Ζούμε σε εποχή αναταραχής γεμάτη διακινδυνεύσεις, με γεγονότα πυκνά σε συχνότητα, ανελέητα σε δριμύτητα. Τόσα πολλά και τόσο σκληρά, ώστε είναι δύσκολο μυαλά και καρδιές μη ασκημένα, να προλάβουν έγκαιρα να τα συλλάβουν, να τα επεξεργαστούν, να τα αξιολογήσουν, να τα «μαγειρέψουν», να τα κάνουν αφομοιώσιμα. Ελλείψει καλλιεργημένων πολιτικών και ηθικών ικανοτήτων (ή και θάρρους) που να στέκονται στο ύψος των προκλήσεων, ναρκωμένοι από πολιτικούς οππορτουνισμούς και ηθικούς μηδενισμούς, θέλουμε δεν θέλουμε, μας αρέσει δεν μας αρέσει, εξαναγκαζόμαστε να καταπίνουμε «ωμά», ανεπεξέργαστα γεγονότα. Κάπως έτσι έβλεπε στις αρχές του 19ου Αιώνα ο Γερμανός δημοσιογράφος, συγγραφέας και πολιτικός στοχαστής Ludwig Börne (και μας τον ξαναθύμισε τώρα ο Πράσινος Υπουργός Οικονομίας στην Ομοσπονδιακή Γερμανία Robert Habeck) την δική του εποχή, «εποχή μεγάλης αναταραχής, γεμάτη μεγάλα γεγονότα» σαν τη σημερινή: Γεγονότα, γνώμες, απόψεις, κρίσεις, «όλα ξαναβγαίνουν από τα κεφάλια των ανθρώπων τόσο ανεπεξέργαστα, όσο ανεπεξέργαστα και ωμά ήταν όταν μπήκαν», έγραφε ο Μπέρνε το 1830 (Γράμματα από το Παρίσι).
Εξαιτίας αντικειμενικών και υποκειμενικών αιτίων, υπάρχουν καιροί στους οποίους γεγονότα και γνώμες καταλήγουν να καταναλώνονται «ωμά». Χωρίς επεξεργασία, χωρίς έλεγχο από τον νού και από τα συναισθήματα, χωρίς αναστοχασμό. Όπως συνέβαινε στα χρόνια του Μπέρνε, στη Ναπολεόντια και μετα-Ναπολεόντια εποχή των μεγάλων πολιτικών, οικονομικών και κοινωνικών αναταραχών, έτσι και τώρα, μαζί με τα ανεπεξέργαστα γεγονότα και γνώμες, καταπίνουμε και τις τοξίνες που περιέχει κάθε γεγονός ή γνώμη όταν μένει «ωμό». Δηλαδή ανεπεξέργαστο από τη νοημοσύνη και από την ηθική.
Πριν καλά-καλά σβήσει η ανθρωποφάγα φωτιά από την τρομακτική σιδηροδρομική σύγκρουση στη μόνη ευρωπαϊκή χώρα που σχεδόν στερείται τρένων, ήρθε η καταστροφή στο παραδεισιακό δάσος της Δαδιάς. Μετά οι πλημμύρες σε έναν κάμπο που, κατά τα θρυλούμενα, πάσχει από λειψυδρία. Δηλαδή, ήρθαν οι πολύμορφες και χαοτικές επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης για να καταδείξουν πόσο εύθραυστη είναι η ευημερία του αναπτυγμένου κόσμου στον οποίο ανήκει και η χώρα μας. Και τι πικρή αποτυχία κρύβεται μέσα στις αναμφισβήτητες δημοκρατικές επιτυχίες της Ελληνικής Πολιτείας μετά το 1974. Ταυτόχρονα καταδείχτηκε πόσο ανεπεξέργαστα μένουν αυτά και πολλά άλλα κρίσιμα ζητήματα. Ό,τι και να συμβεί, ο κόσμος να γυρίσει ανάποδα, τα γεγονότα όπως μπαίνουν στα κεφάλια, έτσι ξαναβγαίνουν: Ωμά, «αμαγείρευτα»!
Ενάμισυ χρόνο κρατά ήδη ο πόλεμος μεταξύ δύο ευρωπαϊκών κρατών με σύνορα συμφωνημένα από το 1919, σεβαστά σε φοβερές εποχές. Εξίσου κρατούν τα πάνδεινα των Ουκρανών αμάχων μετά την ιμπεριαλιστική επίθεση του καθεστώτος της Ρωσίας στην Ουκρανία. Όμως τώρα, εξίσου κοντά μας, η τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς χτύπησε φρικτά προκαλώντας εκατόμβη, με σφαγιασμό Ισραηλινών αμάχων πολιτών· και από την απάντηση της κυβέρνησης που άφησε απροστάτευτο τον λαό και το έθνος της για χάρη του μικροκομματισμού και του εθνικισμού, έρχεται ως «παράπλευρη επίπτωση» ένας αντίστροφος τρόμος εις βάρος άλλων αμάχων, Παλαιστινίων.
Δεν φαίνεται δύσκολο να κάνει κανείς τις πρώτες, βασικές αλλά αιτιολογημένες και έγκυρες κρίσεις για τούτες τις συγκρούσεις. Αλλά σπάνια βλέπουμε τέτοιες στον ελληνικό δημόσιο χώρο. Και όχι μόνον. Τα πιο μεγάλα γεγονότα καταναλώνονται ανεπεξέργαστα και αμάσητα. Σε κομμάτια ωμά αλλά προσεκτικά επιλεγμένα, πάντα γαρνιρισμένα με κατάλληλη σάλτσα, ανάλογη με τις προθέσεις του κάθε «εκλαϊκευτή». Και προσαρμοσμένη στα ιδεολογικά γούστα της ομάδας καταναλωτών επικαιρότητας στην οποία στοχεύει. Νάτοι, πετιούνται, πάλι ευλογούν τη βαρβαρότητα ως «απελευθερωτικό αγώνα».
Μαζί με τις «ωμές» και τοξικές τραγωδίες που παίζονται σε πολλαπλές σκηνές, γευόμαστε και τη μικρή οπερέτα τοξικότητας, σκηνοθετημένη στο κλουβί αντήχησης (echo chamber) που φέρει το όνομα «Ριζοσπαστική Αριστερά». Οι πρωταγωνιστές διαγκωνίζονται επί σκηνής σε έργο που θα μπορούσε να είναι του Θεόφραστου Σακελλαρίδη ή επιθεώρηση του Αλέκου Σακελλάριου, λες και παίζουν σε έργο του Σοφοκλή. Με τους μεν να «εκτελούν» ως άλλοι Κρέοντες, επαναλαμβάνοντας την «εκτελεστική» φρασεολογία του Ανδρέα Παπανδρέου πολύ περασμένων δεκαετιών («έθεσαν εαυτούς εκτός κόμματος», «το ποτάμι δεν γυρίζει πίσω»). Και με τους δε να υποκρίνονται τους ηθικο-πολιτικά αλύγιστους, σαν υπερήφανες Αντιγόνες. Μέχρι και να απειλούν με ίδρυση νέου κόμματος της «Ανανεωτικής και Οικολογικής Ριζοσπαστικής Αριστεράς», άν και είναι άνθρωποι που στη δεκαετία του 2000 πρόδωσαν την Ανανεωτική Αριστερά για τα όμορφα μάτια της «Ριζοσπαστικής». Και μετά, λαϊκιστές και πρώην Ανανεωτικοί αντάμα, ανέλαβαν ρόλο «κυβερνώσας Αριστεράς», όχι βέβαια ως αριστερό αλλά ως μονοθεματικό «αντιμνημονιακό» κόμμα. Κατά τα άλλα, μέχρι και οι γάτες ξέρουν ότι οι άνθρωποι αυτοί ποτέ δεν επέδειξαν την παραμικρή ευαισθησία για το περιβάλλον, την οικολογία, την κλιματική κρίση, την ενεργειακή μετάβαση (και ούτε μία κριτική - εποικοδομητική σκέψη για την Πράσινη Νέα Συμφωνία σε ευρωπαϊκό επίπεδο). Πόση υποκρισία και κυνισμός χρειάστηκε για να μιλήσουν με γκρίζα γλώσσα για Πράσινο, για «οικολογία»; Όση λαϊκίστικη περιφρόνηση για τους πολίτες χρειάστηκαν οι άσπονδοι εσωκομματικοί αντίπαλοι τους, για να μιλούν εν έτει 2023, με ατάκες του Ανδρέα Παπανδρέου από τη δεκαετία του 1980.
Κάτω, στα λεγόμενα Μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι ο «χορός» του δράματος. Επιδεικνύει το «ηθικό πλεονέκτημα της Αριστεράς».
«Ασήμαντη ελληνική λεπτομέρεια, γραφικότητες», θα πουν μερικοί. Ναι, αλλά ακόμη και τέτοιες λεπτομέρειες έχουν την προστιθέμενη (απ)αξία τους, ιδίως σε εποχές που η τοξικότητα μοιάζει να έρχεται από παντού. Άλλωστε, κάθε απομυθοποίηση ή απομάγευση, άν και διώχνει αυταπάτες και πλάνες, προκαλεί δυσβάστακτο πόνο σε μαγεμένους και πλανημένους. Οι τοξίνες κρατούν πολύ.
Ωστόσο, ειδικά αυτά τα ελληνικώς «ιδιόμορφα» τοξικά πράγματα, πολλοί εγχώριοι σχολιαστές τα συνδέουν με εικασίες περί «μεταπολιτικής» και περί «κρίσης των δυτικών δημοκρατιών». Έμμεσα και ανεξάρτητα από τη βούληση όσων τον χρησιμοποιούν, ο όρος «μεταπολιτική» παραπέμπει στην εικοτολογία του Μισέλ Φουκώ περί «τέλους του ανθρώπου» ή σε σχεδόν αποκρυφιστικές εικασίες περί «μετα-ανθρώπου» και μετα-ανθρωπισμού.
Στην πραγματικότητα, όπως παρατήρησε και ο Γιάννης Βούλγαρης, το νέο επεισόδιο της πολιτικής περιπέτειας του ΣΥΡΙΖΑ δεν έχει σχέση ούτε με «μεταπολιτική» ούτε με «κρίση των δυτικών δημοκρατιών». Κακώς, αδικαιολόγητα, ένα σωρό γνώστες της πολιτικής και της ιστορίας όπως π.χ. ο Ξενοφών Κοντιάδης και ο Νίκος Μαραντζίδης, κατάπληκτοι από όσα συμβαίνουν, είτε καταφεύγουν σε ερμηνείες αλλόκοτες, υπερτιμώντας την επίδραση των social media σχεδόν συνωμοσιολογικά, είτε φάσκουν και αντιφάσκουν για τον ρόλο του χαρισματικού ηγέτη. Εδώ, στην «ασυμβίβαστη» Ελλάδα, όταν σκάσει η σαπουνόφουσκα του όλα ή τίποτα, έρχεται η συνήθης διπολική διαταραχή της συνήθους εγχώριας πολιτικής: Όσο πιο πολύς τυχοδιωκτισμός και φαντασίωση την ώρα της πρόσκαιρης επιτυχίας, τόσο πιο πολλή παραζάλη την ώρα του πένθους. Στην Ελλάδα, η αποτυχία μιας τυχοδιωκτικής κομματικής πολιτικής (όπως π.χ. του ΣΥΡΙΖΑ στη διάρκεια 2010-2015, που τη διαδέχτηκε το 2015-2023 η αδέξια συγκάλυψη της), πάντα προκαλεί βίαιες εσωκομματικές αναταράξεις σε κόμματα δεξιά, κεντρώα, αριστερά ή άλλα. Θυμάται κανείς τί έγινε στο εσωτερικό όλων των αριστερών κομμάτων μετά το εξίσου τυχοδιωκτικό «βρώμικο 1989» και τη γρήγορη ΠΑΣΟΚική «παλινόρθωση» του 1993; Θυμάται κανείς τις συνεχείς, γκροτέσκες αναταράξεις στα ηγετικά επίπεδα της ΝΔ, όταν το κόμμα αυτό επί δυόμισυ σχεδόν δεκαετίες (1981- 2004), παρά τις μεγάλες πολιτικές ευκαιρίες - π.χ. σκάνδαλο Κοσκωτά -, αδυνατούσε να ανατρέψει την μακρά πολιτική ηγεμονία του ΠΑΣΟΚ του Α. Παπανδρέου και μετά του Κ. Σημίτη;
Ως αντίδοτα στην πολύμορφη τοξίνη των ημερών, δύο γραπτά της Φωτεινής Μαργαρίτη και του Παντελή Μπουκάλα.
Γ. Ρ.
1. Συνομιλίες στο Portbou - Μια απρόσμενη συνάντηση του Δημήτρη Πικιώνη με τον Βάλτερ Μπένγιαμιν
της Φωτεινής Μαργαρίτη
© Φωτεινή Μαργαρίτη: Συνομιλίες στο Portbou - Μια απρόσμενη συνάντηση του Δημήτρη Πικιώνη με τον Βάλτερ Μπένγιαμιν - © Εφημερίδα των Συντακτών, 22.10.2023
Ενας κοινός θεμελιώδης πυρήνας της θεώρησης του κόσμου είναι η πρώιμη «διαίσθηση σκέψης» ότι στη νεωτερικότητα ο «τόπος» βρίσκεται σε συνθήκες διαρκούς ατυχήματος.
