Ζούμε σε εποχή αναταραχής γεμάτη διακινδυνεύσεις, με γεγονότα πυκνά σε συχνότητα, ανελέητα σε δριμύτητα. Τόσα πολλά και τόσο σκληρά, ώστε είναι δύσκολο μυαλά και καρδιές μη ασκημένα, να προλάβουν έγκαιρα να τα συλλάβουν, να τα επεξεργαστούν, να τα αξιολογήσουν, να τα «μαγειρέψουν», να τα κάνουν αφομοιώσιμα. Ελλείψει καλλιεργημένων πολιτικών και ηθικών ικανοτήτων (ή και θάρρους) που να στέκονται στο ύψος των προκλήσεων, ναρκωμένοι από πολιτικούς οππορτουνισμούς και ηθικούς μηδενισμούς, θέλουμε δεν θέλουμε, μας αρέσει δεν μας αρέσει, εξαναγκαζόμαστε να καταπίνουμε «ωμά», ανεπεξέργαστα γεγονότα. Κάπως έτσι έβλεπε στις αρχές του 19ου Αιώνα ο Γερμανός δημοσιογράφος, συγγραφέας και πολιτικός στοχαστής Ludwig Börne (και μας τον ξαναθύμισε τώρα ο Πράσινος Υπουργός Οικονομίας στην Ομοσπονδιακή Γερμανία Robert Habeck) την δική του εποχή, «εποχή μεγάλης αναταραχής, γεμάτη μεγάλα γεγονότα» σαν τη σημερινή: Γεγονότα, γνώμες, απόψεις, κρίσεις, «όλα ξαναβγαίνουν από τα κεφάλια των ανθρώπων τόσο ανεπεξέργαστα, όσο ανεπεξέργαστα και ωμά ήταν όταν μπήκαν», έγραφε ο Μπέρνε το 1830 (Γράμματα από το Παρίσι).
Εξαιτίας αντικειμενικών και υποκειμενικών αιτίων, υπάρχουν καιροί στους οποίους γεγονότα και γνώμες καταλήγουν να καταναλώνονται «ωμά». Χωρίς επεξεργασία, χωρίς έλεγχο από τον νού και από τα συναισθήματα, χωρίς αναστοχασμό. Όπως συνέβαινε στα χρόνια του Μπέρνε, στη Ναπολεόντια και μετα-Ναπολεόντια εποχή των μεγάλων πολιτικών, οικονομικών και κοινωνικών αναταραχών, έτσι και τώρα, μαζί με τα ανεπεξέργαστα γεγονότα και γνώμες, καταπίνουμε και τις τοξίνες που περιέχει κάθε γεγονός ή γνώμη όταν μένει «ωμό». Δηλαδή ανεπεξέργαστο από τη νοημοσύνη και από την ηθική.
Πριν καλά-καλά σβήσει η ανθρωποφάγα φωτιά από την τρομακτική σιδηροδρομική σύγκρουση στη μόνη ευρωπαϊκή χώρα που σχεδόν στερείται τρένων, ήρθε η καταστροφή στο παραδεισιακό δάσος της Δαδιάς. Μετά οι πλημμύρες σε έναν κάμπο που, κατά τα θρυλούμενα, πάσχει από λειψυδρία. Δηλαδή, ήρθαν οι πολύμορφες και χαοτικές επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης για να καταδείξουν πόσο εύθραυστη είναι η ευημερία του αναπτυγμένου κόσμου στον οποίο ανήκει και η χώρα μας. Και τι πικρή αποτυχία κρύβεται μέσα στις αναμφισβήτητες δημοκρατικές επιτυχίες της Ελληνικής Πολιτείας μετά το 1974. Ταυτόχρονα καταδείχτηκε πόσο ανεπεξέργαστα μένουν αυτά και πολλά άλλα κρίσιμα ζητήματα. Ό,τι και να συμβεί, ο κόσμος να γυρίσει ανάποδα, τα γεγονότα όπως μπαίνουν στα κεφάλια, έτσι ξαναβγαίνουν: Ωμά, «αμαγείρευτα»!
Ενάμισυ χρόνο κρατά ήδη ο πόλεμος μεταξύ δύο ευρωπαϊκών κρατών με σύνορα συμφωνημένα από το 1919, σεβαστά σε φοβερές εποχές. Εξίσου κρατούν τα πάνδεινα των Ουκρανών αμάχων μετά την ιμπεριαλιστική επίθεση του καθεστώτος της Ρωσίας στην Ουκρανία. Όμως τώρα, εξίσου κοντά μας, η τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς χτύπησε φρικτά προκαλώντας εκατόμβη, με σφαγιασμό Ισραηλινών αμάχων πολιτών· και από την απάντηση της κυβέρνησης που άφησε απροστάτευτο τον λαό και το έθνος της για χάρη του μικροκομματισμού και του εθνικισμού, έρχεται ως «παράπλευρη επίπτωση» ένας αντίστροφος τρόμος εις βάρος άλλων αμάχων, Παλαιστινίων.
Δεν φαίνεται δύσκολο να κάνει κανείς τις πρώτες, βασικές αλλά αιτιολογημένες και έγκυρες κρίσεις για τούτες τις συγκρούσεις. Αλλά σπάνια βλέπουμε τέτοιες στον ελληνικό δημόσιο χώρο. Και όχι μόνον. Τα πιο μεγάλα γεγονότα καταναλώνονται ανεπεξέργαστα και αμάσητα. Σε κομμάτια ωμά αλλά προσεκτικά επιλεγμένα, πάντα γαρνιρισμένα με κατάλληλη σάλτσα, ανάλογη με τις προθέσεις του κάθε «εκλαϊκευτή». Και προσαρμοσμένη στα ιδεολογικά γούστα της ομάδας καταναλωτών επικαιρότητας στην οποία στοχεύει. Νάτοι, πετιούνται, πάλι ευλογούν τη βαρβαρότητα ως «απελευθερωτικό αγώνα».
Μαζί με τις «ωμές» και τοξικές τραγωδίες που παίζονται σε πολλαπλές σκηνές, γευόμαστε και τη μικρή οπερέτα τοξικότητας, σκηνοθετημένη στο κλουβί αντήχησης (echo chamber) που φέρει το όνομα «Ριζοσπαστική Αριστερά». Οι πρωταγωνιστές διαγκωνίζονται επί σκηνής σε έργο που θα μπορούσε να είναι του Θεόφραστου Σακελλαρίδη ή επιθεώρηση του Αλέκου Σακελλάριου, λες και παίζουν σε έργο του Σοφοκλή. Με τους μεν να «εκτελούν» ως άλλοι Κρέοντες, επαναλαμβάνοντας την «εκτελεστική» φρασεολογία του Ανδρέα Παπανδρέου πολύ περασμένων δεκαετιών («έθεσαν εαυτούς εκτός κόμματος», «το ποτάμι δεν γυρίζει πίσω»). Και με τους δε να υποκρίνονται τους ηθικο-πολιτικά αλύγιστους, σαν υπερήφανες Αντιγόνες. Μέχρι και να απειλούν με ίδρυση νέου κόμματος της «Ανανεωτικής και Οικολογικής Ριζοσπαστικής Αριστεράς», άν και είναι άνθρωποι που στη δεκαετία του 2000 πρόδωσαν την Ανανεωτική Αριστερά για τα όμορφα μάτια της «Ριζοσπαστικής». Και μετά, λαϊκιστές και πρώην Ανανεωτικοί αντάμα, ανέλαβαν ρόλο «κυβερνώσας Αριστεράς», όχι βέβαια ως αριστερό αλλά ως μονοθεματικό «αντιμνημονιακό» κόμμα. Κατά τα άλλα, μέχρι και οι γάτες ξέρουν ότι οι άνθρωποι αυτοί ποτέ δεν επέδειξαν την παραμικρή ευαισθησία για το περιβάλλον, την οικολογία, την κλιματική κρίση, την ενεργειακή μετάβαση (και ούτε μία κριτική - εποικοδομητική σκέψη για την Πράσινη Νέα Συμφωνία σε ευρωπαϊκό επίπεδο). Πόση υποκρισία και κυνισμός χρειάστηκε για να μιλήσουν με γκρίζα γλώσσα για Πράσινο, για «οικολογία»; Όση λαϊκίστικη περιφρόνηση για τους πολίτες χρειάστηκαν οι άσπονδοι εσωκομματικοί αντίπαλοι τους, για να μιλούν εν έτει 2023, με ατάκες του Ανδρέα Παπανδρέου από τη δεκαετία του 1980.
Κάτω, στα λεγόμενα Μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι ο «χορός» του δράματος. Επιδεικνύει το «ηθικό πλεονέκτημα της Αριστεράς».
«Ασήμαντη ελληνική λεπτομέρεια, γραφικότητες», θα πουν μερικοί. Ναι, αλλά ακόμη και τέτοιες λεπτομέρειες έχουν την προστιθέμενη (απ)αξία τους, ιδίως σε εποχές που η τοξικότητα μοιάζει να έρχεται από παντού. Άλλωστε, κάθε απομυθοποίηση ή απομάγευση, άν και διώχνει αυταπάτες και πλάνες, προκαλεί δυσβάστακτο πόνο σε μαγεμένους και πλανημένους. Οι τοξίνες κρατούν πολύ.
Ωστόσο, ειδικά αυτά τα ελληνικώς «ιδιόμορφα» τοξικά πράγματα, πολλοί εγχώριοι σχολιαστές τα συνδέουν με εικασίες περί «μεταπολιτικής» και περί «κρίσης των δυτικών δημοκρατιών». Έμμεσα και ανεξάρτητα από τη βούληση όσων τον χρησιμοποιούν, ο όρος «μεταπολιτική» παραπέμπει στην εικοτολογία του Μισέλ Φουκώ περί «τέλους του ανθρώπου» ή σε σχεδόν αποκρυφιστικές εικασίες περί «μετα-ανθρώπου» και μετα-ανθρωπισμού.
Στην πραγματικότητα, όπως παρατήρησε και ο Γιάννης Βούλγαρης, το νέο επεισόδιο της πολιτικής περιπέτειας του ΣΥΡΙΖΑ δεν έχει σχέση ούτε με «μεταπολιτική» ούτε με «κρίση των δυτικών δημοκρατιών». Κακώς, αδικαιολόγητα, ένα σωρό γνώστες της πολιτικής και της ιστορίας όπως π.χ. ο Ξενοφών Κοντιάδης και ο Νίκος Μαραντζίδης, κατάπληκτοι από όσα συμβαίνουν, είτε καταφεύγουν σε ερμηνείες αλλόκοτες, υπερτιμώντας την επίδραση των social media σχεδόν συνωμοσιολογικά, είτε φάσκουν και αντιφάσκουν για τον ρόλο του χαρισματικού ηγέτη. Εδώ, στην «ασυμβίβαστη» Ελλάδα, όταν σκάσει η σαπουνόφουσκα του όλα ή τίποτα, έρχεται η συνήθης διπολική διαταραχή της συνήθους εγχώριας πολιτικής: Όσο πιο πολύς τυχοδιωκτισμός και φαντασίωση την ώρα της πρόσκαιρης επιτυχίας, τόσο πιο πολλή παραζάλη την ώρα του πένθους. Στην Ελλάδα, η αποτυχία μιας τυχοδιωκτικής κομματικής πολιτικής (όπως π.χ. του ΣΥΡΙΖΑ στη διάρκεια 2010-2015, που τη διαδέχτηκε το 2015-2023 η αδέξια συγκάλυψη της), πάντα προκαλεί βίαιες εσωκομματικές αναταράξεις σε κόμματα δεξιά, κεντρώα, αριστερά ή άλλα. Θυμάται κανείς τί έγινε στο εσωτερικό όλων των αριστερών κομμάτων μετά το εξίσου τυχοδιωκτικό «βρώμικο 1989» και τη γρήγορη ΠΑΣΟΚική «παλινόρθωση» του 1993; Θυμάται κανείς τις συνεχείς, γκροτέσκες αναταράξεις στα ηγετικά επίπεδα της ΝΔ, όταν το κόμμα αυτό επί δυόμισυ σχεδόν δεκαετίες (1981- 2004), παρά τις μεγάλες πολιτικές ευκαιρίες - π.χ. σκάνδαλο Κοσκωτά -, αδυνατούσε να ανατρέψει την μακρά πολιτική ηγεμονία του ΠΑΣΟΚ του Α. Παπανδρέου και μετά του Κ. Σημίτη;
Ως αντίδοτα στην πολύμορφη τοξίνη των ημερών, δύο γραπτά της Φωτεινής Μαργαρίτη και του Παντελή Μπουκάλα.
Γ. Ρ.
1. Συνομιλίες στο Portbou - Μια απρόσμενη συνάντηση του Δημήτρη Πικιώνη με τον Βάλτερ Μπένγιαμιν
της Φωτεινής Μαργαρίτη
© Φωτεινή Μαργαρίτη: Συνομιλίες στο Portbou - Μια απρόσμενη συνάντηση του Δημήτρη Πικιώνη με τον Βάλτερ Μπένγιαμιν - © Εφημερίδα των Συντακτών, 22.10.2023
Ενας κοινός θεμελιώδης πυρήνας της θεώρησης του κόσμου είναι η πρώιμη «διαίσθηση σκέψης» ότι στη νεωτερικότητα ο «τόπος» βρίσκεται σε συνθήκες διαρκούς ατυχήματος.
Η ισπανική πόλη Portbou, που βρίσκεται στα σύνορα Γαλλίας-Ισπανίας, είναι η τελευταία έξοδος κινδύνου από τη Γαλλία το 1940, πριν την καταλάβουν οι Γερμανοί, για όλους όσοι δεν μπορούσαν και δεν ήθελαν να ζήσουν στη «νέα τάξη πραγμάτων». Κάποιοι επίσης δεν μπορούσαν να υπάρξουν παρά μόνον ως Ευρωπαίοι διανοούμενοι. Το Portbou είναι ο τόπος όπου ο Γερμανοεβραίος φιλόσοφος Βάλτερ Μπένγιαμιν έθεσε τέρμα στη ζωή του τον Σεπτέμβριο του 1940.
Σ’ αυτόν τον τόπο, από το 2002 και κάθε δύο χρόνια, οργανώνονται από έναν στενό κύκλο με την ονομασία «Rendez-vous de Portbou» συναντήσεις για ανταλλαγή προβληματισμών ανάμεσα σε φιλοσόφους, αρχιτέκτονες, δοκιμιογράφους, καθηγητές, δημιουργούς και ερευνητές (κυρίως από τη Γαλλία) για την ανάδειξη του έργου του Βάλτερ Μπένγιαμιν.
Φέτος, στη 10η επετειακή συνάντηση (1-3 Οκτωβρίου 2023), ο κύκλος έκανε μια εξαιρετικά τιμητική πρόσκληση στην αρχιτέκτονα Φωτεινή Μαργαρίτη. Η πρώτη μέρα ήταν αφιερωμένη στο βιβλίο της που εκδόθηκε στο Παρίσι με τίτλο «Le vestige dans le moderne à l’ ombre de l’Acropole. La vision architecturale de Dimitris Pikionis», L’ Harmattan 2020 (προσωρινός τίτλος στα ελληνικά: «Απομεινάρια του παρελθόντος στη νεωτερικότητα. Το όραμα του αρχιτέκτονα Δημήτρη Πικιώνη στη σκιά της Ακρόπολης» - πρόκειται να κυκλοφορήσει το 2024 από τις εκδόσεις «Αλεξάνδρεια»).
Είναι ιδιαίτερα τιμητικό επίσης που ένας Ελληνας αρχιτέκτονας και διανοητής, ο Δ. Πικιώνης, εμφανίζεται συγχρονισμένος με τις προκλήσεις της νέας εποχής για πρώτη φορά στη Γαλλία, σε μια χώρα της οποίας η νεωτερικότητα είναι βαθιά σημαδεμένη από τον κυρίαρχο μείζονα μοντερνισμό, τον Λε Κορμπιζιέ, το καρτεσιανό δόγμα πως «η αρχιτεκτονική είναι κατάσχεση της φύσης».
Η Εφημερίδα των Συντακτών ζήτησε από την αρχιτέκτονα και συγγραφέα να μεταφέρει ορισμένα στοιχεία από το πνεύμα και την ατμόσφαιρα αυτής της ιδιαίτερης συνάντησης. Αναδημοσιεύουμε το κείμενο της Φωτεινής Μαργαρίτη αυτούσιο όπως παρουσιάστηκε στην εφημερίδα.
Πρόοδος και ατύχημα
Στο θέμα που πραγματεύεται το βιβλίο, επιχειρείται μια γενικότερη προσέγγιση στη νεωτερικότητα, η οποία συνοδεύεται από την εφαρμοσμένη έρευνα στον Δ. Πικιώνη και ιδίως στο έργο του «Διαμορφώσεις γύρω από την Ακρόπολη». Από την πολύχρονη έρευνα προκύπτουν τελικά απρόσμενες διασταυρώσεις της αρχιτεκτονικής, της αισθητικής και της φιλοσοφίας, καθώς και συνάφειες του Ελληνα δημιουργού με φιλοσόφους.
Στο θέμα που πραγματεύεται το βιβλίο, επιχειρείται μια γενικότερη προσέγγιση στη νεωτερικότητα, η οποία συνοδεύεται από την εφαρμοσμένη έρευνα στον Δ. Πικιώνη και ιδίως στο έργο του «Διαμορφώσεις γύρω από την Ακρόπολη». Από την πολύχρονη έρευνα προκύπτουν τελικά απρόσμενες διασταυρώσεις της αρχιτεκτονικής, της αισθητικής και της φιλοσοφίας, καθώς και συνάφειες του Ελληνα δημιουργού με φιλοσόφους.
 |
| Συνομιλίες Δ. Πικιώνης-Β. Μπένγιαμιν - αφίσα Φ. Μαργαρίτη |
Ενας κοινός θεμελιώδης πυρήνας της θεώρησης του κόσμου είναι η πρώιμη «διαίσθηση σκέψης» ότι στη νεωτερικότητα, όπου μπαίνουν σε κίνηση πρωτόγνωρες και ταχύτατες εξελίξεις του αστικού και τεχνολογικού φαινομένου, ο «τόπος» βρίσκεται σε συνθήκες διαρκούς ατυχήματος. Αρα δεν υπάρχει πρόοδος που να μη συνυπολογίζει την παράμετρο της καταστροφής και να μην ενεργεί ορθώνοντας κρίσιμα όρια. Υποδεικνύουν και οι δύο τρόπους «ύπαρξης» στη νέα εποχή: Πού και πώς κατοικεί ο άνθρωπος τη Γη, τον τόπο, το σπίτι.
«Πρέπει να εδραιώσουμε την έννοια της προόδου πάνω στην έννοια της καταστροφής» λέει ο Β. Μπένγιαμιν. «Μέσα στην παραδοχή “πως τα πράγματα συνεχίζονται όπως πριν”, εκεί βρίσκεται η καταστροφή» (1934-40).
Με το ίδιο πνεύμα είναι γραμμένα και τα δύο σημαντικά κείμενα - μανιφέστα του Δ. Πικιώνη «Συναισθηματική τοπογραφία» (1935) και ιδίως το «Γαίας ατίμωσις» (1954), που αναφέρεται στη βεβηλωμένη αττική γη:
«Τι εκάνατε την Ελευσίνα; Τι εκάνατε τον Ιλισό και τον Κηφισό, τα δυο αγιάσματά μου; Εβάλατε μέσα τους τους υπονόμους σας, ερίξατε τα νερά των εργοστασίων σας….σε σας δεν απόμεινε παρ’ η κατώτερη μορφή της σχέσης με τη Φύση, η εκμετάλλευση…Μα οι ανάγκες; θα μου πείτε. Εκείνοι που βάζουν αυτό το ερώτημα ξέρουν πολύ καλά ότι δεν είναι η αδήριτη χρεία, αυτή καθεαυτή, η αιτία της καταστροφής. Η αιτία έγκειται στον τρόπο που ανεχθήκαμε να θεραπευθεί αυτή η χρεία…Η χρησιμότης, ήτις είναι φύσεως αποσπασματικής, δεν ώφειλε ποτέ να λησμονήση ότι κατέχει υποδεεστέραν θέσιν εις τας ανθρωπίνας υποθέσεις. Ουδέποτε ώφειλε να της επιτραπή να καταλαμβάνη εν τη κοινωνία πλέον του νομίμου αυτής και να υπερβάλλη αυθαιρέτως την νόμιμον εξουσίαν της, ούτε να έχη την ελευθερίαν να βεβηλώνη την ποίησιν της ζωής… σεμνυνομένη διά την χυδαιότητά της, ως δι’ ένδειξιν ρώμης….»
Ο οδοιπόρος και το μονοπάτι
Η πόλη και η αρχιτεκτονική αποτελούν ένα σύνθετο πλέον πεδίο εμπειρίας, που όχι μόνο τροφοδοτεί την εννοιολογική περιπέτεια της σύγχρονης φιλοσοφίας, αλλά είναι επίσης ικανή να την «παράγει». Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν είχε την ιδιοφυή σύλληψη να σκέπτεται με έννοιες που αντλούνται από τον χώρο. Ετσι το έργο του επιστρέφει κυριολεκτικά σαν «δώρο» στην αρχιτεκτονική.
Κοινό στοιχείο στη σκέψη τόσο του Δ. Πικιώνη όσο και του φιλοσόφου είναι πως ο χώρος δεν κατοικείται από τον «παρατηρητή» σαν να πρόκειται για «θέαμα». Αλλά από τον «οδοιπόρο» που βουτάει μέσα του με όλες του τις αισθήσεις, από όπου μαζεύει όλα τα θραύσματα, ό,τι απέμεινε από το ανεπανόρθωτα κατακερματισμένο παρελθόν:
«…το πολύτιμο κομμάτι μάρμαρο, ό,τι απέμεινε από το ωραίο άγαλμα που ’χασε σε μετακινήσεις από τα χτυπήματα όλα του τα μέλη και απ’ όπου θα πρέπει κανείς να σμιλέψει την εικόνα του μέλλοντός του», όπως θα πει ο Β. Μπένγιαμιν.
Και όπως μοιάζει να «συνεχίζει» ο Δ. Πικιώνης: «Μ’ ας αρχίσουμε από ένα οποιοδήποτε έργο του αρχαίου κόσμου. Από ένα οποιοδήποτε συντρίμμι. Και το ελάχιστο απ’ αυτά αναδίνει το πνεύμα της εποχής ολάκερης…».
Από αυτή την άποψη το υλοποιημένο «έργο» αποσχίζεται από την τελεολογική βεβαιότητα της ολοκληρωμένης κλειστής μορφής και μετατρέπεται σε ένα οραματικό ανοιχτό έργο, που διανοίγεται διαρκώς σε πολλαπλά μονοπάτια δημιουργίας και ερμηνείας.
Κοινός τόπος επομένως και για τους δύο είναι η εμπειρία της διαδρομής: Για τον οδοιπόρο δεν υπάρχει μονοπάτι. Το φτιάχνει περπατώντας.
«Ανεβαίνουμε, κατεβαίνουμε μαζί με το έδαφος…μετρούμε τη γη με τον κόπο του κορμιού μας…μελετούμε το πνεύμα που αναδίνεται απ’ τους τόπους», όπως λέει ο Πικιώνης μιλώντας για την «ανθρώπινη περπατησιά».
Το απείρως μικρό
Γύρω από αυτή την ιδέα ένας ελάχιστος αντιπροσωπευτικός χώρος, η έρευνα του απείρως μικρού που μπορεί να οδηγήσει στους νόμους του «μεγάλου», όπως άλλωστε νομιμοποιείται γενικότερα από την επιστήμη, μπορεί να καταστεί «εργαστήριο σκέψης» που παράγει φιλοσοφική θεωρία αλλά και αποτύπωμα στο έδαφος, αρχιτεκτονική.
Πιο γνωστό για το ευρύτερο ελληνικό κοινό είναι το έργο του Β. Μπένγιαμιν για τις «Στοές» / Passages του Παρισιού, όπου ο φιλόσοφος οικοδομεί ένα μνημειώδες βιβλίο, φτιαγμένο εξ ολοκλήρου με «αποσπάσματα» (σημειώσεις και αφορισμούς) και ο αναγνώστης κινείται χαράσσοντας τα δικά του μονοπάτια ανάγνωσης.
Ο Δ. Πικιώνης χτίζει κυριολεκτικά έναν ανάλογο υπαίθριο χώρο γύρω από την Ακρόπολη, όπου καλεί τον «οδοιπόρο» να περπατήσει και να σκύψει πάνω στα μονοπάτια, φτιαγμένα με κάθε είδους πέτρινα και άλλα θραύσματα, με άπειρα μνημονικά σύμβολα και σημειακές βαθιές τομές, από όπου αναβλύζει η διαταραγμένη μνήμη, φτιάχνοντας τελικά το δικό του «βλέμμα» και αποσπώντας το από τη φαντασμαγορία του εικονικού «θεάματος».
«Μέσα στο χώμα πρέπει να βλέπουμε, γιατί εκεί μέσα προετοιμάζονται όλα», όπως λέει ο ίδιος.
Η έρευνα αποκαλύπτει τελικά πολλά, ακόμη και απρόσμενα, που φέρνουν τους δύο διανοητές σε προσέγγιση, χωρίς να διαλύει ωστόσο τα δύο πεδία φιλοσοφίας και αρχιτεκτονικής, παίρνοντας απόσταση τόσο από τη μυθοπλαστική ανάμιξη όσο και από τον εκκεντρικό «περιφερειακό τοπικισμό».
Δύο ευρωπαϊκές κουλτούρες
Παρ’ όλο που εκπροσωπούν δύο μείζονες κουλτούρες όπως η ιουδαϊκή και η ελληνική πάνω στις οποίες επεξεργάστηκε την ταυτότητά της η Ευρώπη, εκείνοι μετατοπίζονται πρώιμα σε ένα είδος κοσμικής οραματικής θρησκευτικότητας, γεγονός που τους επιτρέπει να βγάζουν από την παρένθεση υποφωτισμένες ή και παραμερισμένες εποχές ή ιδιαιτερότητες, να εξάγουν αθέατες ταπεινές πλευρές της κάθε μιας κουλτούρας και να τις φέρνουν στο επίπεδο του «υψηλού», ανατρέποντας παλιά δεδομένα. Η συνομιλία των δύο, με βάση τα πορίσματα του βιβλίου, έχει πολλά να προσφέρει σε έναν κόσμο μεταβατικό όπως ο σημερινός. Παίρνει απόσταση από τη συντηρητική αναδίπλωση στην τοπική ταυτότητα και καταγωγή, υποδεικνύει την άλλη κατεύθυνση: Με την αναγνώριση και διάσωση στα απομεινάρια του παρελθόντος, μπορεί να πιάσει κανείς το νήμα της συνέχειας με το παρελθόν του «τόπου» αλλιώς, ώστε να «σμιλέψει» τις μορφές του μέλλοντος.
«Η εποχή μας είναι τόσο φτωχιά που είναι πρέπον να σκύψουμε και να μαζέψουμε και τα τελευταία ψιχουλάκια που σ’ αυτά πάνω ζει το Σχήμα», όπως θα πει ο Δημήτρης Πικιώνης.Τοπίο μνήμης
Εργο του Dani Karavan, «μνήμα» - φόρος τιμής στον Β. Μπένγιαμιν. Στο βάθος της καθόδου, χαραγμένη στο γυαλί, η φράση του φιλοσόφου: «Είναι πολύ πιο δύσκολο να δοξάζεις τη μνήμη των ανωνύμων από εκείνη των επιφανών. Ομως η ιστορία που χτίζεται είναι αφιερωμένη στη μνήμη εκείνων που δεν έχουν όνομα»
Η συνάντηση «Rendez-vous de Portbou» πραγματοποιήθηκε αυτή τη φορά σε νέο χώρο, στην ανακαινισμένη πτέρυγα κτιρίου όπου λειτουργεί πλέον η «Βιβλιοθήκη Β. Μπένγιαμιν». Πρόκειται για κτίριο του 1910, όπου ο δήμος θα στεγάσει ένα πνευματικό κέντρο αφιερωμένο στον φιλόσοφο.
Εργο του Dani Karavan, φόρος τιμής στον Β. Μπένγιαμιν. Στο βάθος της καθόδου, χαραγμένη στο γυαλί, η φράση του φιλοσόφου:
«Είναι πολύ πιο δύσκολο να δοξάζεις τη μνήμη των ανωνύμων από εκείνη των επιφανών. Ομως η ιστορία που χτίζεται είναι αφιερωμένη στη μνήμη εκείνων που δεν έχουν όνομα».
Στο πλαίσιο της συνάντησης έγιναν επίσης δύο πολύ ενδιαφέρουσες εγκαταστάσεις ηχητικών τοπίων. Η μία πραγματοποιήθηκε στη μεγάλη στοά του σιδηροδρόμου που δεσπόζει στη μικρή πόλη και η άλλη στο μνημείο «Passages» / Περάσματα, του Ισραηλινού γλύπτη Dani Karavan (1994). Το μνημείο, αφιερωμένο στον Βάλτερ Μπένγιαμιν, εκτείνεται στον λόφο πάνω από τη θάλασσα, όπου και το καθολικό νεκροταφείο της πόλης. Τάφος δεν βρέθηκε. Το σώμα του Β. Μπένγιαμιν υπήρξε άγνωστο και πεταμένο, όπως ενός κοινού ανώνυμου εξόριστου φυγάδα. Μια απλή μεταλλική στήλη σήμερα στο εσωτερικό του νεκροταφείου είναι «φόρος τιμής» στο πρόσωπό του και στο ανεξάντλητο έργο του που αναγνωρίστηκε πολύ αργότερα. Ολο το Portbou άλλωστε είναι ένα «τοπίο μνήμης» στα ίχνη της τελευταίας διαδρομής του φιλοσόφου.
Portbou, Οκτώβριος 2023
2. Η απεχθής θεότητα της Εκδίκησης
του Παντελή Μπουκάλα
Όπως το Κυπριακό, που με τις δεκαετίες υποβαθμίστηκε σε απλή υποσημείωση στον κατάλογο ενδιαφερόντων της περιλάλητης «διεθνούς κοινής γνώμης», αν και πρόκειται γα πρόβλημα κατοχής, και το Παλαιστινιακό, επίσης με τις δεκαετίες, υποχώρησε στον «κατάλογο ευαισθησίας». Παρότι πρόκειται για πρόβλημα ουσιαστικής κατοχής και εξοντωτικού αποκλεισμού των παλαιστινιακών εδαφών, όπου ζουν άνθρωποι με τα δικαιώματά τους σχεδόν μηδενισμένα. Ηλεκτρικό; Ενα τετράωρο τη μέρα.
Επί Αραφάτ, οι άνθρωποι αυτοί γίνονταν αγωνιστές της μιας ή της άλλης αριστερής απόχρωσης. Τώρα, με την Παλαιστινιακή Αρχή περιθωριοποιημένη, εμφανίζονται πρόθυμοι να γίνουν «μάρτυρες». Και πρόθυμοι επίσης, όπως έδειξε η χρήση των σόσιαλ μίντια από την ισλαμιστική Χαμάς, να χρησιμοποιήσουν ακόμα και τις αποτρόπαιες μεθόδους διαδικτυακού τρόμου που εγκαινίασε το ISIS.
Στην τρομοκράτηση αποβλέπει η Χαμάς. Πρωτίστως των Ισραηλινών και δευτερευόντως όσων Παλαιστινίων αντιτίθενται στις μεθόδους της. Γνωρίζοντας ότι οι εκκλήσεις της στο «μουσουλμανικό έθνος» βρίσκουν ολονέν μικρότερη ανταπόκριση στο επίπεδο των βασιλέων και των λοιπών αντιδημοκρατών ηγετών, εισέβαλε στο Ισραήλ όχι μόνο για να σκοτώσει ή να απαγάγει στρατιωτικούς και αμάχους κάθε ηλικίας και φύλου, αλλά και για να ανεβάσει αμέσως στο Διαδίκτυο τα στιγμιότυπα της φρίκης. Ωστε οι Ισραηλινοί να νιώσουν πολύ λιγότερο ασφαλείς και απ’ ό,τι ένιωσαν οι Αμερικανοί μετά τις 11.9.2001. Ηδη εμβρόντητοι μάλιστα από την αδιανόητη αποτυχία της πανίσχυρης Μοσάντ, καλούνται να ερμηνεύσουν και τη δήλωση του Τζόναθαν Κόρνικους, εκπροσώπου του ισραηλινού στρατού, ότι «επρόκειτο για 11η Σεπτεμβρίου και Περλ Χάρμπορ μαζί». Δεν γνωρίζει ο υψηλόβαθμος στρατιωτικός τα τόσα σενάρια που έχουν γραφτεί για το Περλ Χάρμπορ;
Στο Ισραήλ, πάντως, οι γενναίες φωνές δεν σβήνουν ποτέ. «Ο τρόμος που νιώθουν τώρα οι Ισραηλινοί», έγραψε ο Χαγκάι Μάταρ στο +972 magazine λίγο μετά την επίθεση της Χαμάς, «είναι ένα ελάχιστο κομμάτι (sliver: θραύσμα, σχίζα) αυτού που νιώθουν καθημερινά οι Παλαιστίνιοι, ζώντας υπό στρατιωτικό καθεστώς δεκαετιών στη Δυτική Οχθη και πολιορκημένοι στη Γάζα». Η μόνη λύση, λέει ο Ισραηλινός δημοσιογράφος, είναι «αυτή που ήταν πάντα: ο τερματισμός του απαρτχάιντ». Αυτό όμως το απορρίπτουν οι ακροδεξιοί του Μπέντζαμιν Νετανιάχου και δεν είναι προτεραιότητα των εξτρεμιστών της Χαμάς. Την ίδια παλαιοδιαθηκικών προδιαγραφών θεότητα* λατρεύουν τελικά: την Εκδίκηση.
* Η ένσταση και ο φόβος:
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου