Ευχαριστούμε Αμερική, όμως φτάνει πιά !

© Florian Illies: Danke, Amerika, es reicht jetzt! Die Zeit, 28.3.2025, αποθηκευμένο και εδώ ←

 

Ευχαριστoύμε για τον Άντυ Γουώρχολ. Ευχαριστούμε για το Big Mac και το iPhone. Ευχαριστούμε και για τον Φράνσις Φορντ Κόπολα, τον Στάνλεϊ Κιούμπρικ και τον Κουέντιν Ταραντίνο. Ευχαριστoύμε για την Άντζελα Νταίηβις, την Τζόαν Μίτσελ (Joan Mitchell) και την Σούζαν Σόνταγκ (Susan Sontag). Ευχαριστώ για τον Σκοτ Φιτζέραλντ, για την Αρίθα Φράνκλιν, για τον Έντουαρντ Χόππερ (Edward Hopper) αλλά και για τα τζιν Levi's. Και τώρα: Γεια χαρά.

Ναι, αυτή ήταν μια μεγάλη αμερικανική εποχή, εμάς εδώ στην Ευρώπη μας πρόσφερε και ασφάλεια, και απόλαυση, και έμπνευση επί εκατό χρόνια. Τώρα όμως είναι καιρός να λάβει τέλος. Τώρα, ήρθε για μας ο καιρός να παύσουμε να υποτιμούμε, να μειώνουμε, να ταπεινώνουμε τον εαυτό μας. Δεν χρειάζεται πια να προσέχουμε τρομαγμένοι όλες τις νέες τρελές παρορμήσεις και καπρίτσια των αλαζονικών ανδρών με τις κόκκινες γραβάτες στον Λευκό Οίκο, δεν χρειάζεται πια να γουρλώνουμε τα μάτια μας από φόβο όταν ο Αμερικανός Αντιπρόεδρος διακόπτει την φιλία του μαζί μας, δεν χρειάζεται πια να κολλάμε κακιά γρίπη αμέσως μόλις βήξει κάποιος στην Αμερική.

 

Αποχρώσεις καφρίλας: Μιντιακός ντόρος περί τεχνητής «υπερνοημοσύνης», βλακεία των απανταχού Τραμπιστών

Ο βραβευμένος με Νόμπελ Νταρόν Ατσέμογλου εξομολογείται στο περιοδικό Der Spiegel (μεταφρασμένο στον ιστοχώρο Κρίση και Κριτική): «Είμαι περίεργος να δω τι θα καταστρέψει την ανθρωπότητα, η ευφυία της τεχνητής νοημοσύνης ή η ηλιθιότητα του Τραμπ»; Και αναμένει ένα ταραχώδες 2026. Οι ΗΠΑ και η Κίνα οδεύουν προς τη λάθος κατεύθυνση με την τεχνητή νοημοσύνη, λέει. Και την ίδια ώρα ο Τραμπ υπονομεύει τους θεσμούς. Χωρίς διόρθωση πορείας, τα επόμενα χρόνια η οικονομία θα καταρρεύσει.

Ο σταρ οικονομολόγος Ατσέμογλου, εκτός από δεινός αναλυτής δείχνει εδώ ότι έχει και αυθεντική σατιρική φλέβα. Ικανότητα δυσεύρετη σε οικονομολόγους σημερινούς (γιατί ο Κέυνς, π.χ., την είχε). Στην στιβαρή ανάλυση του με τον αφηγηματικό τρόπο της συνέντευξης, εισάγει, εμφανώς σκόπιμα, μια πινελιά Καρλ Κράους και μια αντιπαραβολή της αρχής του 20ού Αιώνα (και του Μεσοπολέμου) με το πρώτο τέταρτο του δικό μας 21ου. Σε δεύτερο επίπεδο, μιλά και αυτός, όπως ο Κράους άλλοτε, για την δυνητικά τεράστια καταστροφική δύναμη της ατζέντας των ΜΜΕ. 

Από τις «Τελευταίες Ημέρες της Ανθρωπότητας», μια σατιρική τραγωδία

Νταρόν Ατσέμογλου: «Είμαι περίεργος να δω τι θα καταστρέψει την ανθρωπότητα. H ευφυία της τεχνητής νοημοσύνης, ή η ηλιθιότητα του Τραμπ;»

Ο νομπελίστας οικονομολόγος Νταρόν Ατσέμογλου εξομολογείται ότι «είναι περίεργος να δεί τι θα καταστρέψει την ανθρωπότητα, η ευφυία της τεχνητής νοημοσύνης ή η ηλιθιότητα του Τραμπ»; Και αναμένει ένα ταραχώδες 2026. Οι ΗΠΑ και η Κίνα οδεύουν προς εσφαλμένη κατεύθυνση με την τεχνητή νοημοσύνη, λέει. Και την ίδια ώρα ο Τραμπ υπονομεύει τους θεσμούς. Χωρίς διόρθωση πορείας, τα επόμενα χρόνια η οικονομία θα καταρρεύσει.

Εμφανώς σκόπιμα, ο Ατσέμογλου εισάγει μια πινελιά Καρλ Κράους και μια αντιπαραβολή της αρχής του 20ού Αιώνα με το πρώτο τέταρτο του δικό μας 21ου. Σε δεύτερο επίπεδο, μιλά και αυτός, όπως ο Κράους άλλοτε, για την δυνητικά τεράστια καταστροφική δύναμη της ατζέντας των ΜΜΕ.

Λίγα χρόνια μετά το τέλος του Α΄ Παγκ. Πολέμου, το 1922, ο Καρλ Κράους, ο μεγάλος Αυστριακός συγγραφέας και δημοσιογράφος με την δαιμόνια σατιρική πένα, δημοσίευσε το βιβλίο «Η καταστροφή του κόσμου με μαύρη μαγεία» (Untergang der Welt durch schwarze Magie). Με τρόπο ανεπανάληπτο περιέγραψε πώς τα τότε Μέσα Ενημέρωσης, με τις ατζέντες που έθεταν, και με το να διαδίδουν δήθεν γεγονότα και να προβάλλουν αερολογίες και ανοησίες ως επιχειρήματα, κατέστρεφαν την ικανότητα των πολιτών να σκέφτονται λογικά και να πράττουν ηθικά. 

Γ. Ρ.

 

Nobelpreisträger Acemoğlu im Interview: «Ich bin gespannt, was die Menschheit zerstört: Die Cleverness der KI – oder die Dummheit von Trump», συνέντευξη στους Simon Book und Bernhard Zand, Der Spiegel, 23.12.2025, αποθηκευμένο και εδώ

SPIEGEL: Κύριε Ατσέμογλου, η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει τον κόσμο της εργασίας, ο Ντόναλντ Τραμπ αλλάζει τις Ηνωμένες Πολιτείες, η Κίνα αλλάζει το οικονομικό της μοντέλο και υιοθετεί ένα νέο πενταετές σχέδιο. Θα είναι το 2026 μια χρονιά που θα φέρει τα πάνω κάτω;
Acemoğlu: Δεν ξέρω αν το να έρθουν τα πάνω κάτω είναι η σωστή φράση. Θα έλεγα ταραχώδης χρονιά. Δεν έχω ξαναδεί τόσο υψηλό επίπεδο αβεβαιότητας. Όλα αμφισβητούνται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, αυτά που ξέραμε παλιά δεν μετράνε πια, νέες τεχνολογίες εκτοξεύονται ψηλά στην παγκόσμια σκηνή, η γεωπολιτική ισορροπία διακινδυνεύεται. Για να μην αναφέρουμε τις δημογραφικές εξελίξεις.
 

