του Ντάνιελ Χάαζ
Daniel Haas: Du sollst keinen Gott neben mir haben, Die Zeit, 10.5.2026, αρχειοθετημένο και εδώ
[Σηκώθηκαν τα Πράσα να Δείρουν τον Μανάβη]
Όταν ο Αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Τζέι Ντι Βανς συνέστησε στον Πάπα Λέοντα να είναι προσεκτικός όταν σχολιάζει θεολογικά ζητήματα, πολλοί το είδαν ως παράδοξη ανοησία, ως μια ακόμη πιρουέτα στο γεμάτο πιρουέτες πολιτικό τσίρκο, με το οποίο ο Ντόναλντ Τραμπ και οι οπαδοί του κάνουν τον κόσμο να κρατά την ανάσα του. Ωστόσο, με μια πιο προσεκτική εξέταση, το σχόλιο του Vance αποκαλύπτει πολλά. Αυτό που το διαπνέει, δεν είναι, όπως θα μπορούσε κανείς να υποθέσει, ναρκισσιστική αλαζονεία ή πρόθεση να σπάσουν τα ταμπού προκειμένου να καταρρεύσουν τα ηθικά φράγματα και να κορυφωθεί η προσοχή. Το σχόλιο αποκαλύπτει τί πιστεύει για τον εαυτό της μια κλίκα κατόχων της εξουσίας και επιχειρηματιών, οι οποίοι έχουν θέσει ως στόχο να διεκδικήσουν για τον εαυτό τους το Απόλυτο.
Σύμφωνα με αυτήν την ομάδα, τα θεολογικά ερωτήματα, δηλαδή τα ερωτήματα τα σχετικά με τον Θεό ως παντοδύναμη οντότητα η οποία δεν υπόκειται σε κοσμικούς νόμους, τώρα πια δεν πρέπει να τα πραγματεύονται κληρικοί. Τώρα πια, αυτά είναι υπόθεση των τεχνολόγων και των επιχειρηματιών. Ο Peter Thiel και οι οπαδοί του ονειρεύονται εδώ και καιρό να «μεταφράσουν» το άτομο, άν το εννοήσουμε ως το σύνολο των συγκεκριμένων περιεχομένων της συνείδησης του, σε αλγοριθμικούς σχηματισμούς. Η αξίωση να γίνει το κάθε τι τεχνικά εφικτό, έχει γίνει απόλυτη. Οι ψηφιακές καινοτομίες βάζουν στο στόχαστρο εκείνες τις περιοχές, για τις οποίες προηγουμένως προορίζονταν έννοιες όπως η μετά θάνατον ζωή και το πεπρωμένο, δύο κεντρικές και μεγάλες αρχές της θρησκευτικής σκέψης.
Το Βατικανό τους είναι η Silicon Valley
Μ' αυτόν τον τρόπο, τεχνολογία και θεολογία γίνονται ένα. Επομένως, ο Vance μπορεί δικαίως να πει, ότι άν θεωρήσουμε ως δεδομένες τις τέτοιες εξελίξεις, ένας Πάπας δεν πρέπει να έχει τον τελευταίο λόγο. Οι νέοι αρχιερείς είναι οι παράγοντες της τεχνοθεολογίας, η οποία αφήνει πίσω της κατηγορίες «χωρίς καθόλου αρχή, μέση και τέλος», όπως είναι η ζωή και ο θάνατος, η μοίρα και η αιωνιότητα. Το Βατικανό τους είναι η Silicon Valley και η Curia τους, δηλαδή τα διοικητικά όργανα της δικής τους Αγίας Έδρας, είναι το συμβούλιο των τεχνολογικών γιγάντων. Altman, Musk, Zuckerberg και Thiel. Καθένας καρδινάλιος με τη δική του χάρη.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης οικοδομούν τόσο το μεταφυσικό θεμέλιο όσο και την συγκεκριμένη πρακτική δράση αυτού του ιεραποστολικού έργου, το οποίο αντικαθιστά το θρησκευτικό σημείο φυγής με ένα εγκόσμιο και ανόσιο. Η ολότητα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης θέλει να ανταγωνιστεί την πανταχού παρουσία του Θεού σε όλα τα επίπεδα: Στο ιδεολογικό, στο κοινωνικό, στο πολιτισμικό και στο ουτοπικό. Τώρα πια, ο κόσμος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δεν αναγνωρίζει εξωτερικά όρια. Η εξάπλωση του τείνει προς το Απόλυτο. Και ίσως σε αυτό βρίσκεται ένας πολύ μεγαλύτερος κίνδυνος, άν τον συγκρίνουμε με τις συχνά περιγραφόμενες επιπτώσεις τις οποίες προκαλεί η όλο και μεγαλύτερη φούσκα που πλημμυρίζει τον κόσμο με ασήμαντα πράγματα.
Ο τρόπος με τον οποίο μιλούμε σήμερα για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και για την ενισχυτική τού ρόλου τους τεχνητή νοημοσύνη, αυτός ο ευσεβής τόνος, ο γεμάτος γοητεία και δέος, εκφράζει μιαν υπακοή σχεδόν θρησκευτικού τύπου. Αυτοϋποβαλλόμαστε: Τώρα η τεχνολογία ήρθε και είναι εδώ· δεν έχεις άλλη επιλογή και δεν μπορείς να κάνεις τίποτε άλλο, παρά μόνον να συμμετέχεις στο παιχνίδι της και να αναγνωρίζεις την δύναμη της και τις απαιτήσεις της. Το γεγονός ότι οι βάσεις αυτού του ανέγγιχτου και απαραβίαστου βρίσκονται σε κάποιες εγκαταστάσεις server στην Καλιφόρνια, τις οποίες κάποιος άνθρωπος μπορεί να βγάλει από την πρίζα με μια κίνηση του χεριού του, είναι κάτι που ξεχνιέται όλο και περισσότερο.
Οι followers δεν γίνονται φίλοι
Όπως συμβαίνει σε κάθε σύστημα το οποίο θέτει κανονιστικές απαιτήσεις με ολοκληρωτικό τρόπο, τώρα αναπτύσσεται αντίσταση και εδώ. Η κριτική στην τεχνολογία και η πολιτισμική κριτική είναι οι πιο ψηλές νότες μιας φωνής η οποία εκφράζει γενική δυσφορία και δυναμώνει διαρκώς. Όσα περνούσαν κάποτε για ευλογημένα δώρα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης εμφανίζονται τώρα ως το προπατορικό τους αμάρτημα: Η υπόσχεση για σωτηρία με τη βοήθεια των δικτύων δεν έγινε πράξη. Η εγγύτητα η οποία κατασκευάστηκε με αυτά τα δίκτυα, αποδεικνύεται για πολλούς πλασματική και οι followers τους δεν έχουν γίνει πραγματικοί φίλοι. Η connection, αυτή η κεντρική λέξη της αναγγελτικής διακήρυξης των μέσων ενημέρωσης, στην πραγματικότητα δεν είναι το αντίθετο της απομόνωσης, της περιθωριοποίησης και της μοναξιάς. Αντίθετο όλων αυτών θα ήταν το να ανήκεις κάπου, αλλά το να ανήκεις κάπου δεν μπορεί να γίνει πραγματικότητα σε έναν κόσμο κατοικημένο από χίμαιρες. Και αυτή είναι η οντολογική μοίρα, η οποία κάποια στιγμή συναντά τους πάντες: Περιφερόμενοι σαν φαντάσματα, μεταμορφωμένοι σε φαντάσματα, προδοκούμε μιαν ανάσταση η οποία δεν θα συμβεί ποτέ.
Το γεγονός ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης καθιστούν τον κοινωνικό και πολιτισμικό ιστό ολοένα και πιο εύθραυστο, φανερώνεται στα ευάλωτα σημεία του και στις γραμμές θραύσης: Οι ιστότοποι γνωριμιών, λόγου χάρη, αποδείχθηκαν ότι δεν είναι χώροι ρομαντικής επικοινωνίας. Η υπόσχεση μιας βιώσιμης σχέσης εκπληρώνεται μόνον για λίγους. Αντ' αυτού, ένας τεράστιος αριθμός χρηστών, γυναικών και ανδρών, ξεκινά για ένα ταξίδι μέσα στη γραφειοκρατία μιας ανελέητης αγοράς, ταπεινωτικό όσο η γονατιστή πορεία του αυτοκράτορα Ερρίκου Δ΄ προς το κάστρο της Canossa, για την μετάνοια και υποταγή στον Πάπα Γρηγόριο Ζ' (1077). Οι μηχανισμοί αυτής της αγοράς δεν είναι προσανατολισμένοι στην εκπλήρωση της υπόσχεσης, αλλά στην απογοήτευση. Απαιτεί αδίστακτα από τους συμμετέχοντες να υποβιβαστούν σε εμπορεύματα· και όσοι απορρίπτονται από το κόσκινο των κανόνων της αγοράς, μαραζώνουν στο καθαρτήριο της μοναξιάς με προορισμό την απελπισία.
Σύμφωνα με αυτήν την ομάδα, τα θεολογικά ερωτήματα, δηλαδή τα ερωτήματα τα σχετικά με τον Θεό ως παντοδύναμη οντότητα η οποία δεν υπόκειται σε κοσμικούς νόμους, τώρα πια δεν πρέπει να τα πραγματεύονται κληρικοί. Τώρα πια, αυτά είναι υπόθεση των τεχνολόγων και των επιχειρηματιών. Ο Peter Thiel και οι οπαδοί του ονειρεύονται εδώ και καιρό να «μεταφράσουν» το άτομο, άν το εννοήσουμε ως το σύνολο των συγκεκριμένων περιεχομένων της συνείδησης του, σε αλγοριθμικούς σχηματισμούς. Η αξίωση να γίνει το κάθε τι τεχνικά εφικτό, έχει γίνει απόλυτη. Οι ψηφιακές καινοτομίες βάζουν στο στόχαστρο εκείνες τις περιοχές, για τις οποίες προηγουμένως προορίζονταν έννοιες όπως η μετά θάνατον ζωή και το πεπρωμένο, δύο κεντρικές και μεγάλες αρχές της θρησκευτικής σκέψης.
 |
| Τεχνολογία και θεολογία συγχωνεύονται © Alexey Demidov/unsplash.com, via Die Zeit |
Μ' αυτόν τον τρόπο, τεχνολογία και θεολογία γίνονται ένα. Επομένως, ο Vance μπορεί δικαίως να πει, ότι άν θεωρήσουμε ως δεδομένες τις τέτοιες εξελίξεις, ένας Πάπας δεν πρέπει να έχει τον τελευταίο λόγο. Οι νέοι αρχιερείς είναι οι παράγοντες της τεχνοθεολογίας, η οποία αφήνει πίσω της κατηγορίες «χωρίς καθόλου αρχή, μέση και τέλος», όπως είναι η ζωή και ο θάνατος, η μοίρα και η αιωνιότητα. Το Βατικανό τους είναι η Silicon Valley και η Curia τους, δηλαδή τα διοικητικά όργανα της δικής τους Αγίας Έδρας, είναι το συμβούλιο των τεχνολογικών γιγάντων. Altman, Musk, Zuckerberg και Thiel. Καθένας καρδινάλιος με τη δική του χάρη.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης οικοδομούν τόσο το μεταφυσικό θεμέλιο όσο και την συγκεκριμένη πρακτική δράση αυτού του ιεραποστολικού έργου, το οποίο αντικαθιστά το θρησκευτικό σημείο φυγής με ένα εγκόσμιο και ανόσιο. Η ολότητα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης θέλει να ανταγωνιστεί την πανταχού παρουσία του Θεού σε όλα τα επίπεδα: Στο ιδεολογικό, στο κοινωνικό, στο πολιτισμικό και στο ουτοπικό. Τώρα πια, ο κόσμος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δεν αναγνωρίζει εξωτερικά όρια. Η εξάπλωση του τείνει προς το Απόλυτο. Και ίσως σε αυτό βρίσκεται ένας πολύ μεγαλύτερος κίνδυνος, άν τον συγκρίνουμε με τις συχνά περιγραφόμενες επιπτώσεις τις οποίες προκαλεί η όλο και μεγαλύτερη φούσκα που πλημμυρίζει τον κόσμο με ασήμαντα πράγματα.
Ο τρόπος με τον οποίο μιλούμε σήμερα για τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και για την ενισχυτική τού ρόλου τους τεχνητή νοημοσύνη, αυτός ο ευσεβής τόνος, ο γεμάτος γοητεία και δέος, εκφράζει μιαν υπακοή σχεδόν θρησκευτικού τύπου. Αυτοϋποβαλλόμαστε: Τώρα η τεχνολογία ήρθε και είναι εδώ· δεν έχεις άλλη επιλογή και δεν μπορείς να κάνεις τίποτε άλλο, παρά μόνον να συμμετέχεις στο παιχνίδι της και να αναγνωρίζεις την δύναμη της και τις απαιτήσεις της. Το γεγονός ότι οι βάσεις αυτού του ανέγγιχτου και απαραβίαστου βρίσκονται σε κάποιες εγκαταστάσεις server στην Καλιφόρνια, τις οποίες κάποιος άνθρωπος μπορεί να βγάλει από την πρίζα με μια κίνηση του χεριού του, είναι κάτι που ξεχνιέται όλο και περισσότερο.
 |
| © Guardian Design/Images via Getty Images |
Όπως συμβαίνει σε κάθε σύστημα το οποίο θέτει κανονιστικές απαιτήσεις με ολοκληρωτικό τρόπο, τώρα αναπτύσσεται αντίσταση και εδώ. Η κριτική στην τεχνολογία και η πολιτισμική κριτική είναι οι πιο ψηλές νότες μιας φωνής η οποία εκφράζει γενική δυσφορία και δυναμώνει διαρκώς. Όσα περνούσαν κάποτε για ευλογημένα δώρα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης εμφανίζονται τώρα ως το προπατορικό τους αμάρτημα: Η υπόσχεση για σωτηρία με τη βοήθεια των δικτύων δεν έγινε πράξη. Η εγγύτητα η οποία κατασκευάστηκε με αυτά τα δίκτυα, αποδεικνύεται για πολλούς πλασματική και οι followers τους δεν έχουν γίνει πραγματικοί φίλοι. Η connection, αυτή η κεντρική λέξη της αναγγελτικής διακήρυξης των μέσων ενημέρωσης, στην πραγματικότητα δεν είναι το αντίθετο της απομόνωσης, της περιθωριοποίησης και της μοναξιάς. Αντίθετο όλων αυτών θα ήταν το να ανήκεις κάπου, αλλά το να ανήκεις κάπου δεν μπορεί να γίνει πραγματικότητα σε έναν κόσμο κατοικημένο από χίμαιρες. Και αυτή είναι η οντολογική μοίρα, η οποία κάποια στιγμή συναντά τους πάντες: Περιφερόμενοι σαν φαντάσματα, μεταμορφωμένοι σε φαντάσματα, προδοκούμε μιαν ανάσταση η οποία δεν θα συμβεί ποτέ.
Το γεγονός ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης καθιστούν τον κοινωνικό και πολιτισμικό ιστό ολοένα και πιο εύθραυστο, φανερώνεται στα ευάλωτα σημεία του και στις γραμμές θραύσης: Οι ιστότοποι γνωριμιών, λόγου χάρη, αποδείχθηκαν ότι δεν είναι χώροι ρομαντικής επικοινωνίας. Η υπόσχεση μιας βιώσιμης σχέσης εκπληρώνεται μόνον για λίγους. Αντ' αυτού, ένας τεράστιος αριθμός χρηστών, γυναικών και ανδρών, ξεκινά για ένα ταξίδι μέσα στη γραφειοκρατία μιας ανελέητης αγοράς, ταπεινωτικό όσο η γονατιστή πορεία του αυτοκράτορα Ερρίκου Δ΄ προς το κάστρο της Canossa, για την μετάνοια και υποταγή στον Πάπα Γρηγόριο Ζ' (1077). Οι μηχανισμοί αυτής της αγοράς δεν είναι προσανατολισμένοι στην εκπλήρωση της υπόσχεσης, αλλά στην απογοήτευση. Απαιτεί αδίστακτα από τους συμμετέχοντες να υποβιβαστούν σε εμπορεύματα· και όσοι απορρίπτονται από το κόσκινο των κανόνων της αγοράς, μαραζώνουν στο καθαρτήριο της μοναξιάς με προορισμό την απελπισία.
 |
| © Wired |
Και ως πηγή γνώσεων, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης περιέρχονται όλο και περισσότερο σε ανυποληψία. Η τεχνητή νοημοσύνη συμβάλλει και αυτή στην ακόμη πιο έντονη «αραίωση» του ποσοστού πραγματικότητας που εμπεριέχεται στις ειδήσεις και στις πληροφορίες. Στους τομείς που επαφίενται απολύτως στα ψηφιακά μέσα, το δυναμικό «δημιουργικότητας» είναι απέραντο. Ο,τιδήποτε μπορεί να δημιουργηθεί και να διαδοθεί, καθένας μπορεί να χρησιμοποιήσει την τεχνητή νοημοσύνη για να φτιάξει εικόνες των φαντασιώσεων του για παντοδυναμία. Πρόσφατα είδαμε πόσο μακριά μπορεί να φτάσει αυτό: Μια ηθοποιός κλωνοποιήθηκε σε ένα εργαστήριο παραμόρφωσης συναισθημάτων και ο κλώνος της ρίχτηκε στην δικτυακή κυκλοφορία ως πορνογραφικός σωσίας της. Ο δημιουργός της είναι ένας «κατώτερος θεός - τεχνίτης», κατασκευαστής ομοιωμάτων σαν τον Δημιουργό του Πλάτωνος (Τίμαιος). Η βοήθεια που του έδωσε η τεχνολογία, ήταν να απελευθερώσει το φιλοθεάμον κοινό από τις όποιες αναστολές του.
Η ραγδαία αναβάθμιση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης σε θεσμό ιερό και απαραβίαστο δεν φαίνεται να έχει τελειώσει. Και όπως κάθε αυθεντία η οποία διεκδικεί απόλυτο ηγετικό ρόλο και να έχει αυτοδικαίως τον τελευταίο λόγο, εξαπολύει Αποκαλυψιακές δυνάμεις. Ο ερευνητής δημοσιογράφος Dirk Laabs το περιέγραψε αυτό στην πιο ωμή μορφή του. Στο βιβλίο του Armee der Einzeltäter (Ο Στρατός των «Μοναχικών Λύκων»), το οποίο εκδόθηκε τον Απρίλιο του 2026, εξηγεί πώς νέοι άνδρες ριζοσπαστικοποιούνται στο διαδίκτυο, πώς υποκινούν το μίσος και την βία και πώς αυξάνουν καθημερινά τους ακολούθους τους μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, των πλατφορμών με παιχνίδια και των κρυπτογραφημένων ψηφιακών υπηρεσιών.
 |
| © Wired Staff - Getty Images via Wired |
Ο εξτρεμισμός τον οποίο ο Laabs ερευνά και αναλύει σχολαστικά σε όλες τις εκδοχές του, είναι ανατριχιαστικός. Μαζί με ριζοσπαστικά κόμματα, εναλλακτικά μέσα ενημέρωσης και επιδραστικούς influencers, σχηματίζει ένα κλειστό σύστημα το οποίο διεκδικεί την απόλυτη εγκυρότητα και κύρος. Δεν είναι τυχαίο ότι οι οπαδοί των ακροδεξιών τρομοκρατών αποκαλούν τα είδωλά τους «Saints», Αγίους. Λόγου χάρη, ο τρομοκράτης δολοφόνος 77 ανθρώπων Anders Breivik, αναφέρεται και τιμάται ως άγιος και μάρτυρας σε φόρα και chat rooms. Οι απόστολοι της παντοδυναμίας της τεχνολογικής βιομηχανίας βρίσκουν εδώ το καταστροφικό τους συμπλήρωμα. Στον χώρο των χωρίς όρια δυνατοτήτων δημιουργίας, το αντίθετο τους, η απόλυτη εξολόθρευση, είναι εξίσου εύλογο, ή και επιτακτικό, αναπόφευκτο. Τι αξία θα είχαν θεοί οι οποίοι θα είχαν μόνον το δικαίωμα να δημιουργούν, αλλά όχι και να καταστρέφουν;
Ο Πάπας Λέων θα τηρήσει τις διδασκαλίες της Εκκλησίας και την πίστη του στον Χριστό. Για αυτόν, το Απόλυτο υπάρχει πέρα από τα bits και τα bytes. Για τον Πάπα (και για όλους τους πιστούς), η αποθέωση του διαδικτύου και οι ικανοί στα επιχειρηματικά αλλά αιμοδιψείς παράγοντες του, είναι πάντα κάτι κοινότοπο, τετριμμένο και ασήμαντο μπροστά στην Ιστορία της Θείας Οικονομίας και της Σωτηρίας. Ο Θεός δεν αποκαλύπτεται μέσω αλγορίθμων και ο Μεσσίας δεν χρειάζεται servers και διακομιστές για την επιστροφή του. Όμως οι Thiel, Τραμπ και Σία, αυτό απλά δεν μπορούν να το πιστέψουν.
[Μερικοί από τους μεσότιτλους προστέθηκαν στον ιστοχώρο Κρίση και Κριτική]
Walter Benjamin: Ο Καπιταλισμός ως Θρησκεία (στο ιστολόγιο της Σώτης Γρίβα)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου