Φραντσίσκα Μπράντνερ: Η πιο Μοναχική Ήπειρος - Η Ευρώπη και το βάρος της δικής της Άμυνας

Franziska Brantner : The Lonelier Continent: Europe and the Burden of its Own Defence - The Annual European Lecture, European Studies Centre, St Antony's College, Oxford - 14.05.2026, από την επίσημη ιστοσελίδα της Φραντσίσκα Μπράντνερ, συμπροέδρου του κόμματος Πράσινοι/Ένωση 90 της Γερμανίας (αγγλικά)

 

Η Ετήσια Ευρωπαϊκή Διάλεξη 2026, Κέντρο Ευρωπαϊκών Σπουδών, Κολλέγιο St Antony's, Οξφόρδη - 14.05.2026

Πρύτανη Goodman, Διευθυντή Betts, συνάδελφοι, φοιτητές, φίλοι,

είναι τιμή μου να μιλώ σ' αυτή την αίθουσα. Και είναι, για μένα, κάτι περισσότερο από τιμή. Eίναι ένα είδος «επιστροφής στo σπίτι». Πέρασα ένα χρόνο στο Κέντρο Ευρωπαϊκών Σπουδών, εκπονώντας την διδακτορική διατριβή μου, και το χρέος που οφείλω για εκείνη τη χρονιά δεν είναι κάτι που μπορώ εύκολα να μετρήσω. Εδώ έμαθα τί σημαίνει να σκέφτεσαι σοβαρά για την Ευρώπη· όχι ως θεσμική αρχιτεκτονική ή ως ένα σύνολο νόμων, αλλά ως πολιτισμό, με μια ιστορία που απαιτεί υπομονή, με αντιφάσεις που απαιτούν ειλικρίνεια και με ένα μέλλον που απαιτεί φαντασία. Τα σεμινάρια σε τούτο το Κέντρο, οι συζητήσεις στην λέσχη, η καλοσύνη των συναδέλφων Υποτρόφων να πάρουν μια ξένη μεταπτυχιακή φοιτήτρια υπό την προστασία τους και να αντιμετωπίσουν τις ιδέες της ως άξιες συζήτησης, αυτά τα πράγματα με διαμόρφωσαν διανοητικά και με διαμόρφωσαν ως άτομο. Είμαι πολύ ευγνώμων για το πλούσιο διανοητικό και ανθρώπινο περιβάλλον αυτού του τόπου.
Το Κέντρο Ευρωπαϊκών Σπουδών έχει τώρα μισό αιώνα ζωής και σε αυτά τα πενήντα χρόνια κάνει κάτι σπάνιο στη δημόσια ζωή μας: Επιμένει, ενάντια σε όλη την βαρυτική έλξη της μόδας και της κρίσης, ότι η Ευρώπη είναι θέμα που αξίζει να σκεφτούμε σφαιρικά, ολοκληρωμένα, και, ας πούμε, αργά και νηφάλια. Η λίστα όσων έχουν κάνει εδώ αυτή την Ετήσια Διάλεξη πριν από εμένα - ο Πάτεν [Lord Chris Patten, 2016], ο Σόιμπλε [Wolfgang Schäuble, 2012], ο Αθνάρ [Jose Maria Aznar, 2002] - δεν είναι τέτοια που ενθαρρύνει την ελαφρότητα σε ένα εισαγωγικό ομιλίας.
Ας ξεκινήσω λοιπόν με μια πρόταση την οποία δεν θα είχα γράψει πριν από δέκα χρόνια· και θα με έφερνε σε δύσκολη θέση εάν την είχα γράψει πριν από πέντε χρόνια.
Η Ευρώπη είναι μόνη.
Όχι εντελώς, όχι αμετάκλητα. Αλλά είναι πιο μόνη από όσο μόνη βρέθηκε σε οποιαδήποτε στιγμή μετά το 1945. Είναι μόνη με έναν τρόπο ο οποίος θα άφηνε κατάπληκτους τους αρχιτέκτονες της μεταπολεμικής μας τάξης πραγμάτων, τον Μονέ (Jean Monnet), τον Σουμάν (Robert Schuman), τον Αντενάουερ (Konrad Adenauer), τον Μπέβεν (Ernest Bevin), τον Σπινέλι (Altiero Spinelli) και τον Τσώρτσιλ (Winston Churchill), ακόμη και τον Ντε Γκωλ στις πιο πεισμωμένες, μοναχικές στιγμές του. Για πρώτη φορά μετά από τρεις γενιές, είμαστε μια ήπειρος αναγκασμένη να σκεφτεί σοβαρά την άμυνα της επικράτειας της, την ασφάλεια της γειτονιάς της και την αξιοπιστία της δικής της αποτρεπτικής ικανότητας, χωρίς να υποθέτει ότι θα έλθει από κάπου αλλού το ιππικό για να την βοηθήσει.
Αυτό είναι το θέμα της διάλεξής μου απόψε. Θέλω να υποστηρίξω τέσσερα πράγματα.
Πρώτον, ότι για πολύ καιρό το ζήτημα της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας ήταν μια γαλλική εμμονή, μια γερμανική αμηχανία, ένας βρετανικός εκνευρισμός· και ότι σήμερα, nolens volens, θέλοντας και μη, έχει γίνει μια ευρωπαϊκή αναγκαιότητα. Όχι επειδή το επιχείρημα υπέρ της στρατηγικής αυτονομίας έπεισε, αλλά επειδή οι άλλες σημερινές εναλλακτικές λύσεις είναι απαράδεκτες.
Δεύτερον, ότι ανταποκρινόμαστε· με πρωτοφανή χρηματικά ποσά, με νέους θεσμούς, με έναν ρυθμό λήψης αποφάσεων ο οποίος το 2019 θα ήταν αδιανόητος. Όμως τα χρήματα και τα ακρωνύμια, ακόμη δεν συνιστούν στρατηγική. Έχουμε προϋπολογισμό. Δεν έχουμε ακόμη αμυντικό δόγμα.
Τρίτον - και σ΄αυτό θέλω να αφιερώσω τον περισσότερο χρόνο μου απόψε -, ότι η απάντηση πρέπει να είναι μια γνήσια ευρωπαϊκή απάντηση, αλλά και να απαντά σε ένα ιδιαίτερο ερώτημα το οποίο βρίσκεται στην καρδιά της: Στο ζήτημα της Γερμανίας. Η αύξηση της γερμανικής στρατιωτικής ισχύος είναι μια από τις πιο σημαντικές εξελίξεις στην ευρωπαϊκή ασφάλεια από την πτώση του Σιδηρού Παραπετάσματος και μετά. Το αν θα είναι ευλογία ή πρόβλημα εξαρτάται σχεδόν εξ ολοκλήρου από το αν θα είναι, στην πράξη και όχι μόνο στα λόγια, ενσωματωμένη στην Ευρώπη. Θα υποστηρίξω ότι γι' αυτήν τη νέα εποχή η Γερμανία χρειάζεται μια νέα κατευθυντήρια αρχή.
Και τέλος, το τέταρτο σημείο μου: Σε τούτη τη νέα εποχή, η ευρωπαϊκή μοναξιά δεν είναι μόνο στρατιωτική. Είναι επίσης, εγγενώς, η μοναξιά του θεματοφύλακα. Έχουμε γίνει οι θεματοφύλακες κάποιου πράγματος μεγαλύτερου από την επικράτειά μας, μιας πολιτικής παράδοσης της οποίας ο άλλος φύλακας έχει μπλέξει σε μεγάλη περιπέτεια.
Επιτρέψτε μου να τα πραγματευτώ ένα - ένα.