Ποιο είναι το πιο πιεστικό πρόβλημα;
Είμαι περίεργος να δω τι θα καταστρέψει την ανθρωπότητα: Η ευφυία της τεχνητής νοημοσύνης ή η ηλιθιότητα του Ντόναλντ Τραμπ.
 

Ποιό από τα δυο θα διαλέγατε άν σας ανάγκαζαν;

Τον Τραμπ.

Αντόνιο Γκράμσι, ο σοφός: Τραμπ, Πούτιν είναι νοσηρά φαινόμενα από τον κόσμο που πεθαίνει

του Ούλριχ Φίχτνερ

  

Συχνά η αίσθηση της κρίσης γύρω μας γίνεται συντριπτική, προκαλεί ασφυξία. Η καταφυγή στις σκέψεις ενός Ιταλού κομμουνιστή του πρώτου μισού του 20ού Αιώνα - και η αποφυγή της τηλεόρασης - δίνουν κουράγιο. Με τους Τραμπ, Πούτιν και Σία δεν ξεκινά «νέα εποχή». Είναι «νοσηρά φαινόμενα», φαντάσματα από μια εποχή περασμένη. «Πουλούν προϊόντα του 20ού Αιώνα απαρχαιωμένα εδώ και πολύ καιρό, διαψευσμένες ιδέες, παρωχημένα υποδείγματα». Θέλουν μόνον «να σταθεροποιήσουν το παλιό που αποσυντίθεται».

Ως προς την τηλεοπτική αφορμή, ο συγγραφέας αναφέρεται σε γερμανικό κανάλι της δημόσιας τηλεόρασης. Όμως η ομοιότητα με την εν Ελλάδι τηλεοπτική πλύση εγκεφάλου και καθημερινή προπόνηση για αποβλάκωση, είναι παραπάνω από εμφανής. Τα ημεδαπά έντυπα επιτεύγματα δεν πάνε πίσω. Αρκεί να σκεφτεί κανείς ποιά πρόσωπα προβάλλουν οι έντυπες, τηλεοπτικές και διαδικτυακές ατζέντες και τις πέντε (τουλάχιστον) δημοσκοπήσεις κάθε εβδομάδα. Υπάρχει άλλη χώρα με τόσες εταιρείες δημοσκοπήσεων; Πόσες υπάρχουν σε χώρες με πληθυσμούς 50 και 80 εκατομμυρίων; «Προϊόντα του 20ού Αιώνα», ακόμη είναι στον 20ό Αιώνα. Δικαίωμα τους. Το πρόβλημα είναι η διπλή ζωή τους: Ζουν και ανάμεσα μας, τώρα, στον 21ο Αιώνα μας.

 

Ullrich Fichtner: Welt in Unordnung - Trump und Putin als letzte Verirrung des 20. Jahrhunderts, Der Spiegel, 17.1.2026, αποθηκευμένο και εδώ

 

Μερικές εβδομάδες πριν, βρέθηκα κατά λάθος να παρακολουθώ το Πρώτο Πρόγραμμα της δημόσιας τηλεόρασης, την ώρα που τελείωνε μια εμφάνιση του καγκελαρίου Μερτς στην εκπομπή «Arena». Αμέσως μετά, ένας μανιωδώς ενθουσιασμένος τηλεπαρουσιαστής, ο Ingo Zamperoni, μετακίνησε τους εκατό Γερμανούς καλεσμένους του στο στούντιο στο πλατώ του παράξενου εθνικού μας τηλεπαιχνιδιού με το όνομα «Οι 100». Το ερώτημα ήταν: «Μας κυβερνούν καλά»; Και ήταν ένα επεισόδιο αξέχαστο. 

Εξ αιτίας αυτού του σόου ξέσπασε μεγάλη αναστάτωση. H ενόχληση ήταν τόσο μεγάλη ώστε ακόμη και η ταμπλόιντ [και σκληρά εθνικολαϊκίστικη] εφημερίδα Bild, μπήκε στον κόπο να δημοσίευσε ένα μεγάλο άρθρο με το ερώτημα: «Τι ήταν αυτό το πράμα»; Για όσους δεν παρακολουθούσαν, το μόνο που χρειάζεται να ξέρουν είναι ότι η υποστηρίκτρια του «ναι» (ναι, μας κυβερνούν σωστά) τόνισε κυρίως την μείωση του αριθμού των αιτούντων άσυλο ως βασικό δείκτη καλής διακυβέρνησης. Εν τω μεταξύ, ο «Schlandi», η μαυρο-κόκκινο-κίτρινη φτερωτή μασκότ, χόρευε στην οθόνη  και έπαιζε ο ύμνος του καρναβαλιού και του γηπέδου  «ω, τι όμορφο που είναι».
Μετά, ο συμπαρουσιαστής και αρμόδιος για τις ψήφους του «όχι» (όχι, δεν μας κυβερνούν σωστά), σήκωσε ψηλά ένα χρωματιστό διάγραμμα, με αποχρώσεις από λευκό έως σκούρο καφέ, και το κράτησε δίπλα στο κεφάλι ενός Αφρο-Γερμανού καλεσμένου στο στούντιο. Στο διάγραμμα, πιο ανοιχτές αποχρώσεις ήταν σημειωμένες με «ΟΚ», οι πιο σκούρες με «όχι ΟΚ».
Δεν επινοώ κάτι. Έυσι ακριβώς συνέβη. Και πιθανώς όλα ήταν καλοπροαίρετα. Όμως εμένα, ως ανυποψίαστο θεατή, όλος αυτός ο χαβαλές μου άφησε ένα αίσθημα βαθιάς κρίσης, μια αίσθηση γενικής παρακμής και αυτοεγκατάλειψης της ραδιοτηλεόρασης, ακόμη και της δημόσιας.
Από αυτές τις ζοφερές σκέψεις με έσωσε ο Αντόνιο Γκράμσι. Σήμερα, αυτόν τον λαμπρό Ιταλό κομμουνιστή, Σάρδο για την ακρίβεια, τον επικαλούνται κάθε λογής άνθρωποι, από αναρχικούς μέχρι νεοναζί, και ό,τι άλλο υπάρχει ανάμεσα. Αυτό, και από μόνο του, τον κάνει ενδιαφέροντα.
Από τον Γκράμσι προέρχεται η παρατήρηση, η οποία συχνά εμφανίζεται ακόμη και σε πανό σε διαδηλώσεις, ότι η ουσία της κρίσης έγκειται στο γεγονός «ότι το παλιό πεθαίνει και το νέο δεν μπορεί να γεννηθεί».
Είναι απόφθεγμα διάσημο, και συνήθως έρχεται ως συνέχεια του μια ακόμη πρόταση. Μετά την παρατήρηση για το παλιό που πεθαίνει και για το νέο που εμποδίζεται, ακολουθεί το εξής: «Είναι η εποχή των τεράτων». Όποιος θέλει να κάνει την επαλήθευση, ας το ψάξει στο Google και θα βρει πάρα πολλές αναφορές. Το ρητό έχει καθιερωθεί ως υποτιθέμενα ακριβές από φιλολογική άποψη.

Καταρίνα Ντρέγκε: «Η ΕΕ είναι πολύ πιο δυνατή & ακμαία από όσο νομίζει. Καιρός να το συνειδητοποιήσουμε»

«Η Ευρώπη έχει πολλούς εχθρούς, ίσως περισσότερους από κάθε άλλη φορά, τόσο εσωτερικούς όσο και εξωτερικούς», είπε ο Ιταλός πρώην πρωθυπουργός και πρώην πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας Mario Draghi, σε ένα βιντεοσκοπημένο μήνυμα μετά την ανακοίνωση ότι θα βραβευθεί με το Βραβείο Καρλομάγνου για το 2026. Το απονέμει ο Δήμος του Άαχεν, πρωτεύουσας του μεσαιωνικού ευρωπαϊκού διεθνικού κράτους το οποίο ίδρυσε ο Φράγκος βασιλιάς Καρλομάγνος όταν στέφθηκε εκεί από τον Πάπα ανήμερα Χριστούγεννα του 800 μ.Χ. Για να διατηρήσουν την Ευρωπαϊκή Ένωση, οι Ευρωπαίοι πρέπει να συσφίξουν τις σχέσεις τους όσο γίνεται περισσότερο, προειδοποίησε. «Πρέπει να ξεπεράσουμε τις αδυναμίες μας για τις οποίες είμαστε υπεύθυνοι εμείς οι ίδιοι οι Ευρωπαίοι. Πρέπει να γίνουμε πιο δυνατοί: Στρατιωτικά, οικονομικά και πολιτικά». 

Μήνυμα ίδιας κατεύθυνσης με του Ιταλού «Σούπερ Μάριο» στέλνει η Katharina Dröge, συμπρόεδρος της κοινοβουλευτικής ομάδας των Πρασίνων στην Bundestag, με έμφαση στις σχέσεις ΕΕ - ΗΠΑ, με τα κρίσιμα ζητήματα ιδωμένα υπό πρίσμα γερμανικό και του κόμματος των Πρασίνων. Επιμένει ότι είναι αναγκαία μια ισχυρή δόση ρεαλισμού και αισιοδοξίας, με συνειδητοποίηση ότι η πραγματική δύναμη της Ευρώπης είναι μεγάλη. Κόντρα σε αντιευρωπαίους ή ευρωσκεπτικιστές πολιτικούς και δημοσιολογούντες, οι οποίοι σε όλες σχεδόν τις χώρες-μέλη, εκκινώντας από ποικιλόχρωμες μερίδες όλων σχεδόν των πολιτικών οικογενειών, αλλά χωρίς βάση στα πραγματικά δεδομένα, υποτιμούν και δυσφημούν την Ευρώπη, είτε από πεποίθηση και ιδιοτέλεια, είτε από σύγχυση, δύναμη της αδράνειας ή βραδύνοια. «Χρειαζόμαστε αυτοπεποίθηση για να δράσουμε με θάρρος», καταλήγει η Katharina Dröge.

Ακούν οι ημεδαποί πολιτικοί και δημοσιολογούντες; Είναι βαρήκοοι; Καθόλου, it's the agenda, stupids! Εδώ οι κυβερνώντες κάνουν πως δεν ακούν τι καμπάνες χτυπούν (για την Αρκτική, για την Ανατολική Μεσόγειο ή για το Αιγαίο) τα νέα διεθνοπολιτικά ήθη από το Αμέρικα: «Πρέπει να το πάρουμε το νησί, με κάθε τρόπο· είναι απαραίτητο για την εθνική μας ασφάλεια».

Γ. Ρ.

 © Lea Greub για την Zeit

Katharina Dröge (από συνέντευξη στους Peter Dausend και Jana Hensel): «Wir brauchen eine Allianz der Gegenmacht», Die Zeit, 17.1.2026

  

[...] Δεν γνωρίζω ούτε έναν ειδικό του διεθνούς δικαίου που να μην λέει ότι η αμερικανική επίθεση ήταν παραβίαση του διεθνούς δικαίου. Ο Φρίντριχ Μερτς, αντίθετα, αποφεύγει το ερώτημα και λέει ότι το θέμα είναι περίπλοκο. Πρόκειται για τεράστιο λάθος. Η διεθνής τάξη πραγμάτων αυτή τη στιγμή καταρρέει και ο Μερτς προσκολλάται σε ευσεβείς πόθους. Αλλά τα πράγματα δεν θα βελτιωθούν με τρόπο μαγικό.

 

ZEIT: Είναι ακόμη υπερβολικά διατλαντιστής, μήπως υποκύπτει σε ένα είδος «νοσταλγίας για την Δύση»;
Katharina Dröge: Κι εγώ θα ήθελα να συνεχιζόταν μια σταθερή κατάσταση στις σχέσεις μας με τις ΗΠΑ. Όμως η δεύτερη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ δεν μοιάζει καθόλου με την πρώτη. Ενεργεί με μεγαλύτερη αποφασιστικότητα. Ο κόσμος έγινε πολύ πιο χαοτικός, συγκεχυμένος και επικίνδυνος. Χρειάζονται νέες απαντήσεις. Μία θα ήταν να σταθεί επιτέλους η Ευρωπαϊκή Ένωση στα δικά της πόδια. Και παράγει εντελώς αντίθετα αποτελέσματα όταν ένας πολιτικός σαν τον Μερτς εμφανίζεται και λέει: Αν εσείς οι Αμερικανοί δεν θέλετε την Ευρώπη, τότε πάρτε την Γερμανία!

Jeremy Shapiro: «Η Ευρώπη πρέπει επιτέλους να αντισταθεί στον νταή Τραμπ», Die Zeit, 17.1.2026

O Μονρόε, ο Τραμπ, ο Καρλ Σμιτ και ένας κόσμος χωρισμένος σε σφαίρες επιρροής υπερδυνάμεων

του Μάρτιν Φαφφενζέλλερ

 

Με την επίθεσή του στη Βενεζουέλα και τις απειλές του κατά της Γροιλανδίας, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ αμφισβητεί την υπάρχουσα παγκόσμια τάξη πραγμάτων. Έχει κοινά σημεία (και ποιά;), η σκέψη του Γερμανού θεωρητικού Καρλ Σμιτ με την κοσμοαντίληψη του Τραμπ;

 

Martin Pfaffenzeller: US-Vorgehen in Venezuela und Grönland - Was Trumps imperiale Politik mit Hitlers »Kronjurist« zu tun hat, Der Spiegel, 8.1.2026, αρχειοθετημένο και εδώ

Από την στιγμή που ο Ντόναλντ Τραμπ έδωσε εντολή για βομβαρδισμό της πρωτεύουσας της Βενεζουέλας, Καράκας, το όνομα ενός αμφιλεγόμενου Γερμανού θεωρητικού έχει επανέλθει στη συζήτηση. Θεωρείται ως ο «κορυφαίος νομικός» του Αδόλφου Χίτλερ [«Kronjurist» - δεν είναι άστοχη και η απόδοση «αυλικός νομικός», τουλάχιστον για την πρώτη φάση της Ναζιστικής εξουσίας] και βασική προσωπικότητα της Νέας Δεξιάς μετέπειτα, όμως το έργο του διαβάζεται και από ορισμένους αριστερούς, οι οποίοι βλέπουν εκεί κάποια πράγματα με καλό μάτι. Ο λόγος είναι για τον Καρλ Σμιτ (Carl Schmitt, 1888–1985).

