Αλεξάντερ Κλούγκε, Ράχελ Γιέγκι, Μάικλ Σαντέλ: Ένας φίλος, μια συνεχίστρια, ένας φιλοσοφικός «αντίπαλος» (+ 2 πολιτικοί) μιλούν για τον Χάμπερμας

 

στη μνήμη των Γιούργκεν Χάμπερμας και Αλεξάντερ Κλούγκε

 

© Thit Thyrring / Die Zeit

«Να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε  με βάση το έργο του» - του Alexander Kluge†

 

O Αλεξάντερ Κλούγκε πέθανε στις 25 Μαρτίου 2026, έντεκα ημέρες μετά τον θάνατο του φίλου του Γιούργκεν Χάμπερμας στις 14 Μαρτίου.

Επί εβδομήντα χρόνια περίπου, ο Αλεξάντερ Κλούγκε και ο Γιούργκεν Χάμπερμας συνδέονταν με βαθιά φιλία. Λίγες ημέρες μετά τον θάνατο του Χάμπερμας και λίγες ημέρες πριν τον ακολουθήσει και ο ίδιος, ο σπουδαίος διανοητής και κινηματογραφιστής πρόλαβε να μιλήσει στον Πέτερ Νόιμαν της εφημερίδας Die Zeit για τον εκλιπόντα συνοδοιπόρο του, για τη «δύναμη της σκέψης του», για το καθήκον «να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε χρησιμοποιώντας ως βάση το έργο του».

Ο Κλούγκε δεν είχε την οξεία πολιτική όραση και τα γρήγορα πολιτικά αντανακλαστικά του Χάμπερμας. Τους προσεισμούς της «αλλαγής εποχής» («Zeitenwende» - Olaf Scholz), δηλαδή της κατάρρευσης της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης πραγμάτων, ο  Χάμπερμας τους αισθάνθηκε έκαιρα, ήδη από τον Φεβρουάριο του 2003 (με την εισβολή στο Ιράκ). Και μερικές αυταπάτες του για το Ουκρανικό της περιόδου 2022-2023, ο Χάμπερμας πρόλαβε να τις διορθώσει. O Κλούγκε, αντίθετα, δεν μπορούσε να ερμηνεύσει καθόλου τους οιωνούς ούτε τον Φεβρουάριο του 2022, με την εισβολή του Πούτιν στην Ουκρανία. Hταν κυρίως ζώον αισθητικόν και λιγότερο ζώον πολιτικόν. Η ιδιαίτερη ευαισθησία του, με ρίζες και στην παιδική του ηλικία, έφθανε μέχρι την άρνηση να δεί την απαίσια πραγματικότητα. Τι είναι γεωπολιτική και τι είναι ιμπεριαλισμός ήταν απρόσιτα για τα πολιτικά αισθητήρια όργανα του Κλούγκε. Ως δημιουργός και στοχαστής έθετε πάντα στο κέντρο την υποκειμενική εμπειρία.

«Ακόμη και πρόσφατα, τον Δεκέμβριο, ο Χάμπερμας έκανε νέα σχέδια», αποκάλυψε ο Κλούγκε. «Θα προσυπέγραφα τυφλά όλα όσα έλεγε». Χάμπερμας και Κλούγκε, συμπορεύτηκαν μια ολόκληρη ζωή και έφυγαν μαζί. H γυναίκα του Χάμπερμας Ute Wesselhoeft, μαζί του σε ζωογόνο συμβιωτική σχέση αλληλοϋποστήριξης, από τη φοιτητική ζωή τους και για πάνω από 70 χρόνια, είχε πεθάνει 9 μήνες πριν, τον Ιούνιο του 2025. Από τα τρία παιδιά τους, η μεγαλύτερη κόρη Ρεβέκκα, ιστορικός καθηγήτρια πανεπιστημίου, είχε πεθάνει το 2023 σε ηλικία 64 ετών. Ό,τι πιο βασανιστικό για ζώντες γονείς.

