Αλεξάντερ Κλούγκε, Ράχελ Γιέγκι, Μάικλ Σαντέλ: Ένας φίλος, μια συνεχίστρια, ένας φιλοσοφικός «αντίπαλος» (+ 2 πολιτικοί) μιλούν για τον Χάμπερμας

 

στη μνήμη των Γιούργκεν Χάμπερμας και Αλεξάντερ Κλούγκε

 

© Thit Thyrring / Die Zeit

«Να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε  με βάση το έργο του» - του Alexander Kluge†

 

O Αλεξάντερ Κλούγκε πέθανε στις 25 Μαρτίου 2026, έντεκα ημέρες μετά τον θάνατο του φίλου του Γιούργκεν Χάμπερμας στις 14 Μαρτίου.

Επί εβδομήντα χρόνια περίπου, ο Αλεξάντερ Κλούγκε και ο Γιούργκεν Χάμπερμας συνδέονταν με βαθιά φιλία. Λίγες ημέρες μετά τον θάνατο του Χάμπερμας και λίγες ημέρες πριν τον ακολουθήσει και ο ίδιος, ο σπουδαίος διανοητής και κινηματογραφιστής πρόλαβε να μιλήσει στον Πέτερ Νόιμαν της εφημερίδας Die Zeit για τον εκλιπόντα συνοδοιπόρο του, για τη «δύναμη της σκέψης του», για το καθήκον «να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε χρησιμοποιώντας ως βάση το έργο του».

Ο Κλούγκε δεν είχε την οξεία πολιτική όραση και τα γρήγορα πολιτικά αντανακλαστικά του Χάμπερμας. Τους προσεισμούς της «αλλαγής εποχής» («Zeitenwende» - Olaf Scholz), δηλαδή της κατάρρευσης της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης πραγμάτων, ο  Χάμπερμας τους αισθάνθηκε πολύ έγκαιρα, ήδη από τον Φεβρουάριο του 2003 (με την εισβολή του Μπους ΙΙ στο Ιράκ) και τους αντιμετώπισε ως Ευρωπαίος. Και μερικές αυταπάτες του για το Ουκρανικό της περιόδου 2022-2023, ο Χάμπερμας πρόλαβε να τις διορθώσει. O Κλούγκε, αντίθετα, δεν μπορούσε να ερμηνεύσει καθόλου τους οιωνούς ούτε τον Φεβρουάριο του 2022, όταν εισέβαλε ο Πούτιν στην Ουκρανία. Hταν κυρίως ζώον αισθητικόν, λιγότερο ζώον πολιτικόν. Η ιδιαίτερη ευαισθησία του Κλούγκε, με ρίζες στην φοβερή εποχή της παιδικής ηλικίας του, έφθανε έως την άρνηση να δεί την απαίσια πραγματικότητα. Τι είναι γεωπολιτική, τι είναι ιμπεριαλισμός, ήταν απρόσιτα για τα πολιτικά αισθητήρια όργανα του. Ως δημιουργός και στοχαστής έθετε πάντα στο κέντρο την υποκειμενική εμπειρία.

«Ακόμη και πρόσφατα, τον Δεκέμβριο, ο Χάμπερμας έκανε νέα σχέδια», αποκάλυψε ο Κλούγκε. «Θα προσυπέγραφα τυφλά όλα όσα έλεγε». Χάμπερμας και Κλούγκε, συμπορεύτηκαν μια ολόκληρη ζωή και έφυγαν μαζί. H γυναίκα του Χάμπερμας Ute Wesselhoeft, μαζί του σε ζωογόνο συμβιωτική σχέση αλληλοϋποστήριξης, από τη φοιτητική ζωή τους και για πάνω από 70 χρόνια, είχε πεθάνει 9 μήνες πριν, τον Ιούνιο του 2025. Από τα τρία παιδιά τους, η μεγαλύτερη κόρη Ρεβέκκα, ιστορικός καθηγήτρια πανεπιστημίου, είχε πεθάνει το 2023 σε ηλικία 64 ετών. Ό,τι πιο βασανιστικό για γονείς.

Ο Χάμπερμας ήταν ο τελευταίος εν ζωή από τους επιφανείς της λεγόμενης δεύτερης γενιάς της Σχολής της Φρανκφούρτης και του ευρύτερου κύκλου της. Τον Οκτώβριο του 2025 είχε πεθάνει ο  κοινωνιολόγος και πολιτικός επιστήμονας Κλάους Όφφε. Τον Φεβρουάριο του 2024 ο Όσκαρ Νεγκτ. Ο εξίσου σημαντικός Άλμπρεχτ Βέλλμερ έφυγε το 2018, ο Άλφρεντ Σμιτ το 2012 και από τον ευρύτερο κύκλο o Καρλ-Όττο Άπελ το 2017 και ο  Ελβετός Μίχα Μπρούμλικ πολύ πρόσφατα, τον Νοέμβριο του 2025. Η  Ράχελ Γιέγκι είναι από τα πιο δημιουργικά μυαλά της τέταρτης γενιάς.

Alexander Kluge, 2022 © picture-alliance/dpa, Henning Kaiser,  via Bundeszentrale für politische Bildung (bpb)

DIE ZEIT: Κύριε Κλούγκε, με τον θάνατο του Γιούργκεν Χάμπερμας φαίνεται να φτάνει σε ένα τέλος και κάτι άλλο. Τί ακριβώς;
Αλεξάντερ Κλούγκε: Υπάρχει τεράστια αντίθεση μεταξύ της εποχής που τον γνώρισα και της εποχής του θανάτου του. Ήταν το 1957. Δεν ζούσαμε πια στον κόσμο του Αντενάουερ, αλλά ούτε ακόμη στον κόσμο των κινημάτων διαμαρτυρίας με τα μεγάλα συνθήματά του. Ήταν ένα είδος μεταβατικής περιόδου. Η δημοκρατία μας, ειδικά η δημόσια σφαίρα της, κινούνταν προς πολλές κατευθύνσεις.
 

Δηλαδή;
Κλούγκε: Τότε ο Χάμπερμας ήταν βοηθός στο Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών της Φρανκφούρτης κι εγώ ήμουν νεαρός δικηγόρος. Κινούμασταν στον ίδιο χώρο διανοητικών αναζητήσεων. Η σκέψη μας εκκινούσε από την εμπειρία ότι η δημόσια σφαίρα πρέπει να σταθεί στο ύψος της ενάντια στους πολιτικούς μύθους, ενάντια στους απόηχους του Εθνικοσοσιαλισμού. Μας συνέδεε η Κριτική Θεωρία και ο Χάμπερμας έθεσε ένα ερώτημα επίκαιρο ακόμη και σήμερα: Πώς μπορεί να λειτουργήσει μια δημόσια σφαίρα όταν πιέζεται και απειλείται από ανορθολογικά κινήματα ή νέους σκοταδισμούς;
 
Κατά πως φαίνεται, σήμερα ο ανορθολογισμός έχει επιστρέψει δυναμικά.
Σήμερα βλέπουμε έναν κόσμο αλλαγμένο με τρόπο παράδοξο. Κάποιοι μιλούν ακόμη και για «σκοτεινό Διαφωτισμό», ο οποίος προέρχεται κυρίως από το περιβάλλον της Σίλικον Βάλεϊ. Παρόλα αυτά, ακόμη και πρόσφατα, τον Δεκέμβριο, ο Χάμπερμας έκανε σχέδια. Σκεφτόταν για εργαστήρια, για τόπους στους οποίους θα μπορούσαν να επαναξιολογηθούν, να αναπροσαρμοσθούν και να εξελιχθούν περαιτέρω τα βασικά εργαλεία της φιλοσοφίας και της επικοινωνιακής δράσης. Δεν τον ενδιέφερε μόνον η ενασχόληση με την σκέψη, αλλά και ο κόσμος των ανθρώπινων συναισθημάτων, το όλο οικοδόμημα (Bauhaus) της υποκειμενικής εμπειρίας.

Ο ίδιος ο Χάμπερμας περιέγραψε την αυξανόμενη διάβρωση της δημόσιας σφαίρας στο βιβλίο του του 2022 Ein neuer Strukturwandel der Öffentlichkeit (ελληνική μετάφραση Μια νέα μεταβολή δομής της δημόσιας σφαίρας και η διαβουλευτική πολιτική, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2024). ​​Οι φυσαλίδες φίλτρου Στους ψηφιακούς χώρους της δημόσιας συζήτησης επικρατούν οι περιχαρακωμένοι από αλγορίθμους κλειστοί θάλαμοι ιδεολογικής απομόνωσης (filter bubbles), θολώνουν τα όρια μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου· έτσι υπονομεύεται το «από κοινού», το συμπεριληπτικό νόημα της δημόσιας σφαίρας. Και αυτό, σύμφωνα με τον Χάμπερμας, είναι κάτι που κανείς δεν μπορεί να θέλει.
Ακριβώς. Όταν ο κόσμος γίνεται ψυχρός, σκληρόκαρδος, όταν οι συνθήκες διαβίωσης γίνονται δύσκολες και ο πόλεμος επιστρέφει, έρχεται μια στιγμή που οι άνθρωποι λένε: Αυτή την πραγματικότητα δεν την θέλω, θέλω να αλλάξει.

Η παρένθετη μητέρα και η δημοκρατία

I. Μια από τις  πιο απότομες, ανεξερεύνητες και σκεπασμένες με ομίχλη στροφές στον δρόμο που παίρνει ο σημερινός πολιτισμός και τρόπος ζωής (είτε τον πούμε καπιταλισμό ως τρόπο ζωής, είτε τον δούμε ως αποτέλεσμα της «διαλεκτικής» ή της διαστροφής του Διαφωτισμού), είναι η εξής:

Όλο και περισσότερα φυσικά, βιολογικά ή και ψυχολογικά δεδομένα (δηλαδή πράγματα που δεν είναι προς χρήση ως προϊόντα, ούτε ως φυσικά οικονομικά αγαθά), μετατρέπονται σε αγοραία, σε πράγματα που αγοράζονται και πουλιούνται, σε αντικείμενα κατανάλωσης· στο τέλος ως αναλώσιμα, αφήνουν πίσω τους «απόβλητα» ή ένα τίποτε.
Και προ αμνημονεύτων χρόνων υπήρχαν τέτοια φαινόμενα, π.χ. η πορνεία και η τεκνοθεσία επί χρήμασι. Η πρώτη νομιμοποιημένη με κάθε επισημότητα, η δεύτερη όχι τυπικά, αλλά ασφαλώς ντε φάκτο.
Όμως για πρώτη φορά, βλέπουμε να νομιμοποιείται, άμεσα ή έμμεσα, η εμπορία όχι απλά και μόνον των σχηματισμένων ανθρώπινων όντων η οποία υπήρχε ανέκαθεν (δουλεία, σωματεμπορία με σκοπό την πορνεία, τεκνοθεσία επί χρήμασι), αλλά τώρα πια και η εμπορία του ανθρώπινου γενετικού υλικού. Και μαζί με αυτό, η ενοικίαση, επί χρήμασι φυσικά, βασικών αναπαραγωγικών οργάνων του θηλυκού ανθρώπου, δηλαδή των ωοθηκών, των σαλπίγγων και της μήτρας της γυναίκας.
Δεν είναι πρόκληση απλά και μόνον για την πολιτική ταυτότητα των δεξιών, των αριστερών, των κεντρώων ή άλλων που διαθέτουν κάποιο κομματικό διαβατήριο, αλλά για κάθε πολίτη που διαθέτει λογική σκέψη και αναγνωρίζει την αξία της επιστημονικής γνώσης, που δεν είναι μηδενιστής από ηθική άποψη και επιπλέον, προτιμά τη δημοκρατία από άλλες μορφές διακυβέρνησης. Υπάρχουν κριτήρια πιο σταθερά και αξιόπιστα από τα πολιτικά ή τα νομικά, ώστε να κριθεί η εγκυρότητα μιας πολιτικής και νομικής απόφασης για το τι μπορεί να πωλείται και τί όχι. Κριτήρια αφενός λογικότητας και γνώσης, δηλαδή σε τελευταία ανάλυση κριτήρια επιστημονικά, και αφετέρου κριτήρια ηθικά, στο συγκεκριμένο ζήτημα κριτήρια βιοηθικής. Ένα τέτοιο ζήτημα δεν είναι απλό θέμα δικαιωμάτων του ατόμου.