Carl Schmitt (1888 – 1985) © Foto: Atelier Bieber/Nather/bpk via Der Spiegel

«Την παλιά Αμερική δεν θα την ξαναδούμε» - Ο ιμπεριαλισμός στην εποχή Τραμπ και μετά

Η σκληρή στάση του Ντόναλντ Τραμπ απέναντι στην Ευρώπη είναι σε συμφωνία με το γενικό κλίμα που επικρατεί τώρα στις ΗΠΑ, λέει ο Στίβεν Σόκολ, 59 ετών, πρόεδρος του Αμερικανικού Συμβουλίου για τη Γερμανία (American Council on Germany, ACG) και επίμονος παρατηρητής των ευρω-αμεριανικών σχέσεων. Και αναρωτιέται τι μπορεί να κάνει η Ευρώπη για να αποτρέψει την Αμερική από το να απομακρυνθεί εντελώς;

Ο ανεξάρτητος, μη κομματικός και μη κερδοσκοπικός οργανισμός ιδρύθηκε το 1952 ως το αμερικανικό αντίστοιχο της Γέφυρας του Ατλαντικού (Atlantik-Brücke) στη Γερμανία και στοχεύει στην ενίσχυση των σχέσεων μεταξύ Γερμανίας και ΗΠΑ. Ο Σόκολ ζει και εργάζεται στη Νέα Υόρκη.

 

© Steven Sokol, »Das alte Amerika kommt nicht wieder« - Imperialismus unter Trump, συνέντευξη στον Simon Book του Spiegel, 15.1. 2026, δημοσιευμένη στο τεύχος 4/2026 του περιοδικού - αποθηκευμένη και εδώ

 

SPIEGEL: Κύριε Sokol, ο Ντόναλντ Τραμπ απαγάγει τον πρόεδρο της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο, μιλάει για προσάρτηση της Γροιλανδίας και βλέπει τον Καναδά ως την 51η πολιτεία των ΗΠΑ. Για τον κόσμο η Αμερική έχει γίνει πια αγνώριστη.
Sokol: Είμαι αφοσιωμένος διατλαντιστής και μου είναι πολύ δύσκολο να παρακολουθώ πώς κλονίζεται η παγκόσμια τάξη πραγμάτων και το διεθνές δίκαιο, και τί επιθέσεις δέχονται. Το πώς λειτουργεί αυτή η κυβέρνηση, τόσο στην εξωτερική όσο και στην εσωτερική πολιτική, μού είναι σχεδόν ακατανόητο. Οι ισχυρισμοί οι σχετικοί με την δολοφονία μιας 37χρονης γυναίκας στην Μινεάπολη, είναι απλά και μόνον το τελευταίο περιστατικό μιας σειράς, η οποία αποδεικνύει ότι το χάος και η αυθαιρεσία είναι το ύφος και τα εργαλεία εξουσίας που χρησιμοποιεί αυτή η κυβέρνηση.

© Foto: Lina Moreno/SZ; Fotos: Imago, via Süddeutsche Zeitung

Γεωργικά (2): Γεωργία γίνεται και αλλιώς -Καλλιέργεια λυκίσκου κάτω, φωτοβολταϊκά επάνω

© Tillmann Neuscheler: Hopfen unterm Sonnendach, Frankfurter Allgemeine Zeitung, 25.09.2024 photos © Felix Kaspar Rosic / FAZ, εκτός όπου αναφέρεται άλλο

 

Η γεωργία γίνεται όλο και δύσκολα βιώσιμο επάγγελμα, και για πολλούς λόγους. Ένας από αυτούς είναι και οι δρόμοι που υπέδειξαν οι πολιτικές για την γεωργία τα τελευταία 50 χρόνια. Πολλοί αποδείχτηκαν αδιέξοδοι. Βιώνουμε άλλη μια ιστορία αποτυχίας. Και οι αδράνειες που δημιούργησαν στους ανθρώπους του κλάδου είναι τεράστιες. Υπάρχουν όμως άλλοι δρόμοι από τους πεπατημένους. Η στροφή της προσοχής σε παραδείγματα out of the box αξίζει. 

Οι γεωργοί που καλλιεργούν λυκίσκο, όπως και πολλά άλλα είδη φυτών, φοβούνται την κλιματική αλλαγή. Στην περιοχή Hallertau της Βαυαρίας, ένα φωτοβολταϊκό σύστημα έχει εγκατασταθεί πάνω από μια καλλιέργεια λυκίσκου και συνυπάρχει αρμονικά μαζί της. Το σύστημα των ηλιακών πάνελ παράγει ηλεκτρικό ρεύμα, δηλαδή παρέχει πρόσθετο εισόδημα στον καλλιεργητή, προσφέρει στην καλλιέργεια την απαιτούμενη σκίαση και την προστατεύει από το χαλάζι.

Οι αντιστροφείς του συστήματος φωτοβολταϊκών είναι τοποθετημένοι ψηλά, στον κήπο όπου καλλιεργεί λυκίσκο ο Josef Wimmer. Το μεσημέρι, όταν ο ήλιος είναι δυνατός, η συσκευή αυτή, η οποία μετατρέπει σε εναλλασσόμενο το συνεχές ρεύμα που παράγεται στους ηλιακούς συλλέκτες πριν η ηλεκτρική ενέργεια διοχετευθεί στο δίκτυο, λειτουργεί σε πλήρη ισχύ. Την ώρα αυτή, οι ανεμιστήρες ενεργοποιούνται για να αποτρέψουν την υπερθέρμανση του συστήματος· είναι φανερό από τον ήχο τους. «Αυτός είναι τώρα ο αγαπημένος μου ήχος», λέει ο καλλιεργητής λυκίσκου Γιόζεφ Βίμερ. Πληρώνεται επτά σεντς για κάθε κιλοβατώρα που διοχετεύεται στο δίκτυο.

Ο λυκίσκος είναι αναρριχώμενο φυτό. Για την αναρρίχηση χρησιμοποιούνται ξύλινα στηρίγματα συνδεδεμένα μεταξύ τους με τον παραδοσιακό τρόπο. Photo: Felix Kaspar Rosic

Γεωργικά (1): Γεωργία άλλου είδους στην Ευρώπη;Η περίπτωση μιας καλλιεργήτριας καρυδιάς

Το αργότερο από την εποχή που έγραψε τα Γεωργικά του ο Βιργίλιος, ο μεγάλος ποιητής και σοφός στον στενό φιλικό κύκλο του πρώτου Ρωμαίου αυτοκράτορα Οκταβιανού Αυγούστου, η γεωργία και η κτηνοτροφία ήταν αντικείμενα άμεσου ενδιαφέροντος για την πολιτική. Δικαιολογημένα, αφού αυτές οι οικονομικές δραστηριότητες, και όχι άλλες, διασφαλίζουν την διατροφή των ανθρώπων. Πέρασαν δύο χιλιετίες. Όμως η γεωργία και η κτηνοτροφία άλλαξαν ριζικά μόνον τις τελευταίες 5-6 δεκαετίες. Άλλαξαν για το καλύτερο, αφού η λεγόμενη Τρίτη Αγροτική (ή «Πράσινη») Επανάσταση μείωσε πολύ την πείνα στον λεγόμενο Τρίτο Κόσμο. Ταυτόχρονα, άλλαξαν για το χειρότερο. Διότι η ίδια η πολιτική ανέθεσε τον πλήρη έλεγχο της γεωργοκτηνοτροφίας στον «αυτόματο πιλότο» των αγορών, ο οποίος βέβαια ανέκαθεν παρενέβαινε και σ΄ αυτές τις οικονομικές δραστηριότητες. Συνέβη, λοιπόν, και στον διατροφικό τομέα, πλήρης απώλεια ανθρώπινου, δηλαδή λογικού, ελέγχου· ο Μαξ Βέμπερ έλεγε ότι κάθε τέτοια απώλεια συνεπάγεται απώλεια νοήματος και απώλεια ελευθερίας.

H Vivian Böllersen με τα καρύδια της Foto: [M] DER SPIEGEL;
Fotos: Die Walnussmeisterei; Barbara Rich / Getty Images

Τώρα, μια εφοδιαστική αλυσίδα γιγαντιαίου μήκους, πλανητικών διαστάσεων, ξεκινά από το χωράφι, τον λαχανόκηπο και την κτηνοτροφική μονάδα και καταλήγει στο ράφι του καταστήματος λιανικής. Μιά άλλη πολύπλοκη παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα, πίσω από την γεωργοκτηνοτροφική πρωτογενή παραγωγική μονάδα, την δένει με τις εταιρείες μηχανημάτων, λιπασμάτων, φαρμάκων, με προμηθευτές καυσίμων, άρδευσης, πίστωσης. Όσο πιο μακριά η πρώτη αλυσίδα, τόσο μεγαλύτερη η διαφορά τιμής του προϊόντος ανάμεσα στο χωράφι και στο ράφι. 'Οσο πιο πολύπλοκη η δεύτερη αλυσίδα, τόσο πιέζεται η βιωσιμότητα των πρωτογενών παραγωγικών μονάδων, εκτός βέβαια από τις πολύ μεγάλου μεγέθους μονάδες (σ΄ αυτές λειτουργεί η οικονομία κλίμακας). Και ιδού η ειρωνική απόδειξη του ανορθολογισμού: τελικά, η συνήθης γεωργική ή κτηνοτροφική εκμετάλλευση προσδένεται ακόμη περισσότερο, και ολοένα πιο πολύ, στις επιδοτήσεις. Όμως αυτές τις παρέχει όχι η αγορά αλλά το Δημόσιο, μέσω της πολιτικής εξουσίας, εθνικής ή Ενωσιακής.

Μέχρι και η ορολογία άλλαξε. Σε θεσμικό επίπεδο. Κάποτε είχαμε το Υπουργείο Γεωργίας. Τώρα έχουμε το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης. Πιάσ΄ το αυγό και κούρευτο. Και τι γίνεται στην πράξη; Οι δημόσιες πολιτικές, δηλαδή κυρίως επιδοτήσεις, στην πραγματικότητα δεν στοχεύουν και δεν καταλήγουν τόσο στην πρωτογενή παραγωγική μονάδα, όσο κυρίως στις δύο εφοδιαστικές αλυσίδες. Και σε παράπλευρους second job «αγρότες» ή και σε «λαθρεπιβάτες» των ιμάντων μεταφοράς. Άνθρωποι όπως οι κ.κ. Χασάπηδες, Φραπέδες, Μαγειρίες και Σία δεν είναι βέβαια γεωργοί ή κτηνοτρόφοι. Είναι όμως «αγρότες». Η έννοια είναι ευρεία, δεν δηλώνει δεσμευτικά επάγγελμα, αλλά μόνον τόπο απασχόλησης: την «ύπαιθρο» ή «επαρχία». Εκεί όλοι οι καλοί χωρούν.

Η Κοινή Αγροτική Πολιτική της ΕΕ, με άξονα τις επιδοτήσεις, ήταν από την αρχή άκρως προβληματική. Στην καλύτερη περίπτωση, όταν ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 60 (όταν επιταχύνθηκε ο προαναφερθείς παγκόσμιος μετασχηματισμός των πρωτογενούς τομέα), ήταν λύση ανάγκης. Τώρα, η προσπάθεια της ΕΕ να διορθώσει τα αδιόρθωτα, συναντά αντίδραση τόσο ισχυρών κρίκων των δύο εφοδιαστικών αλυσίδων, όσο και «αγροτών» οι οποίοι κινδυνεύουν να χάσουν το «πάσο ελευθέρας»· αλλά και των πραγματικών, κατ΄ επάγγελμα γεωργοκτηνοτρόφων, οι οποίοι χάνουν τις προοπτικές οικονομικής βιωσιμότητας, ενώ για το επάγγελμα χάνεται η επόμενη γενιά.

Για τους νεοεισερχόμενους γεωργούς ή κτηνοτρόφους, οι οποίοι έχουν γνώσεις, αγαπούν πολύ αυτή τη δουλειά και είναι απολύτως σύγχρονοι και ορθολογικοί (προπαντός επειδή ξέρουν πώς λειτουργεί η φύση και δεν πάνε κόντρα σ΄αυτό), τα πράγματα είναι δύσκολα. Το πλεονέκτημα τους είναι κυρίως ένα: Ξέρουν ότι αυτή η δουλειά, άν και δύσκολη, γίνεται και αλλιώς. Δεν είναι μοίρα του γεωργού να χτυπά το κεφάλι του στον τοίχο για να περάσει απέναντι. Άν και το παράδειγμα αφορά ειδική καλλιέργεια (καρυδιάς), το κείμενο που ακολουθεί, δίνει νύξεις ότι στον ευρωπαϊκό χώρο, το επάγγελμα του γεωργού ως βιώσιμη δραστηριότητα δεν είναι χαμένη υπόθεση. Παρεπιμπτόντως, ξέρουμε ότι και στην Ελλάδα, χώρα γεμάτη καρυδιές ανέκαθεν (όμως τώρα, με τις επιδοτήσεις, αφθονούν οι λάθος ποικιλίες ή λάθος εμβολιασμοί), το 40 έως 45 % των καρυδιών που καταναλώνουμε είναι εισαγωγής, κυρίως από τις ΗΠΑ (Καλιφόρνια). Στην ίδια κατηγορία, ή ακόμη χειρότερα, τρώμε κυρίως μαυρομάτικα φασόλια Μαδαγασκάρης και Περού, φακές Καναδά, κρεμμύδια Κόστα Ρίκα, ρεβίθια από το Μεξικό. Και άλλα πατροπαράδοτα ελληνικά προϊόντα. Εξάγουμε όμως το .μη πατροπαράδοτο, ενεργοβόρο και υδροβόρο βαμβάκι.

Γ. Ρ.

 

«Vielen Menschen scheint der Geschmack von frischen Walnüssen gar kein Begriff zu sein» («Φαίνεται ότι πολλοί άνθρωποι δεν έχουν ιδέα για το ποιά είναι η γεύση των φρέσκων καρυδιών»), συνέντευξη της καλλιεργήτριας καρυδιάς Vivian Böllersen στον Lukas Hildebrand, Der Spiegel, 1.1.2026, αρχειοθετημένο και → εδώ

 
«Το τέλος του έτους είναι η εποχή αιχμής για το αγρόκτημά μας με καρυδιές στο Βρανδεμβούργο. Στους κρύους μήνες οι άνθρωποι θέλουν πολύ τους ξηρούς καρπούς  Τώρα, στις γιορτές, κάθε Σαββατοκύριακο είμαι στις χριστουγεννιάτικες αγορές και στις λαϊκές. Εκεί γίνεται μεγάλο μέρος των πωλήσεών μας.

Aνν Άπλμπαουμ: Σφαίρες επιρροής - Βενεζουέλα και το τέλος της Pax Americana

Anne Applebaum: Spheres of Influence - Venezuela and the end of Pax Americana, Open Letters, from Anne Applebaum, Substack, 6.1.2026

 

Περίπου έναν χρόνο πριν, άκουσα μια Αμερικανίδα να λέει σε μια μεγάλη αίθουσα γεμάτη κόσμο, ότι ο πρόσφατα ορκισμένος Πρόεδρος των ΗΠΑ επρόκειτο να φέρει την παγκόσμια ειρήνη. Αφού υπονόησε ότι έχει ιδιαίτερους δεσμούς με την νέα κυβέρνηση, αιτιολόγησε το παραπάνω εξηγώντας ότι ο Τραμπ, ο Πούτιν και ο Σι Τζιν Πινγκ επρόκειτο να χωρίσουν τον πλανήτη σε τρεις σφαίρες επιρροής. Οι ΗΠΑ θα έλεγχαν το δυτικό ημισφαίριο, η Κίνα θα έλεγχε την Ασία, η Ρωσία θα έλεγχε την Ευρώπη. Στη συνέχεια, με ένα σύμφωνο μεταξύ των τριών μεγάλων δυνάμεων θα αποτρέπονταν ένας μελλοντικός πόλεμος.

Γελοιογραφία για την «Νέα Διπλωματία» του Προέδρου των ΗΠΑ Θεόδωρου Ρούσβελτ, 1905:
«Έτσι μοιράζουν τον κόσμο μεταξύ τους» © Φωτο: UIG / Getty Images, via Der Spiegel

Αντιδράσεις Ελλήνων πολιτικών για το γιουρούσι. Μωραίνει Κύριος ούς βούλεται απωλέσαι

1. Κυριάκος Μητσοτάκης, πρωθυπουργός της χώρας μας: 

«[...] Το τέλος του καθεστώτος [του Μαδούρο] προσφέρει νέα ελπίδα για τη χώρα. Δεν είναι η στιγμή να σχολιάσουμε τη νομιμότητα των πρόσφατων ενεργειών [...]».

Ούτε ξέρουμε άν όντως ήλθε το τέλος του καθεστώτος Μαδούρο, ούτε ξέρουμε τι καθεστώς θα το διαδεχθεί και ποιό προτιμούν οι ΗΠΑ (πιθανόν τους Μαδουρίστας χωρίς Μαδούρο). Πάντως, «συμπεριληπτική κυβέρνηση που θα έχει πλήρη δημοκρατική νομιμοποίηση» (ευσεβής πόθος Μητσοτάκη), ο Πρόεδρος Τραμπ δεν θέλει. Και «έφτυσε» κατάμουτρα την αρχηγό της αντιπολίτευσης Μαρία Κορίνα Ματσάντο, και καθαρά μίλησε για την ουσία: «USA is going to run Venezuela for the time being». Και «θα στείλουμε τις μεγάλες εταιρείες πετρελαίου» - «to start making money»

Ο κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος του ΠΑΣΟΚ έκρινε ακριβοδίκαια τον κ. Μητσοτάκη: «Ο Πρωθυπουργός μιας σύγχρονης ευρωπαϊκής δημοκρατίας επιλέγει να εναρμονιστεί πλήρως με την επικράτηση του νόμου της ζούγκλας και την εγκατάλειψη κάθε έννοιας διεθνούς νομιμότητας».

Δεν είναι «Μεταπολιτική» (πολιτική = καπιταλισμός) !Το Πολιτικόν επιστρέφει. Και η πολιτική της ισχύος

Πριν από ένα μήνα δημοσιεύσαμε την μετάφραση μιας αντιπαραθετικής συζήτησης για το τί συμβαίνει τώρα στον κόσμο, καθώς είναι σε πλήρη εξέλιξη αφενός η ιμπεριαλιστική επίθεση της Πουτινικής Ρωσίας εναντίον της Ουκρανίας, δηλαδή εναντίον της Ευρώπης, και αφετέρου η εφαρμογή του εισαγωγικού πρώτου κεφαλαίου αυτών που περιγράφονται πολύ καθαρά στην νέα Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας των ΗΠΑ. Ο ειδήμων της πολιτικής ψυχολογίας Harald Welzer υποστηρίζει ότι τώρα βιώνουμε το πέρασμα από αυτό που θεωρείτο ως μεταπολεμική «κανονικότητα» της φιλελεύθερης τάξης πραγμάτων σε μια εποχή «μεταπολιτικής». Η εποχή Τραμπ είναι η ακύρωση του Πολιτικού και υποκατάσταση του από τον ίδιο τον καπιταλισμό ως συναλλακτική-οικονομική πράξη· κοντολογίς ο Homo oeconomicus θριάμβευσε επί του Πολιτικού Ζώου, λέει ο Βέλτσερ.

Αντίθετα ο πολιτικός επιστήμονας και δημοσιογράφος Albrecht von Lucke υποστηρίζει ότι μετά τον Β' Παγκ. Πόλεμο, «η εστίαση στο Οικονομικόν είχε καταλήξει να υποκαταστήσει το Πολιτικόν», ιδίως εδώ στην Ευρώπη. Ψευδαίσθηση και αυταπάτη. Τώρα «ο Τραμπ, με όλη του τη βιαιότητα, μας υπενθυμίζει ποιός είναι ο πραγματικός κανόνας της Πολιτικής». Η (Δυτική) Ευρώπη στα 80 μεταπολεμικά χρόνια ως προστατευόμενη των ΗΠΑ, βίωσε μια κατάσταση εξαίρεσης, λέει, και υπνοβατώντας την εξέλαβε ως κανονικότητα. Τώρα, με πρελούδιο την εισβολή στην Ουκρανία και οριστικά με την Τραμπική στροφή στις ΗΠΑ, οι ψευδαισθήσεις και αυταπάτες τελειώνουν. Η πραγματική ιστορική κανονικότητα, η κυριαρχία της πολιτικής, και μάλιστα υπό την τερατώδη μορφή της πολιτικής της ισχύος, επέστρεψε πάλι και στα δικά μας γεωγραφικά πλάτη και μήκη. 

Η επίθεση στην Βενεζουέλα είναι μια ακόμη πολύ ισχυρή ένδειξη, άν όχι απόδειξη, ότι το δίκιο βρίσκεται την μεριά του  Άλμπρεχτ φον Λούκε. Αξίζει λοιπόν μια επαναδημοσίευση του δικού του άρθρου· εκτός των άλλων, γιατί η λογική λέει ότι χωρίς σωστή εκτίμηση της νέας ζοφερής κατάστασης (δηλαδή χωρίς γνώση της πραγματικότητας και εμπέδωση ότι έτσι έχουν τα πράγματα, όχι αλλιώς), είναι αδύνατο να αντιμετωπίσουν σωστά και αποτελεσματικά οι δημοκράτες τούτη την εποχή των τεράτων.

 

του Άλμπρεχτ φον Λούκε

Albrecht von Lucke: 35 Jahre Einheit oder Die Rückkehr der Machtpolitik, Blätter 10/2025

«Δεν είναι τίποτε λιγότερο από μια νέα μορφή εξουσίας, η οποία λειτουργεί χωρίς ένα σύστημα αξιών, η οποία καταστρέφει το Πολιτικόν και η οποία βασίζεται σε μια κεντρική έννοια: Στο deal». Ο κοινωνικός ψυχολόγος Χάραλντ Βέλτσερ (Harald Welzer) είναι πεπεισμένος ότι έτσι έχουν τα πράγματα τώρα. Υπό τον Τραμπ, η πολιτική έχει συρρικνωθεί σε απλή επιχειρηματική συμφωνία. Ο Βέλτσερ καταλήγει: «Αυτή είναι μια στιγμή η οποία συμβολικά σηματοδοτεί την μετάβαση από την εποχή της πολιτικής στην εποχή της μεταπολιτικής».

 

Μίροσλαβ Κρλέζα: Η Γέφυρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης

Miroslav Krleža : The Bridge Between East and West (The Atlantic Monthly, 12/1962)

 copyright © 1962 by Miroslav Krleza. All rights reserved.

Άνθρωπος των γραμμάτων, ο οποίος, ως νεαρός Κροάτης υπήκοος της Αυστροουγγαρίας δημοσίευσε τα πρώτα του έργα πριν από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά και πολιτικόν ζώον σπάνιας ιδιαιτερότητας, ο Μίροσλαβ Κρλέζα (1893 – 1981) έγινε πολύ νέος ο κορυφαίος συγγραφέας της Κροατίας. Μαζί με τον Βοσνιακής καταγωγής Nομπελίστα Ίβο Άντριτς, ήταν οι κορυφαίοι συγγραφείς της πάλαι ποτέ πολυεθνικής Γιουγκολαβίας, τόσο ως προπολεμικό Βασίλειο όσο και ως μεταπολεμική Ομοσπονδία. Ήδη από την νεότητα του η επιρροή του στον νεοαναδυόμενο κόσμο των Γιουγκοσλαβικών γραμμάτων αλλά και της πολιτικής ήταν τεράστια. Έγινε μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος του νέου Βασιλείου από την ώρα της ίδρυσής του (1919). Όμως, ήταν κομμουνιστής «ενός δικού του είδους» (Ralph Bogert)· διαγράφηκε από το κόμμα δέκα χρόνια μετά (1929). Αφού οι σχέσεις των δύο προσωπικοτήτων πέρασαν από σαράντα κύματα, έγινε στενός φίλος του Ιωσήφ Μπροζ, του επιλεγόμενου Τίτο, αντικείμενο θαυμασμού και μέντορας του, ακόμη και στην μεγάλη πολιτική περιπέτεια της αποκήρυξης του Στάλιν και της ΕΣΣΔ. Η τεράστια πολυκλαδική παιδεία του Κρλέζα, το πολύπλευρο έργο του, η σπάνια συνύπαρξη πνευματικής και πολιτικής ευαισθησίας και ικανοτήτων, τον καθιστούν περίπτωση ιδιαίτερη, δυσεύρετη στον 20ό Αιώνα. Εάν στην μεταπολεμική «Τιτοϊκή» πολυεθνική Γιουγκοσλαβία ταίριαζε η σαρκαστική παρομοίωση «όψιμη Αυστροουγγαρία του Νότου» και στον ίδιο τον Τίτο η παρομοίωση «όψιμος Αψβούργος», για τον Κρλέζα, homme des lettres, defensor virtutis civilis, σκληρό επικριτή εκείνης της Δυαδικής Αυτοκρατορικής και Βασιλικής Μοναρχίας (k. u. k. = kaiserlich und königlich, η Κακανία του Ρόμπερτ Μούζιλ), αλλά και της βασιλικής Γιουγκοσλαβίας του Οίκου των Καρατζορτζέβιτσι, είναι ακόμη πιο ταιριαστό να ειπωθεί ότι υπήρξε όψιμη Αναγεννησιακή προσωπικότητα, ίσως ο τελευταίος Ευρωπαίος Αναγεννησιακού τύπου.

Το κείμενο του Κρλέζα «Γέφυρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης» είναι γραμμένο εν μέσω Ψυχρού Πολέμου και φόβων για επερχόμενο Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Είχε δημοσιευτεί τον Δεκέμβριο του 1962 στο περιοδικό The Atlantic Monthly της Βοστώνης, πρώτη μορφή του σημερινού The Atlantic. Το μετέφρασε από τα Κροατικά/Σερβικά ο Stanley Frye. Ο Κρλέζα έγραφε για την αποστάτιδα του διπολισμού και του Ψυχρού Πολέμου: Για εκείνη, την δική του, βραχύβια Σλαβική «Αυστροουγγαρία του Νότου», της οποίας ο ίδιος υπήρξε κατά κάποιο τρόπο συνδημιουργός, και τώρα είναι προ πολλού βυθισμένη στην αρμοδιότητα των ιστορικών μαζί με την αυθεντική των Αψβούργων. Μια δεκαετία αργότερα, είχε προείδει ότι και το δικό της τέλος πλησίαζε, μαζί με το βιολογικό τέλος της Καισαρικής προσωπικότητας και φίλου του. Ήταν συνδημιουργοί, δεν έβλεπε εναλλακτική λύση, γιαυτό ευχόταν ο ίδιος «να πεθάνει πριν τον Τίτο», να μη δει το φρικτό τέλος. Ο Κρλέζα πέθανε το 1981, ενάμισυ χρόνο μετά τον Τίτο, ωστόσο στάθηκε τυχερός και δεν είδε το τέλος της Γιουγοσλαβίας. Και αυτό με πόλεμο συνέβη, όπως το τέλος της Αυστροουγγαρίας, αλλά εσωτερικό, όχι Παγκόσμιο.