❧

© data from Gallup Institute

Θεολογία και Τεχνολογία: Εγώ ειμι Κύριος ο Θεός σου. Ουκ έσονταί σοι θεοί έτεροι πλήν εμού

του Ντάνιελ Χάαζ

 

Daniel Haas: Du sollst keinen Gott neben mir haben,  Die Zeit, 10.5.2026, αρχειοθετημένο και εδώ

 

[Σηκώθηκαν τα Πράσα να Δείρουν τον Μανάβη]

Όταν ο Αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Τζέι Ντι Βανς συνέστησε στον Πάπα Λέοντα να είναι προσεκτικός όταν σχολιάζει θεολογικά ζητήματα, πολλοί το είδαν ως παράδοξη ανοησία, ως μια ακόμη πιρουέτα στο γεμάτο πιρουέτες πολιτικό τσίρκο, με το οποίο ο Ντόναλντ Τραμπ και οι οπαδοί του κάνουν τον κόσμο να κρατά την ανάσα του. Ωστόσο, με μια πιο προσεκτική εξέταση, το σχόλιο του Vance αποκαλύπτει πολλά. Αυτό που το διαπνέει, δεν είναι, όπως θα μπορούσε κανείς να υποθέσει, ναρκισσιστική αλαζονεία ή πρόθεση να σπάσουν τα ταμπού προκειμένου να καταρρεύσουν τα ηθικά φράγματα και να κορυφωθεί η προσοχή. Το σχόλιο αποκαλύπτει τί πιστεύει για τον εαυτό της μια κλίκα κατόχων της εξουσίας και επιχειρηματιών, οι οποίοι έχουν θέσει ως στόχο να διεκδικήσουν για τον εαυτό τους το Απόλυτο.
Σύμφωνα με αυτήν την ομάδα, τα θεολογικά ερωτήματα, δηλαδή τα ερωτήματα τα σχετικά με τον Θεό ως παντοδύναμη οντότητα η οποία δεν υπόκειται σε κοσμικούς νόμους, τώρα πια δεν πρέπει να τα πραγματεύονται κληρικοί. Τώρα πια, αυτά είναι υπόθεση των τεχνολόγων και των επιχειρηματιών. Ο Peter Thiel και οι οπαδοί του ονειρεύονται εδώ και καιρό να «μεταφράσουν» το άτομο, άν το εννοήσουμε ως το σύνολο των συγκεκριμένων περιεχομένων της συνείδησης του, σε αλγοριθμικούς σχηματισμούς. Η αξίωση να γίνει το κάθε τι τεχνικά εφικτό, έχει γίνει απόλυτη. Οι ψηφιακές καινοτομίες βάζουν στο στόχαστρο εκείνες τις περιοχές, για τις οποίες προηγουμένως προορίζονταν έννοιες όπως η μετά θάνατον ζωή και το πεπρωμένο, δύο κεντρικές και μεγάλες αρχές της θρησκευτικής σκέψης.

Τεχνολογία και θεολογία συγχωνεύονται © Alexey Demidov/unsplash.com, via Die Zeit

Ηλεκτρικά Κράτη & Πετρελαιο-Κράτη: Κίνα, η εμμονή των ΗΠΑ με το πετρέλαιο, ο «επικήδειος» του Μαρκ Κάρνεϊ για την παλιά τάξη πραγμάτων

του Νιλς Τζίλμαν

 

Nils Gilman: Electrostates vs. Petrostates - China is building a new green bloc, while the United States is doubling down on oil, Foreign Policy, Τεύχος Άνοιξης 2026, 23.3.2026, αποθηκευμένο και εδώ

  

Η ιστορική ομιλία του Πρωθυπουργού του Καναδά Μαρκ Κάρνεϊ  στο Νταβός, Ιανουάριος 2026 (ελληνικά, Ανιχνεύσεις)

Η διάβρωση της φιλελεύθερης διεθνούς τάξης πραγμάτων, η αναγγελία του τέλους της (Μαρκ Κάρνει), η πολιτική της ρήξης και όχι ομαλής μετάβασης (Ντόναλντ Τραμπ)

Ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ δεν ήρθε στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός της Ελβετίας τον Ιανουάριο για να προσφέρει ελπίδα. Ήρθε για να αναγγείλει έναν θάνατο. Η φιλελεύθερη διεθνής τάξη πραγμάτων, αυτή η περίτεχνη αρχιτεκτονική θεσμών, κανόνων και δημόσιων αγαθών, με την εγγύηση των ΗΠΑ και κατασκευασμένη μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο,  έχει τελειώσει, μας ξεκαθάρισε ο Κάρνεϊ. Και η ρήξη είναι μη αναστρέψιμη, είπε. Όμως ο επικήδειος λόγος του Κάρνεϊ, όσο νηφάλιος και ακριβής κι αν ήταν, υποτίμησε το βάθος της ρήξης.
Ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ δεν έθεσε απλώς τέρμα σε ένα σύνολο διπλωματικών ρυθμίσεων ή σε μια συγκεκριμένη αρχιτεκτονική των σχέσεων μεταξύ των  μεγάλων δυνάμεων. Ο Τραμπ είναι η πολιτική μορφή που προΐσταται του τέλους του μοντέλου του βιομηχανικού τεχνολογικού πολιτισμού του βασσισμένου στα ορυκτά καύσιμα. Με αυτό το μοντέλο μπόρεσε να δημιουργηθεί η φιλελεύθερη τάξη πραγμάτων, να γίνει κερδοφόρα και, για ένα διάστημα, να είναι πολιτικά βιώσιμη. Την εξασθένηση της παγκόσμιας ηγεμονίας των ορυκτών καυσίμων στον μεταβολισμό [ανταλλαγές ενέργειας και υλικών πόρων] του κοινωνικο-οικονομικού συστήματος με την φύση, δεν την άρχισε ο Τραμπ. Η εξασθένηση αυτή προκλήθηκε από την έκδηλη αστάθεια που προκάλεσε η κλιματική αλλαγή, καθώς και από εμπόδια στην πρόσβαση στο πετρέλαιο τα οποία διαρκώς θέτουν ανταγωνισμοί όπως π.χ.  ο τωρινός πόλεμος των  ΗΠΑ και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν. Όμως ο Πρόεδρος των ΗΠΑ φροντίζει να αντικατασταθεί η φιλελεύθερη τάξη πραγμάτων με μια ανταγωνιστική αντιπαλότητα, και όχι να υπάρξει ομαλή μετάβαση.
Το τί θα αντικαταστήσει την φιλελεύθερη διεθνή τάξη πραγμάτων δεν θα γίνει αντικείμενο διαπραγμάτευσης στη Γενεύη ούτε θα κριθεί στη Χάγη [με τα Διεθνή Δικαστήρια της]. Θα καθοριστεί από το ποιος ελέγχει τις ενεργειακές ροές, τα κοιτάσματα ορυκτών και τα τεχνολογικά συστήματα από τα οποία εξαρτάται πλέον όλη η σύγχρονη ζωή.

Βρες τι λογής προπαγανδιστής - και ποιός ακριβώς - μιλάει: Αριστερός; Δεξιός; Κεντρώος;

Προσαρμογή του «Προσχέδιου για τον Μέγα Τράγο Ι» του Φρανθίσκο Γκόγια (δεν χρησιμοποιήθηκε ΑΙ)

[...] 

Δημοσιογράφος: Είπατε ότι το ΝΑΤΟ είναι περιττό.

Απάντηση:  Πραγματικά, δεν ξέρω για ποιό λόγο υπάρχει το ΝΑΤΟ.
    
Δημοσιογράφος: Για να υπερασπιστούμε την μεταπολεμική τάξη πραγμάτων.
Απάντηση: Εναντίον τίνος και γιατί;
 
Δημοσιογράφος: Λόγου χάρη, για να αποτρέψουμε τη Ρωσία από το να μας επιτεθεί, όπως ήδη επιτέθηκε εναντίον της Ουκρανίας.
Απάντηση: Η Ουκρανία δεν είναι μέλος του ΝΑΤΟ.
  
Δημοσιογράφος: Μα γι' αυτό ακριβώς μπόρεσε και της επιτέθηκε η Ρωσία, επειδή η Ουκρανία δεν είναι μέλος του ΝΑΤΟ.
Απάντηση: Η Ρωσία επιτέθηκε στην Ουκρανία επειδή εμείς απειλήσαμε να την δεχτούμε στο ΝΑΤΟ. Νομίζω ότι το ΝΑΤΟ είναι περιττό.
 
Δημοσιογράφος:  Δουλειά του είναι να διασφαλίζει ότι δεν είναι και τόσο απλό να αλλάζουν τα σύνορα στην Ευρώπη.
Απάντηση: Αλήθεια; Τι συνέβη στη Γιουγκοσλαβία; Το ΝΑΤΟ ήταν αυτό που βομβάρδισε τη Γιουγκοσλαβία και άλλαξε τα σύνορα. Έχετε ξεχάσει πώς δημιουργήθηκε το Κοσσυφοπέδιο;

 

Δημοσιογράφος: Το Κοσσυφοπέδιο δεν το δημιούργησε το ΝΑΤΟ [με την έναρξη της κυριαρχίας της Ένωσης Γιουγκοσλάβων Κομμουνιστών υπό τον Τίτο το 1945, ορίσθηκε ως Αυτόνομη Περιοχή της Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Σερβίας, η οποία ήταν μια από τις Ομόσπονδες Χώρες -  μέλη της τότε Ομοσπονδιακής Γιουγκοσλαβίας, τα οριστικά όρια του συμφωνήθηκαν το 1959, ενώ το 1963, παράλληλα με συνατγματικές μεταρρυθμίσεις, μετονομάστηκε σε Σοσιαλιστική Αυτόνομη Περιφέρεια της Σερβίας]. Αλλά απαντήστε παρακαλώ στο ερώτημα αν εσείς θα καταργούσατε το ΝΑΤΟ.

Απάντηση: Το επιχείρημά σας ότι το ΝΑΤΟ είναι μια αμυντική συμμαχία είναι ψευδές. Το ΝΑΤΟ βοήθησε να σκοτωθεί ο Καντάφι στη Λιβύη. Άλλαξε σύνορα. Τι είναι το ΝΑΤΟ; Μια στρατιωτική δύναμη υπό την ηγεσία των ΗΠΑ για την προβολή της αμερικανικής ισχύος στην Ευρώπη. Η Ευρώπη θα έπρεπε να αμύνεται μόνη της. Θα δείτε, με τη Ρωσία θα τα πάτε πολύ καλά. Μέχρι πριν από λίγα χρόνια αγοράζατε φυσικό αέριο από τη Ρωσία.
 

Δημοσιογράφος: Και το μετανιώσαμε πικρά από την ημέρα της ολοκληρωτικής εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία.
Απάντηση: Για τα τωρινά προβλήματά σας με τη Ρωσία ευθύνονται οι ΗΠΑ 

[...]

Φαινομενικές ομοιότητες με άσεμνες χειρονομίες είναι απατηλές - Χρησιμοποιήθηκε το Advanced Vector Math του Godot Engine 4.7

Πόλεμοι για το πετρέλαιο: Τα έξυπνα πουλιά από τη μύτη πιάνονται

Γίνονται ακόμη πόλεμοι για το πετρέλαιο. Αυτό μπορεί να τελειώσει σύντομα. Την ενεργειακή μετάβαση είναι αδύνατο να την σταματήσουν, ούτε καν η ευκίνητη φιγούρα υπό το όνομα Ντόναλντ Τραμπ και οι Τραμπ-άκουλες που την κινούν πίσω από το πανί, ή άνθρωποι όπως η νυν Γερμανίδα Υπουργός Οικονομίας Katherina Reiche, σύμφωνα με πολλούς επιφανής λομπίστρια και στέλεχος εταιρειών φυσικού αερίου πριν γίνει υπουργός. Ανεμοδιώχτες, επειδή είναι λομπίστες ή πολιτικοί εκπρόσωποι λόμπυ ορυκτών καυσίμων, υπάρχουν παντού βέβαια.

Συνδυασμένες αιολικές και ηλιακές εγκαταστάσεις στο Μπινζού, ανατολική Κίνα. Η βαθύ μπλέ έκταση είναι απέραντη εγκατάσταση φωτοβολταικών. © Photo AFP, via Der Spiegel

Αλλά άς έρθουμε πιο κοντά για να δούμε και ένα άλλο, διαφορετικό επεισόδιο του ίδιου έργου: Στους δικούς μας τυχοδιώχτες. Τι δουλειά είχε ο Νίκος Δένδιας και ο Κυριάκος Μητσοτάκης στο 'Αμπου Ντάμπι των ΗΑΕ, του πιο ορκισμένου αραβικού στηρίγματος της εξτρεμιστικής «πολιτικής πολυκατοικίας», στο ρετιρέ της οποίας κατοικοεδρεύει ο Μπενιαμίν Νετανιάχου; Ειδικά σε τέτοιους καιρούς, Μάη του 2025. Όταν κανείς, μα κανείς  άλλος πρωθυπουργός χώρας-μέλους της ΕΕ δεν έχει πάει εκεί, τουλάχιστον από τότε που άρχισε ο πόλεμος μεταξύ ΗΠΑ και Ισραήλ αφενός, Ιράν αφετέρου.

Άλλη μια «στρατηγική σχέση», διάβολε! 

Στο τριγωνικό σχήμα των αναστατωμένων σχέσεων ΗΠΑ-Ευρώπης-Μεσανατολικού Πετρελαιάδικου, η «αποστασία» της Ιταλίας της Τζόρτζια Μελόνι, η οποία κάποτε «κατανοούσε» σφόδρα την σημερινή Αμερική αλλά, απηυδυσμένη με τους υπερατλατικούς μπαχαλάκηδες αναφώνησε basta, αφήνει τρύπα δυσθεώρητου μεγέθους, ιδιαίτερα ορατή υπό Μεσογειακή οπτική γωνία. Η Τζόρτζια Μελόνι μπορεί να είναι ακροδεξιά, αλλά δεν είναι ηλίθια.

Όμως υπάρχουν και πολύ πιο έξυπνα ξυπνοπούλια: Το έχουν πολλαπλά αποδείξει, μπορεί, εύκολα να βρεθούν στο Έθνος των Πολυμήχανων τυχοδιώκτες, ακόμη και για να σκεφτούν να καλύψουν αυτό το κενό Ευρω-Μεσογειακής «Αμερικανοφιλίας». Όλα να τα περιμένεις από τους νέους «φιλοϊσραηλινούς» και «στρατηγικούς συμμάχους του Ισραήλ» οι οποίοι «ανακάλυψαν» για πρώτη φορά το Ισραήλ 50 χρόνια και κάτι μετά την ίδρυση του. Με δεδομένο το βεβαρημένο παρελθόν (ακόμη και αντισημιτικό, με το συμπάθειο), εύλογο είναι να μη λαμβάνονται κατά γράμμα άλλα κίνητρα· οπότε μένει η δηλητηριώδης υποψία ότι και σ΄ αυτή τη μεταστροφή, έπαιξε μεν ρόλο η έλλειψη στρατηγικής μακράς πνοής για την σχέση με τον ανατολικό γείτονα μας, αλλά «αμαρτήσαμε» και για το πετρέλαιο. Και για τους πετρελαιάδες πάσης φύσεως και ειδικότητας. Άραβες, Αμερικανούς και ημεδαπούς, βεβαίως βεβαίως.

Ας μη μας ξεγελά, πάντως, η δουλοπρέπεια στα ημεδαπά ΜΜΕ, και όχι μόνον, προς τους προερχόμενους από την άλλη όχθη του Ατλαντικού, Peurifoys, Secretaries of War και Σία: It's all about money. Και ο υπερήφανος εθνικός στόλος μας για μια και μοναδική δουλειά πάει στον Περσικό Κόλπο. Δεν είναι Maersk, ούτε Cosco, ούτε Hapag Lloyd, ούτε Mediterranean Shipping Company, ούτε CMA, ούτε CGM, ούτε Evergreen ή Yang Ming. Δεξαμενόπλοια έχει, όχι πλοία μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων.

Όλα προειδοποιούν ότι στην προκειμένη περίπτωση, αυτοί που είναι τρελοί δεν είναι οι Ρωμαίοι. Ας ελπίσουμε όμως, ότι στα ξυπνοπούλια της πόλης με τις πάλαι ποτέ σοφές γλαύκες, δεν θα συμβεί αυτό που προφητεύει η σοφή παροιμία.

Γ.  Ρ.

Η συνέχεια, δύο άρθρα του Ullrich Fichtner: Παγκόσμια Ενεργειακή Μετάβαση, ο Τραμπ είναι ανίσχυρος να την σταματήσει - Όχι άλλο αίμα για πετρέλαιο, Give Peace a Chance

ΥΓ, 8.5.2026: Ακόμη και στο φιλο-MAGA-ικό Politico, φοβούνται ότι ο τρόπος με τον οποίο οι σημερινοί κυβερνώντες στην Ελλάδα επιχειρούν να καλύψουν το κενό Ευρω-Μεσογειακής Αμερικανοφιλίας είναι άγαρμπος. Και, αντί να του δίνει πλεονέκτημα, μπορεί να κάνει ζημιά στο αφεντικό. Στην συνοδευτική εικόνα, λέει πολλά το συμπαθές γίδι στο πλάι του κ. Μητσοτάκη.

 

Τώρα άρχισε η πραγματική μάχη για την ενέργεια του μέλλοντος - «Πετρελαϊκά» εναντίον «ηλεκτρικών» κρατών, γεωπολιτική

 

Ο επερχόμενος οικολογικός ψυχρός πόλεμος

 

 

 

Παγκόσμια Ενεργειακή Μετάβαση: Ο Τραμπ είναι ανίσχυρος να την σταματήσει - Όχι άλλο αίμα για πετρέλαιο, Give Peace a Chance

Δύο άρθρα του Ούλριχ Φίχτνερ

 

© Ullrich Fichtner: Globale Energiewende Dagegen ist auch Donald Trump machtlos, Der Spiegel, 29.4.2026, αρχειοθετημένο και εδώ

 

Πώς θα σας φαινόταν, αν αντί για καταστροφή του κόσμου, αυτό που διαφαίνεται σήμερα στον ορίζοντα είναι μια χρυσή εποχή της ψηφιοποίησης και των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας  Ευτυχώς, μερικά λαμπρά μυαλά προβλέπουν ακριβώς αυτό.

© Photo: Cesar Badilla Miranda   via Global Wind Energy Council (GWEC)

Την περασμένη εβδομάδα, δημοσιεύθηκε η «Παγκόσμια Έκθεση Αιολικής Ενέργειας 2026» (Global Wind Report 2026), η νέα έκθεση απόδοσης του κλάδου, και, φυσικά, τα στοιχεία είναι από καλά έως εξαιρετικά. Υπήρξαν και καιροί στους οποίους η αιολική ενέργεια έμοιαζε να παραπαίει. Τώρα, λένε οι κατασκευαστές, είναι ένας πυλώνας της «εποχής του ηλεκτρισμού». Με σχεδόν 1.300 γιγαβάτ (GW) συνολικής ισχύος παγκοσμίως, είναι αναντικατάστατη. 

Αυτό δεν είναι άσχημο για μια τεχνολογία την οποία ο σημερινός Πρόεδρος των ΗΠΑ θεωρεί ως τη μεγαλύτερη «φάρσα» όλων των εποχών, κατασκεύασμα τσαρλατάνων, θύματα του οποίου πέφτουν μόνον οι πιο ανόητοι και χωρίς δύναμη αντίστασης, όπως εκείνος λέει. Λοιπόν, παρ' όλα αυτά, περίπου 900 εκατομμύρια νοικοκυριά στον σημερινό κόσμο προμηθεύονται την ηλεκτρική τους ενέργεια από την δύναμη του ανέμου. Κατά πάσα πιθανότητα, το «σπίτι» στο Mar-a-Lago δεν είναι ένα από αυτά.

Υπεράκτιο αιολικό πάρκο στην επαρχία Jiangsu της Κίνας: Τέλος στις επαναλαμβανόμενες ενεργειακές κρίσεις -    © Photo: VCG / Getty Images via Der Spiegel

Norbert Wiener, ο μαθηματικός της συνεργασίας ανθρώπινου νου και μηχανής: 1960, μια συμβουλή προς τους ενθουσιασμένους με την τεχνητή νοημοσύνη

«Όταν για να επιτύχουμε τους στόχους μας χρησιμοποιούμε μια μηχανική συσκευή, και ξέρουμε ότι από τη στιγμή που την θέσουμε σε κίνηση, δεν μπορούμε πια να παρέμβουμε αποτελεσματικά στη λειτουργία της, επειδή η εργασία της μηχανής γίνεται με ρυθμό πολύ γρήγορο και με τρόπο αμετάκλητο, ενώ εμείς δεν έχουμε στη διάθεση μας δεδομένα για να παρέμβουμε πριν από την ολοκλήρωσή της, τότε πώς πρέπει να σκεφτούμε πριν “δώσουμε δουλειά” στην μηχανή;  Πρέπει να είμαστε απολύτως βέβαιοι ότι ο στόχος που της αναθέτουμε αντιστοιχεί πράγματι σ' αυτό που εμείς επιδιώκουμε και όχι απλώς σε μια απομίμησή της ελκυστικά χρωματισμένη».

Norbert Wiener: Some Moral and Technical Consequences of Automation - As machines learn they may develop unforeseen strategies at rates that baffle their programmers (Science, 6.5.1960)

επίσης, αποθηκευμένο ολόκληρο (pdf προς ελεύθερη λήψη) στο Cornell University,  Rose-Hulman Institute of Technology και UMD Department of Computer Science

Οι δυνάμεις πίσω από τον Τραμπισμό έχουν εμμονή με την παρακμή των ΗΠΑ. Mε τον ανορθολογισμό τους την επιταχύνουν

Mathieu von Rohr: Trump ist besessen vom Niedergang Amerikas – und beschleunigt ihn mit diesem Krieg, Der Spiegel, 2 Απριλίου 2026. αποθηκευμένο και εδώ

 

Έχουν εμμονή με την παρακμή της Αμερικής. Και κάνουν ό,τι μπορούν για να την επιταχύνουν. Π.χ. πυροδότησαν αυτόν τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή χωρίς να έχουν σχέδιο εξόδου.

Αυτή η κρίση ίσως αλλάξει τον κόσμο, αλλά όχι όπως υποσχέθηκε ο Πρόεδρος των ΗΠΑ. Η Αμερική χάνει, η Κίνα κερδίζει.

 

Όταν ο Ντόναλντ Τραμπ εμφανίστηκε ενώπιον του έθνους το βράδυ της Πρωταπριλιάς, για να εξηγήσει στον λαό του για πρώτη φορά γιατί οδήγησε τις ΗΠΑ σε πόλεμο με το Ιράν, μίλησε επί δεκαεννέα λεπτά και δεν είπε τίποτα καινούργιο. Αντί για επιχειρήματα, καυχησιολογία, απειλές, αμετροέπεια. Μίλησε για βομβαρδισμούς που θα στείλουν τους Ιρανούς πίσω στην Εποχή του Λίθου. Αξιοσημείωτα έξυπνη στρατηγική για να κερδίσει τις καρδιές και τα πνεύματα του Ιρανικού λαού. Τους υποσχέθηκε ότι θα καταστρέψει τους σταθμούς παραγωγής ενέργειας στο Ιράν. Όλα θα τελείωναν σε δύο - τρεις εβδομάδες. Είχε στα χέρια του όλα τα χαρτιά. Είχε ήδη νικήσει.

Ο Τραμπ μίλησε και πάλι για τη Βενεζουέλα ως λαμπρό προηγούμενο για το Ιράν. Μίλησε για την απαγωγή του εξουσιαστή της, του Νικολάς Μαδούρο. Όμως το μόνο που κατάφερε έτσι, ήταν να κάνει ακόμη πιο φανερό πόσο εσφαλμένες εκτιμήσεις είχε κάνει από την αρχή για το Ιρανικό καθεστώς. Ταυτόχρονα περιέγραψε το Ιράν ως μία από τις πιο ισχυρές χώρες στον κόσμο. Ωστόσο, ακόμη και πριν αρχίσει τούτος ο πόλεμος, το Ιράν ήταν, με την ευνοϊκότερη γι΄αυτό εκτίμηση, μια μεσαία δύναμη.
Αυτό που έδειξε ήταν ότι έχει χάσει εντελώς τον έλεγχο της κατάστασης Είναι η εικόνα ενός πολιτικού ηγέτη ο οποίος παραπάτησε, σκόνταψε και μπήκε σε μια περιπέτεια στην οποία δεν μπορεί να βάλει τέλος.

Πετρελαιοφόρο στον Περσικό Κόλπο, χτυπημένο από Ιρανικά drones - © Photo: Kuwait Petroleum Corporation / Reuters, via Der Spiegel

Ο επερχόμενος οικολογικός ψυχρός πόλεμος

Nils Gilman, The Coming Ecological Cold War - Decarbonization isn’t just about technology and markets, it’s a geopolitical revolution, Foreign Policy Magazine, 1.9.2025, αποθηκευμένο και εδώ

 

Η απαλλαγή από την καύση άνθρακα δεν αφορά μόνο την τεχνολογία και τις αγορές. Είναι μια γεωπολιτική επανάσταση, αναδιαμορφώνει τις παγκόσμιες στοιχίσεις, αναδιατάσσει συμμαχίες. Οδηγεί ενδεχομένως σε έναν νέο τύπο ψυχρού πολέμου, με αντιπάλους που συγκρούονται για το ποιά θα είναι η βάση των ενεργειακών ανταλλαγών με την φύση της ψηφιακής-βιομηχανικής κοινωνίας αύριο. Αυτή η σύγκρουση αφορά «ανταγωνιστικά οράματα και αφηγήσεις για την νεωτερικότητα· αφορά το τι χρειάζεται να κάνουμε για να την εκσυγχρονίσουμε, ώστε να επιβιώσει και να ευδοκιμήσει». Ο Nils Gilman είναι Αμερικανός μελετητής της γεωπολιτικής, της γεωοικονομίας και της ιστορίας του τεχνικού πολιτισμού. Αλλά δεν έχει αυταπάτες για την γενική κατεύθυνση που θα ακολουθούν σταθερά οι ΗΠΑ, με Τραμπ και ΜΑGΑ ή και χωρίς αυτούς

© Foreign Policy Magazine

Πριν από τέσσερα χρόνια, ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (International Energy Agency, IEA), δημοσίευσε μια ιστορική έκθεση με τίτλο “Net Zero by 2050: A Roadmap for the Global Energy Sector” («Ισοζήγιο ή ισορροπία μεταξύ των εκπομπών άνθρακα στην ατμόσφαιρα και ποσοτήτων άνθρακα που δεσμεύονται από τα φυτά, τους ωκεανούς ή αλλιώς έως το 2050: Ένας Χάρτης Πορείας για τον Ενεργειακό Τομέα Παγκοσμίως»), η οποία πρότεινε ένα τεχνικό στρατηγικό σχέδιο για την μετάβαση στην πράσινη ενέργεια σε παγκόσμια κλίμακα έως τα μέσα του αιώνα μας. Η έκθεση εστίασε στις οικονομικές και τεχνολογικές διαστάσεις αυτής της ενεργειακής μετάβασης. Ήταν μια αξιοθαύμαστη προσπάθεια, η οποία αξίζει να μελετηθεί προσεκτικά.
Ωστόσο, η έκθεση αυτή φαίνονται επίσης έντονα τα ελαττώματα της τεχνοκρατικής αντίληψης, από την οποία διέπεται. Το κρίσιμο σημείο είναι το εξής: Αγνοήθηκαν τα ευρύτερα διακυβεύματα της παγκόσμιας ενεργειακής μετάβασης. Αυτό το σφάλμα απαιτεί επειγόντως διόρθωση. Η ατζέντα της απαλλαγής από τον άνθρακα δεν αφορά απλώς την αναδιάταξη των αγορών ή αλλαγές στις πολιτικές για την βιομηχανία, αλλά στην πραγματικότητα αποτελεί το χωνευτήρι και την δοκιμασία μέσω της οποίας θα προκύψει μια νέα γεωπολιτική τάξη πραγμάτων.
Είναι πιθανό  ότι η ενεργειακή μετάβαση θα γίνει το επίκεντρο ενός νέου οικολογικού-ιδεολογικού ψυχρού πολέμου, ο οποίος θα αναδιαμορφώσει τις παγκόσμιες στοιχίσεις και θα πυροδοτήσει μια υπαρξιακού χαρακτήρα αντίσταση του ancien régime (παλαιού καθεστώτος), το οποίο στηρίζεται στα ορυκτά καύσιμα. Ο κεντρικός άξονας αυτής της γεωπολιτικής πάλης δεν θα είναι η πάλη του 20ού Αιώνα μεταξύ φιλελευθερισμού και απολυταρχισμού, αλλά μια σύγκρουση για το ποια θα είναι η βάση του μεταβολισμού, δηλαδή των ανταλλαγών της σύγχρονης βιομηχανικής κοινωνίας με την φύση.
Στο σενάριο του μηδενικού ισοζυγίου εκπομπών άνθρακα του IEA διατυπώνεται μια ριζοσπαστική επιταγή: Εάν θέλουμε να περιορίσουμε την υπερθέρμανση του πλανήτη σε +2 βαθμούς Κελσίου (3,6 βαθμοί Φαρενάιτ), δηλαδή στον στόχο που τέθηκε και συμφωνήθηκε πριν από μια δεκαετία στη Συμφωνία του Παρισιού, τότε το παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα πρέπει, μέχρι τα μέσα του 21ου Αιώνα, να υποστεί έναν μετασχηματισμό στο συνολικό φάσμα των χρήσεων ενέργειας. Αυτό το όριο των +2 βαθμών Κελσίου προσδιορίστηκε από τους επιστήμονες του κλίματος, τους οικονομολόγους και τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, ως το σημείο καμπής, με την υπέρβαση του οποίου αυξάνεται απότομα ο κίνδυνος επικίνδυνων και μη αναστρέψιμων κλιματικών επιπτώσεων, όπως είναι η κατάρρευση των πολικών στρωμάτων πάγου, η ακραία ζέστη, η επισιτιστική ανασφάλεια και η άνοδος της στάθμης της θάλασσας.

Λίμνες που περιέχουν ανθρακικό λίθιο και σωρούς από υποπροϊόντα αλατιού - Σε ορυχείο λιθίου στην έρημο Ατακάμα, Salar de Atacama, Χιλή, 24.8.2022, © John Moore/Getty Images, via Foreign Policy Magazine

Τώρα άρχισε η πραγματική μάχη για την ενέργεια του μέλλοντος - «Πετρελαϊκά» εναντίον «ηλεκτρικών» κρατών, γεωπολιτική

 

© Bernhard Zand (Dubai): Geopolitik infolge des Irankrieges Jetzt hat der Kampf um die Energie der Zukunft wirklich begonnen, Der Spiegel, 1 Απριλίου 2026 (τεύχςο 15/2026), αποθηκευμένο και εδώ

Ο αποκλεισμός του Στενού του Ορμούζ αναγκάζει τον κόσμο να ξανασκεφτεί το ζήτημα της ενέργειας. Θα συμβεί το άλμα από την εποχή των ορυκτών καυσίμων στην εποχή των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας; Μήπως διαφαίνεται μια νέα αντιπαράθεση, ένας νέος ψυχρός πόλεμος, του «Άξονα των Πετρελαϊκών Κρατών» εναντίον του «Μπλοκ των Ηλεκτρικών Κρατών»;

Σουχάρ, μια πόλη-λιμάνι στο Σουλτανάτο του Ομάν, περίπου 100 ναυτικά μίλια από την είσοδο του Πορθμού του Ορμούζ: Τα κύματα σκάνε, οι γλάροι στριγγλίζουν και στον παραλιακό δρόμο του λιμανιού, ο συγγραφέας και επιχειρηματίας Ahmed Al-Shezawi, 50 ετών, κάθεται μπροστά σε ένα καφέ στην παραλία.
«Βλέπεις αυτές τις μικρές κουκκίδες εκεί πέρα;» ρωτάει, δείχνοντας τον ορίζοντα του Κόλπου του Ομάν. «Αυτά είναι μόνο μερικά από τα πολλά πλοία που περιμένουν να περάσουν. Τα δεξαμενόπλοια είναι άδεια, τα πλοία μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων είναι γεμάτα φορτίο».
Όταν,  πριν από χρόνια, το Ομάν άρχισε να μετατρέπει το ήρεμο Σουχάρ σε μεγάλο βιομηχανικό λιμάνι, μερικοί από τους συμπατριώτες του Σεζάουι αναρωτιόταν αν ήταν καλή ιδέα. Άλλωστε, υπήρχαν ήδη πολλά μεγάλα λιμάνια στην μέσα πλευρά του στενού, στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. «Τώρα το Στενό του Ορμούζ είναι κλειστό», λέει ο Σεζάουι. «Κανείς δεν ρωτάει πια γιατί χτίσαμε αυτό το λιμάνι.»

Ντουμπάι - © Photo: Kamran Jebreili / AP. via Der Spiegel

«Αλλαγή καθεστώτος»; Aπόπειρα πραξικοπήματος στις ΗΠΑ και πώς να αποτραπεί - του Τίμοθυ Σνάιντερ

Μήπως με τα λεγόμενα περί «αλλαγής καθεστώτος», αυτοί που κινούν το κουκλοθέατρο των Τραμπ, Ρούμπιο, Χέγκσεθ, Τζ. Ντ. Βανς και Σία, εννοούσαν αλλαγή καθεστώτος στη δική τους χώρα, και όχι στο Ιράν; Σύμφωνα με τον Τίμοθυ Σνάιντερ, μια απόπειρα για τέτοια αλλαγή καθεστώτος είναι ένα από τα ενδεχόμενα. Ένα πιθανό στρατήγημα είναι, πόλεμοι στο εξωτερικό να γίνουν οδηγοί προς μια δικτατορία στις ΗΠΑ. «Περίπλοκο και δύσκολο στρατήγημα», γράφει, διότι «η επιτυχία του εξαρτάται από εμάς», τους Αμερικανούς πολίτες. Μπορεί να πετύχει, μόνον «εάν δεν προβλέψουμε την πιθανότητα να γίνει ένα τέτοιο πραξικόπημα» και δεν αποκαλύψουμε με τί παραλλαγές μπορεί να «παιχτεί πάνω στην σκακιέρα».

Ο Σνάιντερ όχι τυχαία, χρησιμοποιεί σοφά το πρώτο πληθυντικό πρόσωπο: «Από εμάς εξαρτάται» λέει, πράγμα που σημαίνει από αυτούς, από τους Αμερικανούς. Δηλαδή, βλέποντας το ζήτημα πιο γενικά, είναι δουλειά των Αμερικανών, και μόνον αυτών, να προσπαθήσουν να αντιμετωπίσουν τον Αμερικανικό κοινωνικό και πολιτικό ανορθολογισμό· δηλαδή να συγκρουσθούν πολιτικά για να άρουν το αδιέξοδο στο οποίο οδηγεί την χώρα τους η συνεχής όξυνση της «Αμερικανικής ιδιαιτερότητας» ως τρόπου ζωής, ως τρόπου του πολιτεύεσθαι εντός και εκτός των ΗΠΑ, ως τρόπου του οικονομείν, ως τρόπου του καταναλώνειν, ως τρόπου τροφοδοσίας με ενέργεια. Η πολιτική επικράτηση του κινήματος MAGA είναι η (προς το παρόν) κατάληξη αυτής της επί δεκαετίες μακράς πορείας των Αμερικανών στον «δικό τους δρόμο».

Εμείς οι Ευρωπαίοι, άλλα καθήκοντα έχουμε: Προάσπιση του εαυτού μας, αυτοπεποίθηση, έμφαση σε ό,τι μας κάνει πιο δυνατούς. Self-assertion, Selbstbehauptung, affirmation de soi, λένε οι Γάλλοι και οι άλλοι. Στην πολιτική, στην άμυνα, στην οικονομία, στον πολιτισμό, στις αξίες, στην ενεργειακή - οικολογική πολιτική, στον ψηφιακό κόσμο. Προσεκτική διεκδίκηση στρατηγικής αυτονομίας. Ή πιο ρεαλιστικά, περιορισμός των εξαρτήσεων, γεωπολιτικών, ενεργειακών, πολιτικών, τεχνολογικών, πολιτισμικών. Εδώ ανήκει και η αναζήτηση από την ΕΕ νέων, αμφίπλευρα επωφελών, συνεργασιών και συμμαχιών στον πλανήτη.

Μαζί και η Ελλάδα, εκ φύσεως ψηφίδα του ευρωπαϊκού παζλ, οφείλει να αναγνωρίσει την θέση της και ν' ανοίξει τα χαρτιά της. Ποιό το στίγμα της στην νέα διεθνοπολιτική κατάσταση; Πού οφείλει να στέκεται, «εκ φύσεως», λόγω αρχών και αξιών, και επίσης, επειδή της συμφέρει εκεί να στέκεται; Κι άν τα τελευταία χρόνια η παρακμή στην ημεδαπή έχει πολλά νέα ονόματα (Predator, OΠΕΚΕΠΕ, τελευταίοι στην ΕΕ - μαζί με την Βουλγαρία - στην αγοραστική δύναμη, και πολλά άλλα), προϋπόθεση είναι να κάνoυμε και ένα αποφασιστικό βήμα για να αντιρροπήσουμε αυτήν την διαρκή «εθνική μας εντροπία». Ο ποιητής το είπε «άλμα πιο γρήγορο από την φθορά».

Γ. Ρ.

 

Timothy Snyder: The Next Coup Attempt. And How to Stop It, από τον προσωπικό ιστότοπο του T. Snyder Τhinking about...,  4.4.2026

  
Απέχουμε επτά μήνες από τις πιο σημαντικές ενδιάμεσες εκλογές στην ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών. Εν τω μεταξύ βρισκόμαστε σε πόλεμο. Αυτές είναι εκ φύσεως κατάλληλες συνθήκες για μια απόπειρα πραξικοπήματος, με την οποία ένας Πρόεδρος θα προσπαθήσει να ακυρώσει τις εκλογές και να αναλάβει μόνιμη εξουσία ως δικτάτορας. Αν το αναγνωρίσουμε αυτό, μπορούμε να τον εμποδίσουμε, να υπερνικήσουμε την κίνηση που μας έφερε σ' αυτό το σημείο και να κάνουμε μια στροφή προς κάτι καλύτερο.
Ο Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ και ο Υπουργός Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ μένουν προσκολλημένοι στη λογική της κλιμάκωσης του πολέμου, σύμφωνα με την οποία η αίσθηση της ήττας του σήμερα μπορεί να αντιστραφεί με το να κάνουν το πρώτο πράγμα που έρχεται στο μυαλό τους αύριο. Ο Τραμπ περιβάλλεται από ανθρώπους οι οποίοι από τον πόλεμο βγάζουν λεφτά. Κάθε ημέρα πολέμου ενδυναμώνει ένα πολεμοκάπηλο λόμπι το οποίο έχει εξασφαλισμένη προσωπική πρόσβαση στον Πρόεδρο. Καθώς ο πόλεμος παρατείνεται, η πιθανότητα να γίνει εκμετάλλευση του και να χρησιμοποιηθεί ο πόλεμος για μια απόπειρα πραξικοπήματος, γίνεται όλο και μεγαλύτερη.
Ο Τραμπ μας λέει ότι αυτό που τον ενδιαφέρει είναι κυρίως να έχει διάρκεια η δική του χλιδή και δύναμη (άς σκεφτούμε την νέα αίθουσα χορού στον Λευκό Οίκο και το υπόγειο καταφύγιο κάτω από αυτήν). Πολλά από αυτά θα τα χάσει, άν το κόμμα του ηττηθεί κατά κράτος στις ενδιάμεσες εκλογές. Δηλώνει τακτικά την πρόθεσή του να κάνει παρεμβάσεις στις εκλογές. Το κόμμα του υποστήριξε ένα νομοσχέδιο, το οποίο άν περνούσε θα μετέτρεπε τις εκλογές σε φάρσα. Ο Τραμπ θέλει να αυξήσει τον αμυντικό προϋπολογισμό σε ποσοστό σχεδόν 50 %, χωρίς να δώσει λογαριασμό για το ποιός ακριβώς είναι ο προορισμός των χρημάτων. Αυτό από στρατηγική άποψη δεν έχει κανένα νόημα και πρέπει να γίνει αντιληπτό ως δωροδοκία εκείνων των ανθρώπων, τους οποίους ο Τραμπ υπολογίζει ως βοηθούς του για να εγκαθιδρύσει δικτατορία. Εν τω μεταξύ ο Χέγκσεθ εκκαθαρίζει την βαθμίδα των ανώτατων αξιωματικών του στρατού από ανθρώπους με αρχές
Εξαρτάται από εμάς να διακρίνουμε την αλληλεξάρτηση μεταξύ πολέμου και εκλογών: Ο Τραμπ θα επιδιώξει να εκμεταλλευτεί αυτόν τον πόλεμο (ή τον επόμενο πόλεμο) για να χειραγωγήσει τις εκλογές. Εμείς φέρουμε την ευθύνη για το τι θα ακολουθήσει.

«Θα βγούνε πολλά λεφτά !»

Αλεξάντερ Κλούγκε, Ράχελ Γιέγκι, Μάικλ Σαντέλ: Ένας φίλος, μια συνεχίστρια, ένας φιλοσοφικός «αντίπαλος» (+ 2 πολιτικοί) μιλούν για τον Χάμπερμας

 

στη μνήμη των Γιούργκεν Χάμπερμας και Αλεξάντερ Κλούγκε

 

© Thit Thyrring / Die Zeit

«Να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε  με βάση το έργο του» - του Alexander Kluge†

 

O Αλεξάντερ Κλούγκε πέθανε στις 25 Μαρτίου 2026, έντεκα ημέρες μετά τον θάνατο του φίλου του Γιούργκεν Χάμπερμας στις 14 Μαρτίου.

Επί εβδομήντα χρόνια περίπου, ο Αλεξάντερ Κλούγκε και ο Γιούργκεν Χάμπερμας συνδέονταν με βαθιά φιλία. Λίγες ημέρες μετά τον θάνατο του Χάμπερμας και λίγες ημέρες πριν τον ακολουθήσει και ο ίδιος, ο σπουδαίος διανοητής και κινηματογραφιστής πρόλαβε να μιλήσει στον Πέτερ Νόιμαν της εφημερίδας Die Zeit για τον εκλιπόντα συνοδοιπόρο του, για τη «δύναμη της σκέψης του», για το καθήκον «να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε χρησιμοποιώντας ως βάση το έργο του».

Ο Κλούγκε δεν είχε την οξεία πολιτική όραση και τα γρήγορα πολιτικά αντανακλαστικά του Χάμπερμας. Τους προσεισμούς της «αλλαγής εποχής» («Zeitenwende» - Olaf Scholz), δηλαδή της κατάρρευσης της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης πραγμάτων, ο  Χάμπερμας τους αισθάνθηκε πολύ έγκαιρα, ήδη από τον Φεβρουάριο του 2003 (με την εισβολή του Μπους ΙΙ στο Ιράκ) και τους αντιμετώπισε ως Ευρωπαίος. Και μερικές αυταπάτες του για το Ουκρανικό της περιόδου 2022-2023, ο Χάμπερμας πρόλαβε να τις διορθώσει. O Κλούγκε, αντίθετα, δεν μπορούσε να ερμηνεύσει καθόλου τους οιωνούς ούτε τον Φεβρουάριο του 2022, όταν εισέβαλε ο Πούτιν στην Ουκρανία. Hταν κυρίως ζώον αισθητικόν, λιγότερο ζώον πολιτικόν. Η ιδιαίτερη ευαισθησία του Κλούγκε, με ρίζες στην φοβερή εποχή της παιδικής ηλικίας του, έφθανε έως την άρνηση να δεί την απαίσια πραγματικότητα. Τι είναι γεωπολιτική, τι είναι ιμπεριαλισμός, ήταν απρόσιτα για τα πολιτικά αισθητήρια όργανα του. Ως δημιουργός και στοχαστής έθετε πάντα στο κέντρο την υποκειμενική εμπειρία.

«Ακόμη και πρόσφατα, τον Δεκέμβριο, ο Χάμπερμας έκανε νέα σχέδια», αποκάλυψε ο Κλούγκε. «Θα προσυπέγραφα τυφλά όλα όσα έλεγε». Χάμπερμας και Κλούγκε, συμπορεύτηκαν μια ολόκληρη ζωή και έφυγαν μαζί. H γυναίκα του Χάμπερμας Ute Wesselhoeft, μαζί του σε ζωογόνο συμβιωτική σχέση αλληλοϋποστήριξης, από τη φοιτητική ζωή τους και για πάνω από 70 χρόνια, είχε πεθάνει 9 μήνες πριν, τον Ιούνιο του 2025. Από τα τρία παιδιά τους, η μεγαλύτερη κόρη Ρεβέκκα, ιστορικός καθηγήτρια πανεπιστημίου, είχε πεθάνει το 2023 σε ηλικία 64 ετών. Ό,τι πιο βασανιστικό για γονείς.

Ο Χάμπερμας ήταν ο τελευταίος εν ζωή από τους επιφανείς της λεγόμενης δεύτερης γενιάς της Σχολής της Φρανκφούρτης και του ευρύτερου κύκλου της. Τον Οκτώβριο του 2025 είχε πεθάνει ο  κοινωνιολόγος και πολιτικός επιστήμονας Κλάους Όφφε. Τον Φεβρουάριο του 2024 ο Όσκαρ Νεγκτ. Ο εξίσου σημαντικός Άλμπρεχτ Βέλλμερ έφυγε το 2018, ο Άλφρεντ Σμιτ το 2012 και από τον ευρύτερο κύκλο o Καρλ-Όττο Άπελ το 2017 και ο  Ελβετός Μίχα Μπρούμλικ πολύ πρόσφατα, τον Νοέμβριο του 2025. Η  Ράχελ Γιέγκι είναι από τα πιο δημιουργικά μυαλά της τέταρτης γενιάς.

Alexander Kluge, 2022 © picture-alliance/dpa, Henning Kaiser,  via Bundeszentrale für politische Bildung (bpb)

DIE ZEIT: Κύριε Κλούγκε, με τον θάνατο του Γιούργκεν Χάμπερμας φαίνεται να φτάνει σε ένα τέλος και κάτι άλλο. Τί ακριβώς;
Αλεξάντερ Κλούγκε: Υπάρχει τεράστια αντίθεση μεταξύ της εποχής που τον γνώρισα και της εποχής του θανάτου του. Ήταν το 1957. Δεν ζούσαμε πια στον κόσμο του Αντενάουερ, αλλά ούτε ακόμη στον κόσμο των κινημάτων διαμαρτυρίας με τα μεγάλα συνθήματά του. Ήταν ένα είδος μεταβατικής περιόδου. Η δημοκρατία μας, ειδικά η δημόσια σφαίρα της, κινούνταν προς πολλές κατευθύνσεις.
 

Δηλαδή;
Κλούγκε: Τότε ο Χάμπερμας ήταν βοηθός στο Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών της Φρανκφούρτης κι εγώ ήμουν νεαρός δικηγόρος. Κινούμασταν στον ίδιο χώρο διανοητικών αναζητήσεων. Η σκέψη μας εκκινούσε από την εμπειρία ότι η δημόσια σφαίρα πρέπει να σταθεί στο ύψος της ενάντια στους πολιτικούς μύθους, ενάντια στους απόηχους του Εθνικοσοσιαλισμού. Μας συνέδεε η Κριτική Θεωρία και ο Χάμπερμας έθεσε ένα ερώτημα επίκαιρο ακόμη και σήμερα: Πώς μπορεί να λειτουργήσει μια δημόσια σφαίρα όταν πιέζεται και απειλείται από ανορθολογικά κινήματα ή νέους σκοταδισμούς;
 
Κατά πως φαίνεται, σήμερα ο ανορθολογισμός έχει επιστρέψει δυναμικά.
Σήμερα βλέπουμε έναν κόσμο αλλαγμένο με τρόπο παράδοξο. Κάποιοι μιλούν ακόμη και για «σκοτεινό Διαφωτισμό», ο οποίος προέρχεται κυρίως από το περιβάλλον της Σίλικον Βάλεϊ. Παρόλα αυτά, ακόμη και πρόσφατα, τον Δεκέμβριο, ο Χάμπερμας έκανε σχέδια. Σκεφτόταν για εργαστήρια, για τόπους στους οποίους θα μπορούσαν να επαναξιολογηθούν, να αναπροσαρμοσθούν και να εξελιχθούν περαιτέρω τα βασικά εργαλεία της φιλοσοφίας και της επικοινωνιακής δράσης. Δεν τον ενδιέφερε μόνον η ενασχόληση με την σκέψη, αλλά και ο κόσμος των ανθρώπινων συναισθημάτων, το όλο οικοδόμημα (Bauhaus) της υποκειμενικής εμπειρίας.

Ο ίδιος ο Χάμπερμας περιέγραψε την αυξανόμενη διάβρωση της δημόσιας σφαίρας στο βιβλίο του του 2022 Ein neuer Strukturwandel der Öffentlichkeit (ελληνική μετάφραση Μια νέα μεταβολή δομής της δημόσιας σφαίρας και η διαβουλευτική πολιτική, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2024). ​​Οι φυσαλίδες φίλτρου Στους ψηφιακούς χώρους της δημόσιας συζήτησης επικρατούν οι περιχαρακωμένοι από αλγορίθμους κλειστοί θάλαμοι ιδεολογικής απομόνωσης (filter bubbles), θολώνουν τα όρια μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου· έτσι υπονομεύεται το «από κοινού», το συμπεριληπτικό νόημα της δημόσιας σφαίρας. Και αυτό, σύμφωνα με τον Χάμπερμας, είναι κάτι που κανείς δεν μπορεί να θέλει.
Ακριβώς. Όταν ο κόσμος γίνεται ψυχρός, σκληρόκαρδος, όταν οι συνθήκες διαβίωσης γίνονται δύσκολες και ο πόλεμος επιστρέφει, έρχεται μια στιγμή που οι άνθρωποι λένε: Αυτή την πραγματικότητα δεν την θέλω, θέλω να αλλάξει.