Ας ρίξουμε μια ρεαλιστική ματιά σε δύο πτυχές του: Πρώτον, η επιλογή παρένθετης μητέρας (ή δότη-φυσικού πατέρα, το ίδιο κάνει) με χρήση των εργαλείων που δίνει η αγορά,  άν οδηγεί σε κάτι οδηγεί στην ευγονική, δηλαδή στην οργανωμένη προσπάθεια να δημιουργηθεί μια ομάδα ανθρώπων (π.χ. απόγονοι μιας οικογένειας, ή μελλοντικοί πληθυσμοί μιας περιοχής) με επιδιωκόμενα ή έστω συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, που υπόκεινται στους νόμους της κληρονομικότητας. Υπάρχει λοιπόν δικαίωμα στην ευγονική;
Δεύτερον, το να έχει κανείς οικογένεια και το να δικαιούται κάθε ενήλικος, άν το θέλει, μια σύνδεση γονέα-τέκνων, δεν είναι απλά και μόνον δικαίωμα του κάθε ανθρώπου (ή του κάθε πολίτη, άν μιλάμε για το δικαιικό καθεστώς μιας χώρας ή ένωσης χωρών). Είναι θεσμοί κοινωνικοί. Και αυτό που προσδίδει εγκυρότητα σε τέτοιου είδους θεσμούς δεν είναι το δίκαιο (το φυσικό ή το θετικό δίκαιο, ως πάροχος δικαιωμάτων) αλλά κυρίως η κοινωνική λειτουργικότητα, ο ρόλος τους ως βηματοδοτών και εγγυητών της κοινωνικής αναπαραγωγής, δηλαδή της λειτουργικής διαδοχής των γενεών. Όλες οι σοβαρές επιστημονικές αντιλήψεις από την Φροϋδική ψυχανάλυση μέχρι την δομική θεωρία της γνωστικής ανάπτυξης (Ζαν Πιαζέ) αυτό μας διδάσκουν.
Υπάρχει και κάτι άλλο, πιό πολιτικό: Αφενός συμβαίνει ούτως ή άλλως, έξω από θεσπισμένους κανόνες δικαίου, μετατροπή των πάντων, μέχρι και των αναπαραγωγικών οργάνων του είδους μας, μέχρι και του θεμελιώδους βιολογικού υποστρώματος που διασφαλίζει την αναπαραγωγή και συνέχεια του έλλογου όντος «άνθρωπος», του DNA, σε εμπόρευμα, σε «αγαθό» που αγοράζεται και πουλιέται. Αφετέρου έρχεται το θετικό δίκαιο (δια της νομοθετούσας πολιτικής) και νομιμοποιεί, επικυρώνει νομικά και πολιτικά, αυτή την πράξη αγοραπωλησίας.

Αυτό είναι κλασική περίπτωση παρακινούμενου, ωθούμενου και καθοδηγούμενου νομικού - και δικαστικού - ακτιβισμού, ετεροκαθορισμένου συστημικά, με την έννοια που δίνει στον όρο «σύστημα» ο Χάμπερμας. Εδώ παρατηρούμε για πολλοστή φορά, και με ακραίο τρόπο, ακριβώς αυτό που η πολιτική κοινωνιολογία και πολιτική φιλοσοφία (π.χ. ο προαναφερθείς στοχαστής) αποκάλεσε αποικισμό της όλης ζωής του ανθρώπου, του βιόκοσμου (Lebenswelt), από την αγορά και από την πολιτική, με «αποικιοκρατικά» εργαλεία τα μέσα που διαθέτουν αυτά τα δύο συστήματα : Το χρήμα και την εξουσία. Η συνέπεια είναι πολλά και σκληρά παθολογικά αποτελέσματα, πρωτογενή και δευτερογενή*.

Ένα από τα δευτερογενή αποτελέσματα, αλλά άκρως πολιτικού χαρακτήρα, είναι το εξής: Η αναμενόμενη αντίδραση της «φύσης του ανθρώπου» εναντίον αυτού του «αποικιoκρατικού» ανορθολογισμού και μηδενισμού που «εισβάλλει εκ των έξω», παίρνει κατά (φαινομενικά) παράδοξο τρόπο, τη μορφή ενός ακόμη πιο έντονου ανορθολογισμού και ηθικού μηδενισμού. Δηλαδή εκδηλώνεται ως άρνηση της δημοκρατίας και του Διαφωτισμού, ως επιθυμία για επιστροφή σε μια νέα μορφή της «παλιάς» καλής εποχής της απολυταρχίας. Αυτό που βλέπουμε σε πρώτο πλάνο ως κραυγαλέα αντίδραση είναι της «αντισυστημικής» ή «εναλλακτικής Δεξιάς». Ακόμη πιο διαβρωτική για τη δημοκρατία είναι η πολύ πιο σιωπηλή αντίδραση της απόσυρσης από την πολιτική, αυτή που ακούμε ως αχνό θόρυβο ενός κοινωνικού υποβάθρου που καταρρέει αργά. Και ας μη ξεχνάμε τους στίχους «Έτσι τελειώνει ο κόσμος / όχι με έναν βρόντο / μα μ’ έναν λυγμό» (Τ.Σ. Έλιοτ, Οι Κούφιοι Άνθρωποι, σε μετάφραση Γ. Σεφέρη)
Έτσι λοιπόν υπονομεύεται η δημοκρατία, η φιλελεύθερη δημοκρατία, δηλαδή η δημοκρατία με κατοχυρωμένες ελευθερίες και δικαιώματα. Το άλλο φαινομενικά παράδοξο είναι το εξής: Ο πρωτογενής δρων παράγων που υπονομεύει σήμερα την φιλελεύθερη δημοκρατία είναι κυρίως κυρίως η φιλελεύθερη - ατομιστική κοσμοαντίληψη, βιοθεωρία και πολιτική φιλοσοφία, όμηροι της οποίας έχουν γίνει, μεταξύ άλλων, και οι κατά την συμβατική κομματική τοπογραφία αριστερές πολιτικές δυνάμεις πάσης απόχρωσης, υποτίθεται «μη φιλελεύθερες» με την αυστηρά πολιτική σημασία του όρου. 

Paula Modersohn-Becker, Mutter und Kind (1904)

Πάλι η διαμάχη για το αγέννητο παιδί: Δυο γάιδαροι μαλώνανε σε ξένον αχυρώνα. Για τις ζωές των άλλων

Πριν από μήνες, με αφορμή τη σφοδρή συζήτηση που πυροδότησε στην εγχώρια δημόσια σφαίρα η απόφαση της Ιεράς Συνόδου για θέσπιση «Ημέρας του Αγέννητου Παιδιού», και κυρίως με αφορμή την οργισμένη αντίδραση φιλελεύθερων και αριστερών, διατυπώθηκε στον ιστοχώρο τούτο η εξής θέση: Αυτή η αριστεροφιλελεύθερη κραυγή μάχης που υπερασπίζεται - έτσι απλά - το «δικαίωμα στην άμβλωση», μπορεί πολύ εύκολα να οδηγήσει έξω από κάθε ουσιωδώς λογική και κανονιστική θέση. Δηλαδή, να διολισθήσει σε μια θέση που εξαρχής αρνείται να υπακούει σε κανόνες δικαιοσύνης, και μάλιστα καθολικής ισχύος (βλ. «Εμείς που μας επέτρεψαν να γεννηθούμε και οι άλλοι, που μέλλει - άν τους το επιτρέπουμε - να γεννηθούν»). 

Εμείς που μας επέτρεψαν να γεννηθούμε και οι άλλοι, που μέλλει - άν τους το επιτρέπουμε - να γεννηθούν

Η συζήτηση που ξέσπασε με την απόφαση της Ιεράς Συνόδου για θέσπιση «Ημέρας του Αγέννητου Παιδιού», πυροδότησε την οργισμένη αντίδραση φιλελεύθερων και αριστερών. Λάβαρό τους και κραυγή μάχης το δικαίωμα στην άμβλωση.

«Δικαίωμα» στην άμβλωση; Πότε και υπό ποιές προϋποθέσεις; Και πότε η άσκηση ενός δικαιώματος από κάποια άτομα δεν θίγει πιο θεμελιώδη δικαιώματα άλλων ατόμων;
Δεν είναι τόσο προφανή τα πράγματα, άν θέλουμε να κάνουμε μια συζήτηση ορθολογική και κανονιστική (που υπακούει σε κανόνες δικαιοσύνης, και μάλιστα καθολικής ισχύος).
Π.χ. ισχύει ο «χρυσός κανόνας», ή ακριβέστερα η κατηγορική επιταγή του Καντ ως κανόνας δικαιοσύνης; «Να πράττεις μόνον σύμφωνα με αρχές που θα ήθελες ταυτόχρονα να ισχύουν ως κανόνες καθολικής ισχύος». Εάν ναι, τότε προκύπτει το εξής: Εάν αναγνωρίσω το δικαίωμα στην άμβλωση ως καθολικής ισχύος και χωρίς προϋποθέσεις δικαίωμα, τότε πρέπει να το αναγνωρίσω (εκ των υστέρων, αλλά αυτό το επιβάλλει η καθολικότητα) και ως δικαίωμα της μητέρας μου. Αλλά εάν εκείνη το ασκούσε, δεν θα υπήρχα. Συγκρούεται - στην πράξη - το «δικαίωμα» της μητέρας μου με το δικό μου δικαίωμα στη ζωή.
Φυσικά δεν είναι επιχειρηματολογία σοφιστείας. Τίθεται το ζήτημα άν μπορεί ένα δικαίωμα να είναι έγκυρο όταν αντιτίθεται στην ύπαρξη κανόνων δικαιοσύνης καθολικής ισχύος.