Ωστόσο, μιλώντας για την Γιουγκοσλαβία και την Κροατία, ο Κρλέζα λέει αλήθειες για το ευρύτερο όλον: Για την πραγματική Ευρώπη· όχι αυτήν που γνωρίσαμε τα τελευταία 70-80 χρόνια ως Ευρώπη - ανατολική συνιστώσα του μεταπολεμικού Διατλαντικού Κόσμου, αλλά για την Ευρώπη της μακράς ιστορικής διάρκειας. Τώρα που ο μεγάλος Ευρωατλαντικός Κόσμος πάει να αποδειχθεί σχεδόν εξίσου βραχύβιος, περαστικός όσο ήταν η μικρή Γιουγκοσλαβία του Κρλέζα, είναι καιρός να επαναξιολογήσουμε τα μικρά και τα μεγάλα της Ευρωπαϊκής ιστορίας. Ο Κρλέζα ανήκει στους σπουδαίους συν-Ευρωπαίους μας, εκτός πολλών άλλων, επειδή ήξερε ότι τα πλούσια, μεγάλα έθνη του ευρωπαϊκού πυρήνα δεν θ' άντεχαν στην ιστορική τους διαδρομή, αν, στις μεγάλες κρίσεις και εποχές αλλαγών, δεν άντεχαν οι περιφερειακές ζώνες του, οι «προμαχώνες της Ευρώπης» στην Βαλκανική, στην Μεσόγειο ευρύτερα, στην Κεντρο-ανατολική Ευρώπη, αλλά επίσης στα βουνά του Καυκάσου και στη χώρα των ποταμών βόρεια του Ευξείνου.

Το βλέπουμε πάλι. Εδώ και χρόνια America goes Pacific. Το έχουμε εμπεδώσει. Νέο και για πολλούς δυσκολοχώνευτο είναι άλλο. Για τις κοινωνικές δυνάμεις στην τωρινή εξουσία των ΗΠΑ, στόχοι ενδιαφέροντος είναι μόνον όσοι κάθονται πάνω σε πετρέλαιο και αέριο: βασίλεια και εμιράτα της Αραβίας και του Κόλπου, προπαντός ένας χωρίς πάγους Αρκτικός, η Γροιλανδία, η Σιβηρία, φυσικά και η πετρελαιοφόρος γείτων Βενεζουέλα. Επίσης, τόποι χωρίς «υπερρύθμιση» της ψηφιακής σφαίρας στην Ασία και Λατινική Αμερική. Ο Ατλαντικός δεν ενώνει πια. Η ΕΕ φτιάχτηκε για να «τους βλάπτει», μας λένε κατάμουτρα. Επόμενο είναι, νέες εκλεκτικές συγγένειες μεταξύ ολιγαρχών και ολιγαρχιών. Η Μόσχα, η Αγία Πετρούπολη και η μετακομμουνιστική Ρωσία, κάποτε Ευρώπη, έστω και αυτοκρατορική - βασιλική όσο το Παρίσι, το Λονδίνο, η k. u. k Βιέννη ή το Βερολίνο της Πρωσίας, τώρα προτιμούν να προσχωρήσουν στον κόσμο των παλιών και νέων Ασιατικών δεσποτειών και στην ιστορικά μοναδική βαρβαρότητα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι «κληρονομιές του Τσενγκίς Χαν» (πρίγκηψ Ν. Σ. Τρουμπετσκόι) αναδύονται πάλι, σκεπάζουν και λερώνουν τις πολυποίκιλες κληρονομιές Ρώσων Ευρωπαίων πρώτου μεγέθους, από τον Μεγάλο Πέτρο και τον Πούσκιν μέχρι τον Αντόν Πάβλοβιτς Τσέχωφ, τον Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκι, τον Αντρέι Αρσένιεβιτς Ταρκόφσκι και πλήθος άλλων. Δεν είναι το ίδιο: Οι Τσάροι και οι άλλοι απολυταρχικοί ηγεμόνες της Ευρώπης του 19ου Αιώνα, ακόμη και όταν πολεμούσαν, δεν κατέστρεφαν σκόπιμα ολόκληρες πόλεις, ούτε στόχευαν κατοικίες αμάχων· το έκανε παλιά η Μογγολική Χρυσή Ορδή ισοπεδώνοντας πολλές φορές την Μόσχα και άλλες Ρωσικές πόλεις. Αυτό επαναλήφθηκε μόνον 500-600 χρόνια μετά, στον τρομερό 20ό Αιώνα. Δρέσδη, Χιροσίμα, Ναγκασάκι (1945).

Τώρα, στον 21ο, το επαναλαμβάνει ο Πούτιν στην Ουκρανία, τον μιμήθηκε και ο Νετανιάχου στην Γάζα. Σήμερα το αμυντικό προτείχισμα της Ευρώπης, «antemurale Christianitatis» σύμφωνα με την Λατινική έκφραση του Κρλέζα, είναι η Ουκρανία. Εκεί χτυπά η καρδιά της Ευρώπης, εκεί χρειάζεται η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη. Όπως στην πολιορκημένη Βιέννη το 1529 και το 1683, όταν σε μια υποδειγματική επίδειξη συμμαχίας ευρωπαϊκών δυνάμεων, ο στρατός της συμμάχου Πολωνο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας διέσωσε την πρωτεύουσα του Αψβουργικού κράτους.

Μερικές φορές οι τραγωδίες της ιστορίας επαναλαμβάνονται, αλλά όχι ως φαρσοκωμωδίες. Τα πρώτα 25 χρόνια του 21ου Αιώνα ήταν ταραχώδη. Γιά το 26ο έτος δεν διαφαίνεται λιγότερη ταραχή. Για τον Μίροσλαβ Κρλέζα και για τον ταραχώδη βίο του σ' έναν ολόκληρο ταραχώδη 20ό Αιώνα, τον συνυφασμένο αξεχώριστα με το πολύπλευρο έργο του, θα επανέλθουμε εκτενώς.

Γ. Ρ.

 

Στο παρελθόν της ανθρωπότητας υπήρξαν πόλεμοι οι οποίοι έπαιξαν ρόλους ιστορικών ατμομηχανών προόδου, αλλά είναι αναμφισβήτητο ότι ένας τελικός Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος, απειλεί να καταστρέψει όλα όσα έχει δημιουργήσει ο άνθρωπος ως τεκμήρια της σοφίας και της ηθικής του, και να γίνει ατμομηχανή θανάτου.
Οι πόλεμοι δεν πέφτουν από τον ουρανό όπως οι Άγγελοι της Αποκάλυψης. Οι πόλεμοι είναι πεισματάρικα και άγρια γήινα φαινόμενα. Όποιος επιθυμεί να τους κατανοήσει πρέπει, υπό το φως των αρνητικών εμπειριών, να προσπαθήσει να τους εξηγήσει με τρόπους γήινους. Όταν μιλάμε σήμερα για ενδεχόμενο Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο, αυτό προκύπτει ως ένα κανονικό επακόλουθο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, όπως ακριβώς ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος δεν μπορεί να γίνει κατανοητός εάν τον δούμε ξεχωριστά από τον Πρώτο. Και οι δύο Παγκόσμιοι πόλεμοι συνδέονταν με μια σιδερένια λογική αιτίας και αποτελέσματος.

Μίροσλαβ Κρλέζα, εύελπις την Ουγγρική Βασιλική Λουδοβίκεια Στρατιωτική Ακαδημία της Βουδαπέστης (Magyar Királyi Honvéd Ludovika Akadémia), πριν από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο