διεθνή τάξη πραγμάτων, όπως ήταν το 1946. Γιατί;
■ Επειδή η Ρωσία προβαίνει στις πιο εξωφρενικές παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου στην ιστορία των Ηνωμένων Εθνών. Και το κάνει αυτό απολαμβάνοντας ατιμωρησία·
■ Επειδή η Ρωσία έχει γυρίσει την πλάτη της στο διεθνές της καθήκον ως Μόνιμο Μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και ως ένας από τους βασικούς εγγυητές των Ηνωμένων Εθνών και της αξιοπιστίας τους.
■ Επειδή η Ρωσία στηρίζει όλα αυτά με το μεγαλύτερο πυρηνικό οπλοστάσιο στον κόσμο·
Και η Κίνα επίσης, εκμεταλλεύεται αυτή τη διάβρωση των κανόνων. Η Κίνα προετοιμάζει το έδαφος εδώ και δεκαετίες για να κατοχυρώσει την θέση της ως μεγάλης δύναμης. Επεκτείνει το απόθεμα πυρηνικών όπλων της πιο γρήγορα από οποιαδήποτε άλλη χώρα. Με εντυπωσιακή στρατηγική υπομονή, η Κίνα οικοδομεί σε όλο τον κόσμο εξαρτήσεις άλλων χωρών από αυτήν, απειλεί άλλες χώρες στην Ανατολική και Νότια Σινική Θάλασσα, χρηματοδοτεί τον πόλεμο της Ρωσίας εναντίον της Ουκρανίας και επαναπροσδιορίζει την παγκόσμια τάξη πραγμάτων κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν της ιδίας.
Αυτό δεν θέτει μόνον σε κίνδυνο το οικονομικό μοντέλο της Ευρώπης, αλλά και υπονομεύει ευρύτερα το πολυμερές σύστημα, το οποίο προηγουμένως διασφάλιζε ότι οι κανόνες τηρούνται πράγματι.

Και εκτός από αυτά, υπάρχει ο εκ θεμελίων αναπροσανατολισμός της χώρας πέρα ​​από τον Ατλαντικό, ο οποίος έχει ποικίλα ονόματα: Αρχίζουν από «αναδιάταξη» («realignment») και «νέα δυναμική», φθάνουν ακόμη και σε «ρήξη» («rupture»).
Η αλλαγή πορείας στην εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ έχει ήδη κλονίσει τη διατλαντική σχέση μέχρι τα θεμέλιά της, προκαλώντας μετασεισμούς και σε άλλα μέρη του κόσμου. Αλλά η επίδραση της στη διεθνή τάξη πραγμάτων είναι όμοια με σεισμού.

Συσσωρευτικά, αυτές οι τάσεις δείχνουν μια αλλαγή παραδείγματος (paradigm shift). Η κατεύθυνση σήμερα είναι προς μια νέα παγκόσμια τάξη πραγμάτων η οποία χαρακτηρίζεται από τον ανταγωνισμό και από πολιτικές που κάνουν χρήση της ισχύος για εξαναγκασμό· προς μια παγκόσμια τάξη πραγμάτων υπό την κυριαρχία μιας χούφτας μεγάλων δυνάμεων στρατιωτικά ισχυρών, οι οποίες στοχεύουν στη δημιουργία και στην εξασφάλιση σφαιρών επιρροής.
Είναι ήδη εμφανής η αποδυνάμωση των υφιστάμενων διεθνών κανόνων, προτύπων και θεσμών τους οποίους είχαμε χτίσει εδώ και 80 χρόνια.

[Άλλο πράγμα η πολυμέρεια (multilateralism), άλλο η πολυπολιτικότητα (multipolarity) στη διεθνή τάξη πραγμάτων] 

Ο τρόπος με τον οποίο αντιδρούμε τούτη τη στιγμή δείχνει λιγότερα πράγματα για το ποιά θα είναι η νέα κατάσταση πραγμάτων και περισσότερα πράγματα για εμάς. Διότι αυτό που συμβαίνει τώρα, το έχουμε βιώσει και άλλοτε.

Ο τωρινός κατακερματισμός έχει ομοιότητες με της εποχής των τελών του 19ου και τών αρχών του 20ού Αιώνα, η οποία τώρα θεωρείται, εν μέρει λανθασμένα, από ορισμένους πολιτικούς ως περίοδος σταθερότητας, αλληλεξάρτησης και ειρήνης στην Ευρώπη. Και τότε ο εθνικισμός και ο λαϊκισμός θεωρήθηκαν ελκυστικές εναλλακτικές λύσεις απέναντι στην παγκοσμιοποίηση, για την οποία πολλοί θεωρούσαν και τότε ότι «εμετρήθη, εζυγίσθη και ευρέθη ελλιπής» [Δανιήλ, ε 25].
Ο Robert Kagen έγραψε πρόσφατα για την αρνητική πλευρά της πολυπολικότητας η οποία είχε εμφανιστεί τότε, την οποία πολλοί εξακολουθούν να υποστηρίζουν και σήμερα.
Η λεγόμενη «μακρά ειρήνη» στην Ευρώπη από το 1815 έως το 1914 ήταν κάθε άλλο παρά ειρημική περίοδος. Για να αναφέρουμε μόνο μερικά παραδείγματα, η Γαλλία εισέβαλε στην Ισπανία, η Πρωσία και η Αυστρία πολέμησαν εανντίον της Δανίας, στη συνέχεια η Πρωσία και η Αυστρία πολέμησαν μεταξύ τους. Και στον Κριμαϊκό πόλεμο συμμετείχαν σχεδόν όλες οι ευρωπαϊκές δυνάμεις, μέχρι που σκοτώθηκαν μισό εκατομμύριο άνθρωποι.
Η πολυπολικότητα δεν ήταν ούτε ειρηνική, ούτε σταθερή ούτε ιδιαίτερα ευνοϊκή για την οικονομική ανάπτυξη. Και στο τέλος κατέληξε σε παγκόσμια καταστροφή.
Μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, στις ημέρες ευφορίας του Διαγγέλματος των Δεκατεσσάρων Σημείων του Προέδρου των ΗΠΑ Γούντροου Ουίλσον (Wilson’s Fourteen Points), η παγκόσμια κοινότητα αποφάσισε να δοκιμάσει κάτι διαφορετικό: Την πολυμέρεια (multilateralism) αντί της πολυπολικότητας (multipolarity). Και έτσι γεννήθηκε η Κοινωνία των Εθνών.
Όμως η ιδέα αυτή ήταν ένα νεογέννητο και ίσως οι χώρες δεν ήταν ακόμη έτοιμες. Λόγου χάρη στις Ηνωμένες Πολιτείες, οι κομματικοί ανταγωνισμοί είχαν ως αποτέλεσμα να μην επικυρώσει ποτέ το Κογκρέσο τη Συνθήκη Ειρήνης των Βερσαλλιών και να μην προσχωρήσουν οι ΗΠΑ στην Κοινωνία των Εθνών.
Από την αρχή, η Κοινωνία των Εθνών είχε πόδια και χέρα δεμένα εξαιτίας ελλιπούς οικονομικού βάρους, ελλιπούς στρατιωτικής αξιοπιστίας και ελλιπούς διπλωματικής ισχύος, καθώς απουσίαζε η αναδυόμενη υπερδύναμη ΗΠΑ. Επίσης, στερούνταν πολιτικής νομιμοποίησης στη Γερμανία και σε άλλες χώρες, επειδή θεωρήθηκε προϊόν της Συνθήκης των Βερσαλλιών και επομένως την εξέλαβαν ως θεσμό τιμωρητικής φύσης.

Ωστόσο, όπως μας υπενθύμισε ο Τσώρτσιλ εδώ το 1946, «η Κοινωνία των Εθνών δεν απέτυχε εξαιτίας των αρχών ή των αντιλήψεών της. Απέτυχε επειδή αυτές τις αρχές τις εγκατέλειψαν εκείνα τα κράτη που δημιούργησαν την Κοινωνία των Εθνών».

Επομένως, το πολυμερές σύστημα που καθιερώθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν μια φυσική εξέλιξη. Είχε κι αυτό τα μειονεκτήματά του, κυρίως επειδή αντανακλούσε τον χάρτη των συσχετισμών δύναμης των νικητών του πολέμου. Υπήρχαν όμως τρεις θετικές διαφορές [από το παλιότερο της Κοινωνίας των Εθνών], τρία σημάδια συλλογικής ανάπτυξης.
Πρώτον, εξελίχθηκε παράλληλα με την εξέλιξη της παγκόσμιας κοινότητας. Σύντομα προσχώρησαν και οι ηττημένοι του Β΄ Παγκ. Πολέμου, ενώ το σύστημα επωφελήθηκε επίσης από μια γενική αίσθηση ότι εάν τιμωρούνταν περαιτέρω οι ηττημένοι, αυτό θα μπορούσε εύκολα να προκαλέσει έναν ακόμη γύρο πολέμου. Αυτή η εξέλιξη σήμαινε επίσης την συμπερίληψη στο πολυμερές σύστημα των πολλών εθνών που απελευθερώθηκαν από την αποικιοκρατία καθώς και του μεγάλου τμήματος της Ευρώπης το οποίο είχε καταληφθεί από τη Σοβιετική Ένωση.
Δεύτερον, είχε την στήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών, οι οποίες εξαιτίας της δύναμης τους αλλά και της γεωγραφικής απόστασης, παρέμεναν προστατευμένες από άλλες μεγάλες δυνάμεις.
Τρίτον, και ακόμη πιο εκπληκτικό, ήταν η προθυμία άλλων μεγάλων δυνάμεων αλλά και αναδυόμενων δυνάμεων να στηρίξουν αυτό το πολυμερές σύστημα, τουλάχιστον εκείνη την εποχή και τουλάχιστον εν μέρει. Επέλεξαν να νομιμοποιήσουν αυτό το σύστημα πληρώνοντας ένα κόστος, εγκαταλείποντας φιλοδοξίες, εδάφη και επιρροή για χάρη της ειρήνης και του συλλογικού καλού.
Και αυτή είναι η ουσία κάθε λειτουργικής διεθνούς τάξης πραγμάτων. Είναι όμως και αυτό που συνδέει τους τρεις ταραξίες (disruptors) στους οποίους αναφέρθηκα στην αρχή. Με τον δικό του τρόπο και σε διαφορετικό βαθμό ο καθένας τους, επιδιώκουν τώρα πια και οι τρεις εξωτερική πολιτική κυρίως για τα δικά τους συμφέροντα. Μεγάλο μέρος αυτού που επιδιώκουν, το επιζητούν εις βάρος άλλων. Είναι παίκτες σε παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος.

[Ο δρόμος της Ευρώπης: Αμοιβαιοποίηση, από κοινού άσκηση κυριαρχίας, νέοι θεσμοί]
Όμως αυτό δεν ήταν ποτέ το παιχνίδι της Ευρώπης. Στην πραγματικότητα, η ιστορία της Ευρωπαϊκής Ένωσης ακολούθησε μια παρόμοια τροχιά με την εξέλιξη της διεθνούς τάξης πραγμάτων.
Ούτε αυτή ήταν ευθεία γραμμή ή ομαλή καμπύλη. Αντίθετα, συνειδητοποιούσαμε την αναγκαιότητα της Ένωσης, καθώς η μία κρίση μετά την άλλη αποκάλυπτε τα όρια των εθνικών λύσεων και ωθούσε τα κράτη-μέλη μας προς βαθύτερη συνεργασία.
Από την καταστροφή του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου έως την κατάρρευση του Ανατολικού Μπλοκ, κάθε σοκ αποκάλυπτε δομικές ευπάθειες, είτε οικονομικές, είτε γεωπολιτικές, είτε θεσμικές, τις οποίες οι μεμονωμένες εθνικές κυβερνήσεις δεν μπορούσαν να επιλύσουν μόνες τους.
Η απάντηση ήταν πάντα η ίδια: Αμοιβαιοποίηση, από κοινού άσκηση κυριαρχίας σε έναν νέο τομέα, δημιουργία ενός νέου θεσμού ή ενίσχυση υφιστάμενων θεσμών.   

 

Αυτή η δυναμική παρήγαγε:
■ Την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο·
■ Την Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ) μετά την αποτυχία των πρώιμων σχεδίων αμυντικής ένωσης·
■ Την Ενιαία Αγορά μετά την οικονομική αναταραχή της δεκαετίας του 1970·
■ Και την ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση υπό την σημερινή μορφή, μετά την γεωπολιτική αναταραχή του 1989.

    

Στον 21ο αιώνα, αυτό το πρότυπο εξέλιξης έχει ενισχυθεί ακόμη περισσότερο:
■ Η κρίση της ευρωζώνης επέβαλε τη δημιουργία δημοσιονομικών και τραπεζικών μηχανισμών αδιανόητων μια δεκαετία νωρίτερα.
■ Η μεταναστευτική κρίση επέκτεινε τα εργαλεία για την διαχείριση των εξωτερικών συνόρων της Ένωσης και του ασύλου σε επίπεδο ΕΕ.
■ Η πανδημία COVID-19 πυροδότησε την πρώτη μεγάλης κλίμακας έκδοση κοινού χρέους της ΕΕ.
■ Και ο επιθετικός πόλεμος της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας επιτάχυνε τον αμυντικό συντονισμό, την διαφοροποίηση στην προμήθεια ενέργειας και άνοιξε ένα άλλο παράθυρο για διεύρυνση.

    

Η Ευρώπη ποτέ δεν εξελίσσονταν ακολουθώντας ένα μεγαλεπήβολο σχέδιο. Ήταν μια σειρά από ρεαλιστικές αντιδράσεις τις στιγμές που το status quo δεν μπορούσε πια να διατηρηθεί ως είχε. Αυτή η διαδικασία έγινε πραγματικότητα χάρις στην κατευθυντήρια αρχή της αμοιβαία επωφελούς συνεργασίας.
Το ίδιο ισχύει και για την Ευρώπη του σήμερα, καθώς και για τη διεθνή τάξη πραγμάτων στην οποία ανήκουμε όλοι.
Όσον αφορά την Ευρώπη, εμείς θα βρούμε τον δικό μας ευρωπαϊκό μας δρόμο, όπως κάνουμε πάντα.
Καταρχάς, η Ευρώπη δεν επιλέγει, και δεν μπορεί να επιλέξει, μεταξύ των αξιών μας και των συμφερόντων μας, ή το ένα ή το άλλο· και πράττει έτσι επειδή οι αξίες μας είναι τα συμφέροντά μας.
Για τους Ευρωπαίους που έχουν ζήσει υπό κατοχή όπως εγώ η ίδια, ή για εκείνους που έχουν στερηθεί τα δικαιώματά τους εξαιτίας αυταρχικών ηγετών, η Ευρώπη είναι αληθινά η γη της ελευθερίας.

[Η Ευρώπη είναι δυνατή - Εν μέσω κρίσης πρέπει και μπορεί να γίνει ακόμη πιο δυνατή]

Το σημείο εκκίνησής μας δεν είναι κακό:
■ Έχουμε κερδίσει τις προϋποθέσεις για να ζήσουμε μια εξαιρετική ποιότητα ζωής.
■ Στην υγειονομική περίθαλψη, στον πολιτισμό, στην εκπαίδευση, στις υποδομές και στη σταθερότητα, η Ευρώπη είναι από τους καλύτερους στον κόσμο.
■ Οι Ευρωπαίοι ζουν ασφαλείς, υγιεινά, ευτυχισμένοι και αναπνέουν καθαρό αέρα.
■ Υπάρχει κοινωνική συνοχή.
■ Και οι θεμελιώδεις ελευθερίες μας προστατεύονται, μεταξύ των οποίων και η ελευθερία στα μέσα ενημέρωσης.

 
Όμως πρέπει να κάνουμε και κάποιες βελτιώσεις. Πρέπει να φέρουμε σε σύγκλιση τις επιδόσεις των 27 μελών μας και να βελτιώσουμε την ανταγωνιστικότητά μας, να ενισχύσουμε τα μεγέθη της οικονομίας μας και να εμβαθύνουμε την ολοκλήρωση και ενοποίηση. Και όλα αυτά είναι απαραίτητο να τα πετύχουμε, εκτός των άλλων και για να μπορούμε να ανταποκριθούμε στις παγκόσμιες ευθύνες μας.
Μία από τις βασικές προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ευρώπη σήμερα, είναι να ορίσουμε τους στόχους μας όσον αφορά την ασφάλεια.
Κατά τη γνώμη μου, η ασφάλεια έχει έναν ευρύ ορισμό· αυτοί οι στόχοι αρχίζουν από το να είναι η Ευρώπη οικονομικά ισχυρή με δεδομένες τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουμε σ' αυτό το πεδίο, και φθάνουν έως και τον στόχο μας να γίνουμε δύναμη σκληρής ισχύος (hard power force, στρατιωτική δύναμη).
Στο αποκορύφωμα της χρηματοπιστωτικής κρίσης, ο Μάριο Ντράγκι είπε ότι θα κάνουμε «ό,τι χρειαστεί για να σώσουμε το ευρώ» (το περίφημο «whatever it takes»). Αυτό αποδείχτηκε αποτελεσματικό επειδή εκείνος ό,τι έλεγε, το εννοούσε. Στόχος μου είναι να φτάσουμε σε αντάξιο επίπεδο και για ό,τι αφορά την ασφάλεια μας.
   

Οι Ευρωπαίοι πάντα δυνάμωναν περνώντας μέσα από κρίσεις:
■ Δουλεύοντας μαζί·
■ Δημιουργώντας νέους δρόμους και τρόπους συνεργασίας·
■ Και βρίσκοντας τέτοιου είδους λύσεις στις προκλήσεις, ώστε να υπηρετούν το συλλογικό συμφέρον.

 

[Η υποχώρηση της πολυμέρειας αυξάνει ξανά τη ζήτηση για πολυμέρεια στο διθνές σύστημα]

Να λοιπόν γιατί, όσον αφορά τη διεθνή τάξη πραγμάτων, η Ευρώπη μπορεί να είναι μέρος της λύσης.
Υπάρχει μια διάσημη φράση αποτελούμενη από λίγες λέξεις· είναι του φιλοσόφου Τόμας Χομπς στο βιβλίο του Λεβιάθαν, του 1651. Ο Χομπς περιγράφει την κατάσταση αναρχίας σε έναν κόσμο χωρίς τάξη. Όλοι γνωρίζετε την περιγραφή σ΄εκείνο το βιβλίο. Όμως, λίγοι θυμούνται το πλήρες απόσπασμα με την έκκληση για συνεργασία με τους άλλους, για να μην είναι η ζωή «μοναχική, φτωχή, σκληρή, βάναυση και σύντομη». Γράφτηκε μόλις τρία χρόνια μετά την Ειρήνη της Βεστφαλίας, το 1648, η οποία έθεσε το πλαίσιο για να υπάρχουν κυρίαρχα κράτη, συμπεριλαμβανομένης της Ελβετίας. Η έκκληση του Χομπς αποτελεί μια ηχηρή υποστήριξη από τον 17ο αιώνα για συνεργασία. Και η συνεργασία είναι αυτό που κάνει καλύτερα η Ευρώπη· σ΄αυτήν συνίσταται η δύναμη της.
Να λοιπόν γιατί σήμερα, όταν κράτη αναζητούν κάποιον να ηγηθεί της προσπάθειας για την ενίσχυση των συμμαχιών και την υπεράσπιση του διεθνούς δικαίου, στρέφονται όλο και περισσότερο προς την ΕΕ. Το ακούω αυτό κάθε φορά που συναντιέμαι με ξένους ηγέτες στις Βρυξέλλες ή στο εξωτερικό. Επειδή η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι αξιόπιστος εταίρος.
Αυτό είναι το σημερινό παράδοξο: η υποχώρηση της πολυμέρειας στην πραγματικότητα βάζει ξανά την πολυμέρεια στο τραπέζι. Ακόμη κι αν οι μεγαλύτερες στρατιωτικές δυνάμεις δεν ενδιαφέρονται για πολυμέρεια, όλοι οι άλλοι ενδιαφέρονται. Το ερώτημα είναι πώς να καλύψουμε αυτή την ανάγκη της μεγάλης πλειοψηφίας;
Ειδικοί, εδώ στην Ευρώπη και αλλού, όταν μιλούν για την αντίδραση της Ευρώπης στην τωρινή κατάσταση του κόσμου, την παραλληλίζουν με πένθος. Το περιοδικό Economist αναφέρεται στην αείμνηστη ψυχίατρο Elisabeth Kübler-Ross, η οποία είχε γεννηθεί εδώ στη Ζυρίχη, και περιγράφει πώς η Ευρώπη κατάφερε να περάσει με κόπο τα σύμφωνα με το μοντέλο της Kübler-Ross «πέντε στάδια του πένθους»: άρνηση, θυμός, «διαβούλευση και διαπραγμάτευση» με τον εαυτό μας ή με τον Θεό, κατάθλιψη, και τέλος αποδοχή του τετελεσμένου.
Αλλά [όπως γράφει o Economist]: η αποδοχή δεν είναι ταυτόσημη με μια συμφωνία για το πώς θα προσαρμοστούμε αλλάζοντας οι ίδιοι, για να πορευτούμε παραπέρα.
Λαμβάνοντας υπόψη πόσο από τομ χρόνο μου αφιερώνω στην αναζήτηση κοινής θέσης μεταξύ των 27 κρατών-μελών της ΕΕ, δεν μπορώ παρά να συμφωνήσω. Ο χρόνος του σταδίου της αποδοχής τελείωσε. Τώρα είναι η ώρα της δράσης.
Δράση σημαίνει να αναδιαμορφώσουμε το πολυμερές σύστημα με τέτοιο τρόπο, ώστε να ανταποκρίνεται στις προσδοκίες των συμμετεχόντων κρατών. Πρέπει να αποδειχθεί ότι αποδίδει, πρέπει να είναι αποτελεσματικό για όλα τα μέλη.
Αυτό με φέρνει πίσω σε μια άλλη παρατήρηση του Τσώρτσιλ, ότι οι αποτυχίες συχνά δεν προέρχονται από λανθασμένες αρχές, αλλά επειδή οι ισχύουσες αρχές χρειάζονται περαιτέρω ανάπτυξη.
Τα γεγονότα των τελευταίων ημερών στη Μέση Ανατολή υπογραμμίζουν αυτή την παρατήρηση. Ο λαός του Ιράν βρίσκεται τώρα ενώπιον μιας ευκαιρίας για ένα διαφορετικό μέλλον. Όμως ανησυχώ για το πώς φτάσαμε σε αυτό το σημείο, ιδίως επειδή το μόνο πράγμα που μας χωρίζει από το απόλυτο χάος είναι το διεθνές δίκαιο.
Τι μπορούμε να κάνουμε λοιπόν;

[Μεταρρύθμιση του διεθνούς συστήματος - Η Ευρώπη αντίρροπη δύναμη στην αταξία και το χάος]
Καταρχάς, είναι καιρός να μιλήσουμε σοβαρά για την μεταρρύθμιση του διεθνούς συστήματος.
Σε τούτες τις συζητήσεις πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι το ισχύον σύστημά μας, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Εθνών, του Χάρτη τους και του διεθνούς νομικού πλαισίου, προπαντός υπάρχει  για να αποτρέπει την έναρξη πολέμων. Υπηρετεί αυτόν τον στόχο, μεταξύ άλλων, με την προσπάθεια για περιορισμό της φτώχειας, με την υπεράσπιση της ισότητας και με την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Οποιαδήποτε αναθεώρηση ή αντικατάσταση του διεθνούς συστήματος είναι καταδικασμένη σε αποτυχία εάν παραλείψει αυτό το μέρος του.
Η ΕΕ έχει τη δική της μακρά εμπειρία στην αναθεώρηση, την προσαρμογή και τον μετασχηματισμό του ίδιου του εαυτού της. Γνωρίζουμε ότι κάτι τέτοιο δεν είναι εγχείρημα που μπορείς να το υλοποιήσεις μια κι έξω. Περιλαμβάνει ακρόαση, διαπραγμάτευση, πολιτικούς συμβιβασμούς και μια υγιή δόση ταπεινότητας.
Αλλά σήμερα, δεν έχουμε άλλη επιλογή. Έχοντας γνώση ότι και άλλοι προσπαθούν να αντιρροπήσουν την εντροπία [~ αύξηση της αταξίας στο σύστημα], γνωρίζοντας τα δυνατά μας σημεία αλλά και όσα έχουμε μάθει από τις αποτυχίες μας, η ΕΕ είναι έτοιμη να ηγηθεί αυτών των προσπαθειών για την μεταρρύθμιση του πολυμερούς συστήματος. Γιατί πεποίθηση μας είναι, ότι η προσαρμογή και ρύθμιση θα μας οδηγήσει στην σταθερότητα που επιδιώκουμε.
Η προώθηση αυτής της μεταρρύθμισης δεν είναι διαδικασία εύκολη, ούτε απλή. Σημαίνει, πρώτα-πρώτα, να αναγνωρίσουμε το πρόβλημα που έχουμε μπροστά μας. Σημαίνει να συγκεντρώσουμε την πολιτική βούληση για να μπορέσουμε να προχωρήσουμε, πράγμα για το οποίο εργαζόμαστε. Και σημαίνει συμμετοχή στις δύσκολες συζητήσεις τις οποίες απαιτεί ένα τέτοιο εγχείρημα: να καθίσουμε στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων αντί να κοιτάμε από μακριά. Σημαίνει να κάνουμε τις αποφάσεις στερεές, εφαρμοστέες για όλους, με επιμονή και ολοκληρωμένη δράση.
Εξετάζοντας αυτά τα μεγάλα ζητήματα, μπορούμε να συμβουλευτούμε και μια άλλη σελίδα από το εγχειρίδιο της ΕΕ. Είτε το ονομάσετε αυτό Εγελιανό [η διαλεκτική του Hegel], είτε το ονομάσετε Σουμανικό [από τον Ρομπέρ Σουμάν, «Η Ευρώπη δεν θα δημιουργηθεί μεμιάς, ή βάσει ενός μοναδικού σχεδίου. Θα υλοποιηθεί μέσα από απτά επιτεύγματα, τα οποία, πρώτα αυτά, θα δημιουργήσουν μια πραγματική αλληλεγγύη»], η ΕΕ έμαθε ότι η εστίαση σε πρακτικά, σταδιακά βήματα οδηγεί τελικά σε ποιοτική αλλαγή.
Πάρτε για παράδειγμα το διεθνές δίκαιο. Ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών είναι μια εξαιρετική βάση, αλλά γράφτηκε σε αναλογικούς καιρούς. Χρειαζόμαστε μια διεθνή νομική βάση για την ψηφιακή εποχή, ώστε να προστατεύονται τα δικαιώματά μας στον ψηφιακό χώρο. Πρέπει να επανεξετάσουμε τους κανόνες που διέπουν τον θαλάσσιο χώρο, τώρα που οι βυθοί μας είναι γεμάτοι απλωμένα καλώδια που μεταφέρουν δεδομένα σε όλο τον πλανήτη.
Από τον κυβερνοχώρο μέχρι το διάστημα, από την τεχνητή νοημοσύνη μέχρι την Αρκτική, υπάρχουν τόσοι πολλοί τομείς, για τους οποίους μπορούμε και πρέπει να προχωρήσουμε σε λύσεις μαζί.
Όμως, αν το κάνουμε αυτό, πρέπει να ενισχύσουμε και την λογοδοσία. Γιατί η αποτελεσματικότητα του διεθνούς δικαίου είναι τόσο μεγάλη ή μικρή, όσο μεγάλη ή μικρή προθυμία έχουμε να το κάνουμε αποτελεσματικό. Η επιβολή του νόμου είναι απαραίτητη, κανείς δεν πρέπει να είναι υπεράνω του νόμου.
 

Και είτε μιλάμε για…
■ διμερείς συνεργασίες,
■ ή συμμαχίες,
■ ή περιφερειακούς οργανισμούς,
■ ή συνασπισμούς των προθύμων,
■ ή μικρομερείς,
■ πλειομερείς,
■ ή ρυθμίσεις μεταβλητής γεωμετρίας…
…όλα αυτά είναι συμπληρωματικά προς την πολυμερή, βασισμένη σε κανόνες τάξη πραγμάτων, την οποία επιθυμεί η μεγάλη πλειοψηφία των κρατών.
Και στην πραγματικότητα, εάν πραγματοποιήσουμε πολλά από αυτά, σε διαπεριφερειακό επίπεδο και με επίτευξη μιας κρίσιμης μάζας, αυτό μπορεί να ενισχύσει το διεθνές σύστημα ως όλον. Η ιδέα είναι να επωαστούν ιδέες σε μικρότερα format και στη συνέχεια να αξιοποιηθούν, πριν ωριμάσει η εφαρμογή τους και στον υπόλοιπο κόσμο.
Αγαπητοί φίλοι,
Βρισκόμαστε μπροστά σε μια ευκαιρία. Εμείς, η Ευρώπη, μπορούμε είτε να βγούμε στην παγκόσμια σκηνή ενωμένοι και δυνατοί, είτε να τα παρατήσουμε, να υποταχθούμε και να μείνουμε στο περιθώριο.
Οι ψευδαισθήσεις μας έχουν τελειώσει. Αλλά όπως είπε ο πρώτος πρόεδρος της Εσθονίας μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, ο Λέναρτ Μέρι [Lennart Meri, συγγραφέας, σκηνοθέτης, πολιτικός, 1929 -  2006], «όπου οι ψευδαισθήσεις συντρίβονται, εκεί γεννιέται ελπίδα».
Παραφράζοντας τον Ουίνστον Τσώρτσιλ τον Ιούνιο του 1940, στην εποχή της Μάχης της Γαλλίας, τούτη εδώ μπορεί να μην είναι η καλύτερη ώρα της Ευρώπης. Αλλά είναι η Ώρα των Αποφάσεων της Ευρώπης.
Θα αφήσουμε τον εν εξελίξει καθοδικό φαύλο κύκλο να γίνει μόνιμος και να εδραιωθεί, με όλες τις προβλέψιμες συνέπειες για την Ευρώπη και τον κόσμο όλο; Ή θα ακούσουμε το προσκλητήριο σάλπισμα να ηγηθούμε, για να υπερασπισθούμε, μαζί με άλλους, τις αξίες και τον νόμο;
Συμπατριώτες μου Ευρωπαίοι, μπορεί να νιώθουμε αποκαρδιωμένοι και αδύναμοι με τόσο πολλά από αυτά που συμβαίνουν γύρω μας.
Αλλά τώρα είναι η ώρα για να αποφασίσουμε.
Σας ευχαριστώ

 

[Οι μεσότιτλοι προστέθηκαν στο μεταφρασμένο κείμενο στον ιστοχώρο Κρίση και Κριτική, οι εικόνες χαρακτικών είναι από το βιβλίο του Conrad Gessner (1516 – 1565, Ζυρίχη): Nomenclator aquatilium animantium (1560)]

 

Η Kaja Kallas (1977, με τρία παιδιά) είναι Ύπατη Εκπρόσωπος της Ένωσης για Θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας και Αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Έχει διατελέσει πρώτη γυναίκα Πρωθυπουργός της Εσθονίας (2021-2024), Πρόεδρος του Μεταρρυθμιστικού Κόμματος (2018-2024), βουλευτής του Εσθονικού κοινοβουλίου (2011-2014 και 2019-2024) και ευρωβουλευτής της Συμμαχίας Φιλελευθέρων και Δημοκρατών για την Ευρώπη (2014-2018).

Σπούδασε νομική στο Πανεπιστήμιο του Tartu, Εσθονία με ειδίκευση στην ευρωπαική νομοθεσία. Από το 2009 έως το 2010 ήταν μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Εσθονικής Ένωσης Αιολικής Ενέργειας. Ως ευρωβουλευτής εργάστηκε στη στρατηγική για την Ψηφιακή Ενιαία Αγορά, στις πολιτικές για την ενέργεια και τους καταναλωτές, καθώς και στις σχέσεις με την Ουκρανία.