Η ισπανική πόλη Portbou, που βρίσκεται στα σύνορα Γαλλίας-Ισπανίας, είναι η τελευταία έξοδος κινδύνου από τη Γαλλία το 1940, πριν την καταλάβουν οι Γερμανοί, για όλους όσοι δεν μπορούσαν και δεν ήθελαν να ζήσουν στη «νέα τάξη πραγμάτων». Κάποιοι επίσης δεν μπορούσαν να υπάρξουν παρά μόνον ως Ευρωπαίοι διανοούμενοι. Το Portbou είναι ο τόπος όπου ο Γερμανοεβραίος φιλόσοφος Βάλτερ Μπένγιαμιν έθεσε τέρμα στη ζωή του τον Σεπτέμβριο του 1940.
Σ’ αυτόν τον τόπο, από το 2002 και κάθε δύο χρόνια, οργανώνονται από έναν στενό κύκλο με την ονομασία «Rendez-vous de Portbou» συναντήσεις για ανταλλαγή προβληματισμών ανάμεσα σε φιλοσόφους, αρχιτέκτονες, δοκιμιογράφους, καθηγητές, δημιουργούς και ερευνητές (κυρίως από τη Γαλλία) για την ανάδειξη του έργου του Βάλτερ Μπένγιαμιν.
Φέτος, στη 10η επετειακή συνάντηση (1-3 Οκτωβρίου 2023), ο κύκλος έκανε μια εξαιρετικά τιμητική πρόσκληση στην αρχιτέκτονα Φωτεινή Μαργαρίτη. Η πρώτη μέρα ήταν αφιερωμένη στο βιβλίο της που εκδόθηκε στο Παρίσι με τίτλο «Le vestige dans le moderne à l’ ombre de l’Acropole. La vision architecturale de Dimitris Pikionis», L’ Harmattan 2020 (προσωρινός τίτλος στα ελληνικά: «Απομεινάρια του παρελθόντος στη νεωτερικότητα. Το όραμα του αρχιτέκτονα Δημήτρη Πικιώνη στη σκιά της Ακρόπολης» - πρόκειται να κυκλοφορήσει το 2024 από τις εκδόσεις «Αλεξάνδρεια»).
Είναι ιδιαίτερα τιμητικό επίσης που ένας Ελληνας αρχιτέκτονας και διανοητής, ο Δ. Πικιώνης, εμφανίζεται συγχρονισμένος με τις προκλήσεις της νέας εποχής για πρώτη φορά στη Γαλλία, σε μια χώρα της οποίας η νεωτερικότητα είναι βαθιά σημαδεμένη από τον κυρίαρχο μείζονα μοντερνισμό, τον Λε Κορμπιζιέ, το καρτεσιανό δόγμα πως «η αρχιτεκτονική είναι κατάσχεση της φύσης».
Η Εφημερίδα των Συντακτών ζήτησε από την αρχιτέκτονα και συγγραφέα να μεταφέρει ορισμένα στοιχεία από το πνεύμα και την ατμόσφαιρα αυτής της ιδιαίτερης συνάντησης. Αναδημοσιεύουμε το κείμενο της Φωτεινής Μαργαρίτη αυτούσιο όπως παρουσιάστηκε στην εφημερίδα.
Πρόοδος και ατύχημα
Στο θέμα που πραγματεύεται το βιβλίο, επιχειρείται μια γενικότερη προσέγγιση στη νεωτερικότητα, η οποία συνοδεύεται από την εφαρμοσμένη έρευνα στον Δ. Πικιώνη και ιδίως στο έργο του «Διαμορφώσεις γύρω από την Ακρόπολη». Από την πολύχρονη έρευνα προκύπτουν τελικά απρόσμενες διασταυρώσεις της αρχιτεκτονικής, της αισθητικής και της φιλοσοφίας, καθώς και συνάφειες του Ελληνα δημιουργού με φιλοσόφους.
Στο θέμα που πραγματεύεται το βιβλίο, επιχειρείται μια γενικότερη προσέγγιση στη νεωτερικότητα, η οποία συνοδεύεται από την εφαρμοσμένη έρευνα στον Δ. Πικιώνη και ιδίως στο έργο του «Διαμορφώσεις γύρω από την Ακρόπολη». Από την πολύχρονη έρευνα προκύπτουν τελικά απρόσμενες διασταυρώσεις της αρχιτεκτονικής, της αισθητικής και της φιλοσοφίας, καθώς και συνάφειες του Ελληνα δημιουργού με φιλοσόφους.
 |
| Συνομιλίες Δ. Πικιώνης-Β. Μπένγιαμιν - αφίσα Φ. Μαργαρίτη |