Ο Χάμπερμας ήταν ο τελευταίος εν ζωή από τους επιφανείς της λεγόμενης δεύτερης γενιάς της Σχολής της Φρανκφούρτης και του ευρύτερου κύκλου της. Τον Οκτώβριο του 2025 είχε πεθάνει ο  κοινωνιολόγος και πολιτικός επιστήμονας Κλάους Όφφε. Τον Φεβρουάριο του 2024 ο Όσκαρ Νεγκτ. Ο εξίσου σημαντικός Άλμπρεχτ Βέλλμερ έφυγε το 2018, ο Άλφρεντ Σμιτ το 2012 και από τον ευρύτερο κύκλο o Καρλ-Όττο Άπελ το 2017 και ο  Ελβετός Μίχα Μπρούμλικ πολύ πρόσφατα, τον Νοέμβριο του 2025. Η  Ράχελ Γιέγκι είναι από τα πιο δημιουργικά μυαλά της τέταρτης γενιάς.

Alexander Kluge, 2022 © picture-alliance/dpa, Henning Kaiser,  via Bundeszentrale für politische Bildung (bpb)

DIE ZEIT: Κύριε Κλούγκε, με τον θάνατο του Γιούργκεν Χάμπερμας φαίνεται να φτάνει σε ένα τέλος και κάτι άλλο. Τί ακριβώς;
Αλεξάντερ Κλούγκε: Υπάρχει τεράστια αντίθεση μεταξύ της εποχής που τον γνώρισα και της εποχής του θανάτου του. Ήταν το 1957. Δεν ζούσαμε πια στον κόσμο του Αντενάουερ, αλλά ούτε ακόμη στον κόσμο των κινημάτων διαμαρτυρίας με τα μεγάλα συνθήματά του. Ήταν ένα είδος μεταβατικής περιόδου. Η δημοκρατία μας, ειδικά η δημόσια σφαίρα της, κινούνταν προς πολλές κατευθύνσεις.
 

Δηλαδή;
Κλούγκε: Τότε ο Χάμπερμας ήταν βοηθός στο Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών της Φρανκφούρτης κι εγώ ήμουν νεαρός δικηγόρος. Κινούμασταν στον ίδιο χώρο διανοητικών αναζητήσεων. Η σκέψη μας εκκινούσε από την εμπειρία ότι η δημόσια σφαίρα πρέπει να σταθεί στο ύψος της ενάντια στους πολιτικούς μύθους, ενάντια στους απόηχους του Εθνικοσοσιαλισμού. Μας συνέδεε η Κριτική Θεωρία και ο Χάμπερμας έθεσε ένα ερώτημα επίκαιρο ακόμη και σήμερα: Πώς μπορεί να λειτουργήσει μια δημόσια σφαίρα όταν πιέζεται και απειλείται από ανορθολογικά κινήματα ή νέους σκοταδισμούς;
 
Κατά πως φαίνεται, σήμερα ο ανορθολογισμός έχει επιστρέψει δυναμικά.
Σήμερα βλέπουμε έναν κόσμο αλλαγμένο με τρόπο παράδοξο. Κάποιοι μιλούν ακόμη και για «σκοτεινό Διαφωτισμό», ο οποίος προέρχεται κυρίως από το περιβάλλον της Σίλικον Βάλεϊ. Παρόλα αυτά, ακόμη και πρόσφατα, τον Δεκέμβριο, ο Χάμπερμας έκανε σχέδια. Σκεφτόταν για εργαστήρια, για τόπους στους οποίους θα μπορούσαν να επαναξιολογηθούν, να αναπροσαρμοσθούν και να εξελιχθούν περαιτέρω τα βασικά εργαλεία της φιλοσοφίας και της επικοινωνιακής δράσης. Δεν τον ενδιέφερε μόνον η ενασχόληση με την σκέψη, αλλά και ο κόσμος των ανθρώπινων συναισθημάτων, το όλο οικοδόμημα (Bauhaus) της υποκειμενικής εμπειρίας.

Ο ίδιος ο Χάμπερμας περιέγραψε την αυξανόμενη διάβρωση της δημόσιας σφαίρας στο βιβλίο του του 2022 Ein neuer Strukturwandel der Öffentlichkeit (ελληνική μετάφραση Μια νέα μεταβολή δομής της δημόσιας σφαίρας και η διαβουλευτική πολιτική, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2024). ​​Οι φυσαλίδες φίλτρου Στους ψηφιακούς χώρους της δημόσιας συζήτησης επικρατούν οι περιχαρακωμένοι από αλγορίθμους κλειστοί θάλαμοι ιδεολογικής απομόνωσης (filter bubbles), θολώνουν τα όρια μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου· έτσι υπονομεύεται το «από κοινού», το συμπεριληπτικό νόημα της δημόσιας σφαίρας. Και αυτό, σύμφωνα με τον Χάμπερμας, είναι κάτι που κανείς δεν μπορεί να θέλει.
Ακριβώς. Όταν ο κόσμος γίνεται ψυχρός, σκληρόκαρδος, όταν οι συνθήκες διαβίωσης γίνονται δύσκολες και ο πόλεμος επιστρέφει, έρχεται μια στιγμή που οι άνθρωποι λένε: Αυτή την πραγματικότητα δεν την θέλω, θέλω να αλλάξει.

Τα τελευταία χρόνια, με τους πολέμους, τις γεωπολιτικές συγκρούσεις αλλά και τις στερεοτυπικού τύπου αντιδράσεις της κοινής γνώμης, ο Χάμπερμας φαινόταν συχνά απελπισμένος.
Η απάντησή του σ' αυτές τις απογοητεύσεις ήταν να μην ενδίδει σε αυτές. Ειδικά στην κρίση του Διαφωτισμού, δεν έχουμε την πολυτέλεια να αποθαρρυνόμαστε.

Ωστόσο δεν μπορούμε πια να κάνουμε υποδείξεις από καθέδρας, ούτε ακαδημαϊκά ούτε πολιτικά.
Έχουμε ανάγκη από μια νέα κίνηση έρευνας και αναζήτησης. Ο Χάμπερμας πάντα πίστευε ότι οι άνθρωποι έχουν έμφυτο έναν ορισμένο βαθμό γενναιοδωρίας και καλοσύνης προς τον πλησίον, άρα και ικανότητα επικοινωνίας διαποτισμένη από τις εμπειρίες τους.
 
Αυτό το αποκάλεσε κάποτε «υπερβατικότητα εκ των ένδον». Δηλαδή, υπάρχει κάτι μέσα μας, που προβάλλει αντίσταση στην ψυχρότητα τούτης της εποχής.
Ναι. Αλλά όχι με την έννοια ότι απλά και μόνον μιλάμε ο ένας στον άλλο με λόγια θερμά, ενθαρρυντικά. Το ζήτημα είναι να προβαίνουμε σε από κοινού διερευνήσεις. Ο Χάμπερμας ξεκίνησε με τη δημόσια σφαίρα. Ήταν μια πολύ πρακτική ιδέα: Πώς μπορούν οι άνθρωποι να σκέφτονται από κοινού; Ο άνθρωπος δεν είναι μόνον Homo sapiens, αλλά και Homo compensator. Αναζητά αντισταθμίσματα, εξισορρόπηση. Είναι αξιοσημείωτο ότι αυτή η αίσθηση της ισορροπίας πρωτοδημιουργείται σε τρία μικρά οστάρια μέσα στα αυτιά μας, μαζί με την ικανότητα για ομιλία και την ικανότητα να διακρίνουμε τις λεπτές αποχρώσεις των ήχων. Είναι ένας ασυνήθιστος συνδυασμός αισθητηριακής δύναμης. Ωστόσο, χρειαζόμαστε επιπλέον και το «αγγείο» μιας ακέραιας, λειτουργικής δημόσιας σφαίρας.

Και τι γίνεται αν αυτή η δημόσια σφαίρα έχει υποστεί βλάβη, όπως τώρα;
Ακριβώς έτσι συμβαίνει. Για τον Χάμπερμας, πάντα ήταν σημαντικό ζήτημα η υπεράσπιση της δημόσιας σφαίρας. Αυτό που συμβαίνει μπορεί να κρατήσει πολύ. Οι μεγάλες ιστορικές διαδικασίες διαρκούν δεκαετίες. Το έργο του είναι ένα απέραντο θησαυροφυλάκιο. Ίσως έχει εξερευνηθεί μόνον το δέκα τοις εκατό αυτού του έργου. Το υπόλοιπο μας περιμένει.

Γιατί ποτέ δεν γράψατε μαζί ένα βιβλίο;
Ήμασταν πολύ διαφορετικοί για να το καταφέρουμε.
 
Τί εννοείτε;
Ως προς τα βασικά δεν υπάρχει διαφορά μεταξύ μας. Όμως είμαι θεράπων διαφορετικής τέχνης και «είμαι αλλού στο στοιχείο μου», επικεντρώνομαι πιο πολύ σε ατομικές ιστορίες. Δεν μπορούσα να κάνω εκείνο που μπορούσε ο Χάμπερμας: Να προσφέρω μια σαφή κατεύθυνση για προσανατολισμό στους χαοτικούς μας καιρούς.

Γνωρίζατε τον Χάμπερμας για σχεδόν εβδομήντα χρόνια. Πώς θα τον περιγράφατε ως άτομο;
Ως έναν από τους πιο αξιόπιστους ανθρώπους που έχω γνωρίσει στη ζωή μου. Θα προσυπέγραφα τυφλά όλα όσα έλεγε.

Αυτό πρέπει να μας το εξηγήσετε.
Αυτή η αξιοπιστία του ήταν εμφανής στην προσωπική του ζωή. Λόγου χάρη, στην δια βίου δέσμευσή του με την γυναίκα του, την Ούτε. Οι δυο τους ήταν μαζί για περισσότερα από εβδομήντα χρόνια. Ο θάνατός της το 2025 τον κλόνισε βαθιά. Δεν αποκαλύπτω κάποιο μυστικό: Δεν ήθελε να συνεχίσει να ζει χωρίς αυτήν. Και αυτό εκφράζει την αξιοπιστία του.

Χωρίς αυτήν ως στήριγμα και βοηθό, ίσως ο Χάμπερμας δεν θα είχε γίνει αυτός που γνωρίζουμε.
Ακριβώς έτσι. Όμως τούτη η αξιοπιστία ήταν εμφανής και στη σκέψη του. Όταν μιλούσες μαζί του, μπορούσες να είσαι σίγουρος: Θα λάμβανε υπόψη το επιχείρημα σου. Το έπαιρνε στα σοβαρά. Για αυτόν, η επικοινωνία δεν ήταν απλά και μόνον λόγια ή ρητορική. Έχει σημασία ο τόνος της φωνής στις συζητήσεις μεταξύ των ανθρώπων. Σε μια μικρή πόλη, στην ύπαιθρο, σε συζητήσεις μεταξύ γειτόνων. Αυτή είναι η επικοινωνιακή δράση.

Ο Χάμπερμας μιλούσε πάντα για το «ημιτελές έργο της νεωτερικότητας». Η συζήτηση δεν πρέπει να τελειώνει.
Και καλούμαστε να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε πάνω σ' αυτό. Του το οφείλουμε. Ωστόσο, ανεξάρτητα από αυτό, είναι επίσης καλό να κατανοούμε τη σκέψη ως εργαστήριο. Η σκέψη δεν είναι απλώς μια δραστηριότητα του νου. Περιλαμβάνει ολόκληρο τον κόσμο των συναισθημάτων του ανθρώπου, και φθάνει έως και στο δέρμα του. Ο Σίγκμουντ Φρόιντ είπε το εξής: Όταν, στον πόλεμο των χαρακωμάτων του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, το δέρμα αντιδρούσε με αλλεργική αντίδραση στην επαφή του με την λάσπη, κανένας ανώτερος αξιωματικός δεν μπορούσε να επιβάλει στον στρατιώτη να φορέσει την στολή και να πολεμήσει. Τότε ο πόλεμος τελειώνει. Μερικές φορές το δέρμα είναι πιο σοφό από το μυαλό.

Μήπως ίσως αυτός είναι και ένας λόγος για τον οποίο ο Χάμπερμας, ο οποίος για μια ολόκληρη ζωή ασχολούνταν με το νέο ξεκίνημα, έγινε με μιάς ξαφνικά και ο ίδιος, στα γεράματά του, ένας φιλόσοφος σε πόλεμο;
Ο Χάμπερμας σε τέτοιες στιγμές μιλούσε για την γενναιοδωρία. Η γενναιοδωρία είναι σύμμαχος της λογικής. Γενναιοδωρία σημαίνει βάζω τον εαυτό μου στη θέση του αντιπάλου μου. Προσπαθώ να καταλάβω τι είναι αδιαπραγμάτευτο για εκείνον και ψάχνω μέχρι να βρω ένα σημείο στο οποίο, και αυτός, καταλαβαίνει τι είναι αδιαπραγμάτευτο για μένα, για την δική μου πλευρά. Αυτό είναι το σημείο συμφωνίας. Όμως είναι δύσκολο να το βρεις όταν ο δημόσιος λόγος μας αποτελείται από φράσεις που μοιάζουν με κατακλυσμό βλημάτων πυροβολικού.
 
Ωστόσο είναι εφικτό στην συγκεκριμένη συζήτηση;
Ναι. Η δημόσια σφαίρα πρέπει πάντα να αναδημιουργείται συνεχώς. Και γι' αυτό χρειαζόμαστε περιέργεια, υπομονή και προθυμία να σκεφτόμαστε από κοινού. Η σκέψη του Γιούργκεν Χάμπερμας δεν είναι ξεπερασμένη. Μπορούμε να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε σε αυτό το υπό κατασκευή οικοδόμημα.

  

H ανωτέρω συνομιλία, όπως και οι επόμενες μαρτυρίες για τον Χάμπερμας, της Rahel Jaeggi και του Michael Sandel, μεταφράστηκαν από το αφιέρωμα: Jürgen Habermas - Die Kraft seiner Gedanken,  

© Die Zeit No. 13/2026, 19.3.2026, αποθηκευμένο και εδώ

 

Στο αφιέρωμα, με τίτλο «Η δύναμη της σκέψης του» και υπότιτλο «γιατί ο θάνατος του μεγάλου φιλοσόφου προσδίδει στο έργο του εκ νέου έναν εντελώς επίκαιρο χαρακτήρα - Ένας φόρος τιμής».  συμμετείχαν οι Thomas Assheuer, Seyla Benhabib, Omri Boehm, Armin von Bogdandy, Tsuo-Yu Cheng, Daniel Cohn-Bendit, Nicole Deitelhoff, Joseph Fischer, Michel Friedman, Rainer Forst, Eva Illouz, Rahel Jaeggi, Kenishi Mishima, Dr. Peter Neumann, Martha Nussbaum, Finn Radtke, Hartmut Rosa, Michael Sandel, Frank-Walter Steinmeier, Charles Taylor και Lea Ypi

 

Ο Alexander Ernst Kluge (1932 - 25 Μαρτίου 2026) ήταν Γερμανός σκηνοθέτης, τηλεοπτικός παραγωγός, συγγραφέας, σεναριογράφος και διδάκτωρ νομικής. Έγινε γνωστός ως ένας από τους πιο σημαντικούς εκπροσώπους του νέου γερμανικού κινηματογράφου, τον οποίο ίδρυσε και ανέπτυξε ως θεωρία και πράξη.

Στην εποχή του Β΄ Π. Πολέμου, ως δωδεκάχρονο παιδί επέζησε συμπτωματικά από βομβαρδισμό. Μετά το 1950 σπούδασε νομικά, ιστορική επιστήμη και εκκλησιαστική μουσική στο Φράιμπουργκ, στο Μάρμπουργκ και στην Φρανκφούρτη με καθηγητή τον Τέοντορ Αντόρνο. Έγινε συνεργάτης του Ινστιτούτου Κοινωνικών Ερευνών (Σχολή της Φρανκφούρτης), ενώ ταυτόχρονα συνεργάστηκε εθελοντικά με τον σκηνοθέτη Φριτς Λανγκ, ο οποίος εκείνη την περίοδο γύριζε την ταινία «Ο τάφος του Ινδού». Μετά εργάστηκε ως δικηγόρος.

Το 1960 παρουσίασε την πρώτη του ταινία μικρού μήκους. Το 1962 συμπαρουσίασε το περίφημο «Μανιφέστο Ομπερχάουζεν», κάτι σαν το γερμανικό αντίστοιχο του Γαλλικού Νέου Κύματος (Nouvelle Vague) προτείνοντας τις δημιουργίες νέων κινηματογραφικών δημιουργών. Το 1963 ίδρυσε δική του εταιρεία παραγωγής («Kairos-Film»). Το 1968 κέρδισε τον Χρυσό Λέοντα στο φεστιβάλ της Βενετίας για την ταινία Die Artisten in der Zirkuskuppel: ratlos (Οι Καλλιτέχνες στον Θόλο του Τσίρκου: Χαμένοι στον Κόσμο τους). 

Από το 1972 κορυφώνεται η συγγραφική δραστηριότητα του.  Μαζί με τον Όσκαρ Νεγκτ παρουσίασε τα βιβλία Öffentlichkeit und Erfahrung (Δημοσιότητα και Εμπειρία),  Geschichte und Eigensinn (Ιστορία και ατομική αυτογνωμοσύνη) και Maßverhältnisse des Politischen (Το Πολιτικόν και οι Διαστάσεις του). Από το 1978 ως το 1982 μαζί με αρκετούς σκηνοθέτες, όπως ο Φόλκερ Σλέντορφ και ο Ράινερ Βέρνερ Φασμπίντερ συμμετείχε στην δημιουργία ταινιών όπως Deutschland im Herbst (Η Γερμανία το Φθινόπωρο, 1978) για το κύμα τρομοκρατίας στη Γερμανία, Der Kandidat (Ο υποψήφιος, 1980) για τον Φραντς-Γιόζεφ Στράους και την πολιτική διαμάχη του με τον Χέλμουτ Σμιτ,  Krieg Und Frieden (Πόλεμος και Ειρήνη, 1982/1983) για τη συζήτηση για τους αμερικανικούς πυραύλους στη Γερμανία.

 

Παραμένει αδιάψευστος - 

της Rahel Jaeggi

  

Η ιδέα του για τη δικαιοσύνη δεν πεθαίνει σε έναν κόσμο χωρίς δικαιοσύνη

 
Με τρόπο που προκαλεί ανησυχία και δυσφορία, συμφωνούμε όλοι: Με τον θάνατο του Γιούργκεν Χάμπερμας, τελειώνει κάτι περισσότερο από τη ζωή ενός μεγάλου φιλοσόφου. Μαζί του ένας ολόκληρος κόσμος εξαφανίζεται. Ο θάνατός του σηματοδοτεί μια τομή, ένα σημείο καμπής, το οποίο γίνεται αντιληπτό με δραματικό τρόπο. Γιατί αλληλοεπικαλύπτεται με τις ανησυχητικές, σχεδόν σουρεαλιστικές, αλλά τώρα πια αναμφισβήτητες τομές της εποχής που βιώνουμε, για τις οποίες εκείνος παρενέβη δημόσια με πάθος και τις παρακολούθησε με τόσο μεγάλη κριτική ακρίβεια. Έτσι, στο βαρύ, βαθύ πένθος για την απώλεια του Γιούργκεν Χάμπερμας προστίθεται και η λύπη για την απώλεια ενός κόσμου, στον οποίο η ελπίδα για μια λογική τάξη πραγμάτων στην συνύπαρξη μεταξύ των ανθρώπων, μπορούσε ακόμη να θεωρείται σαφώς ως πραγματική δυνατότητα. Το βάθος αυτής της τομής και το μέγεθος της καταστροφής συγκλονίζουν ακόμη και εκείνους οι οποίοι επικρίνουν ριζικά εκείνη την πάλαι ποτέ αισιοδοξία, εκείνους που δεν θεωρούν την βία και τις εκδηλώσεις οπισθοδρόμησης τις συνδεδεμένες με την φιλελεύθερη παγκόσμια τάξη πραγμάτων, ως κατάλοιπο παλαιότερων εποχών ή ως περιθωριακό φαινόμενο.
Το γεγονός ότι ο Γιούργκεν Χάμπερμας υπέφερε από αυτή την επιταχυνόμενη εξέλιξη, ότι την βίωσε σε βαθιά και απελπιστική αγωνία, ότι είδε πολλές από τις ελπίδες του να διαψεύδονται, δεν μπορεί κανείς εύκολα να το αμφισβητήσει.
Σημαίνει όμως αυτό, όπως ακούει κανείς σε μερικές περιπτώσεις, ότι η θεωρία του έχει αποτύχει; Και είναι θεμιτό να πούμε, ότι μια θεωρία σαν τη δική του μπορεί να «αποτύχει»; Σε μια κατάμεστη εκδήλωση στο Βερολίνο τον ρώτησαν κάποτε αν πιστεύει ότι υπάρχει ακόμη ελπίδα να σωθεί ο κόσμος. «Δεν είμαι μάντης», απάντησε με φιλικό ύφος. Το γεγονός ότι ο κόσμος είναι άδικος δεν αναιρεί την ιδέα της δικαιοσύνης, ούτε η ύπαρξη του παραλογισμού αναιρεί την απαίτηση για λογική. Ωστόσο, ένας άνθρωπος σαν τον Χάμπερμας, δεν βασίστηκε ποτέ σε κενές και αυτοδικαιούμενες επικλήσεις υποτιθέμενων αιώνια έγκυρων ιδανικών. Ήταν υπερβολικά κοινωνιολόγος και φιλόσοφος για να σκεφτεί έτσι· είχε και τις δύο ιδιότητες να συνυπάρχουν ταυτόχρονα το ίδιο πρόσωπο. Αυτό τον κατέστησε έναν από τους λίγους διαδόχους του προγράμματος του Χέγκελ για την φιλοσοφία ως διάγνωση της εποχής.
Όμως για όσους βλέπουν από αυτή την οπτική γωνία, ο λόγος, η ορθολογικότητα, δεν είναι ένα κενό ιδεώδες. Αντίθετα, είναι ήδη εγγενής στο γεγονός ότι εμείς, ως όντα με ικανότητα ομιλίας, έχουμε την ικανότητα να συμμετέχουμε σε επικοινωνιακές διαδικασίες αλληλοσυνεννόησης· ο λόγος είναι ήδη κατατιθεμένος και ενσωματώνεται στις κοινωνικές πρακτικές και τους θεσμούς που συνοδεύουν αυτές τις διαδικασίες. Ένας κοινωνικά ενσωματωμένος, ιστορικά εξελισσόμενος λόγος, πάντα ευάλωτος, πάντα επιρρεπής σε παραμόρφωση, συχνά αναποδογυρισμένος στο αντίθετο του, ωστόσο ακόμη και σ' αυτή την αντιστροφή του εξακολουθεί να είναι κάτι πραγματικό.
Επομένως, πρέπει κανείς να σκεφθεί την θεωρία της επικοινωνίας του λόγου μαζί με τις πραγματικές προϋποθέσεις και συνθήκες μέσα στις οποίες γίνεται πράξη, δηλαδή τους θεσμούς της δημόσιας σφαίρας, τις διαδικασίες της δημοκρατικής διαπραγμάτευσης. Επομένως, πρέπει επίσης να προσπαθήσει να εντοπίσει στις πραγματικές κοινωνικές κρίσεις, τί εμπόδια τίθενται στις χειραφετητικές εξελίξεις. Μια τέτοια θεωρία θα «διαψεύδονταν» μόνον εάν δεν θα μπορούσε πια να προσφέρει κανένα εννοιολογικό εργαλείο γι' αυτή τη διάγνωση, και όχι όταν απλώς η πραγματικότητα κατρακυλά στη βία.
Επομένως, τα ερωτήματα που προέκυψαν από τη μεσαία φάση του έργου του Χάμπερμας, δηλαδή από το Legitimationsproblemen im Spätkapitalismus (1973, Προβλήματα νομιμοποίησης στον όψιμο καπιταλισμό, 1973) έως την Theorie des kommunikativen Handelns (1981, Θεωρία της επικοινωνιακής δράσης), είναι αυτά ακριβώς που μας απασχολούν σήμερα περισσότερο από κάθε άλλη φορά. Ίσως ο Χάμπερμας ήταν ο τελευταίος μεγάλος στοχαστής, ο οποίος ασχολήθηκε σοβαρά με το πρόγραμμα της Κριτικής Θεωρίας, δηλαδή με το πρόγραμμα για να γίνει πράξη ένας συνδυασμός της κοινωνικής θεωρίας και της φιλοσοφίας, και με το ζήτημα των ιστορικά διαρθρωμένων μαθησιακών διαδικασιών. Οι κρίσεις και οι τάσεις αποσύνθεσης των σύγχρονων κοινωνιών εμφανίζονται ως παραμορφώσεις αυτών που ο Χάμπερμας περιγράφει ως προϋποθέσεις ύπαρξης της κοινωνίας· και επίσης, ως παραμορφώσεις αυτών που προσπάθησε προσεκτικά να αναδείξει ως κοσμο-ιστορικών διαστάσεων δυνατότητες του λόγου, στο τελευταίο μεγάλο έργο του [Auch eine Geschichte der Philosophie, 2 τόμοι, 2019, αγγλ. Also a History of Philosophy in 3 volumes, 2023-2025]. Συνεπώς, ο ηθικός οικουμενισμός, η ιδέα ότι όλοι οι άνθρωποι χωρίς εξαίρεση έχουμε ίση αξιοπρέπεια και ίσα δικαιώματα, είναι και αυτός μια ιστορική μαθησιακή διαδικασία, η οποία αντλεί από πολλές πηγές, των οποίων οι παραμορφώσεις και οι αντιφάσεις πρέπει να αποκρυπτογραφηθούν.
Αναφορικά με αυτό, ο Χάμπερμας ήταν μια μοναδική προσωπικότητα. Ήταν ένας πέρα για πέρα πολιτικός στοχαστής. Δεν ήταν απλά και μόνον ένας φιλόσοφος από τη μια πλευρά,  δημόσιος διανοούμενος και πολιτικός σχολιαστής από την άλλη. Η σκέψη του ήταν πολιτική μέχρι τα πιο αφηρημένα ζητήματα. Το ζήτημα των βάσεων της συνύπαρξής μας διαπερνούσε ολόκληρο το έργο του.

Με τον Χάμπερμας, η Κριτική Θεωρία χάνει μια από τις κεντρικές της προσωπικότητες οι οποίες την διαμόρφωσαν. Ωστόσο, όπως είπε κάποτε ο φιλόσοφος Άλμπρεχτ Βέλμερ (Albrecht Wellmer), ο οποίος ήταν στενά συνδεδεμένος μαζί του και πέθανε το 2018, η Σχολή της Φρανκφούρτης δεν είναι σχολείο με διευθυντή και με πρόγραμμα σπουδών, αλλά ένα εκτεταμένο, πολυδιακλαδισμένο δίκτυο ανταλλαγής ιδεών και απόψεων. «Από εδώ και στο εξής, πρέπει να συνεχίσουμε μόνοι μας». Ο ίδιος ο Χάμπερμας το  είπε αυτό πριν από λίγο καιρό, αναφερόμενος στη σχέση μεταξύ Ευρώπης και ΗΠΑ. Τώρα πρέπει εμείς να συνεχίσουμε χωρίς αυτόν. Θα μας συνοδεύουν τα ερωτήματα που έθεσε· και οι σε μεγάλο βαθμό ακόμη ανεκμετάλλευτες δυνατότητες που προσφέρει η θεωρία του.

Rahel Jaeggi
Photo: © Andreas Schmid

Η Rahel Jaeggi, κόρη του Ελβετού κοινωνιολόγου Urs Jaeggi και της Αυστριακής ψυχαναλύτριας και συγγραφέως Eva-Maria Schaginger-Jaeggi, είναι καθηγήτρια της Πρακτικής Φιλοσοφίας με κύριο περιεχόμενο την Κοινωνική και Πολιτική φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Humboldt του Βερολίνου. Διευθύνει το Κέντρο για τις Ανθρωπιστικές Σπουδές και την Αλλαγή της Κοινωνίας του ίδιου Πανεπιστημίου. Οι ερευνητικές της δραστηριότητες εστιάζουν εκτός των ανωτέρω στην ηθική, φιλοσοφική ανθρωπολογία, κοινωνική οντολογία και γενικά στην Κριτική Θεωρία της Σχολής της Φρανκφούρτης. Σπούδασε φιλοσοφία, ιστορική επιστήμη και θεολογία στο Βερολίνο και στο Πανεπιστήμιο Γκαίτε της Φρανκφούρτης. Δίδαξε και ασχολήθηκε με ερευνητική δραστηριότητα στο Πανεπιστήμιο Γκαίτε της Φρανκφούρτης (σε συνεργασία με τον  Axel Honneth, του οποίου ήταν φοιτήτρια), στο Πανεπιστήμιο του St. Gallen (Ελβετία), στο Yale (ΗΠΑ) και στο Πανεπιστήμιο Fudan (Σαγκάη, Κίνα). Εργάστηκε ως ερευνήτρια στο Κέντρο Ερευνών DFG για τις Μετα-Αναπτυξιακές Κοινωνίες του Πανεπιστημίου Friedrich Schiller στην Ιένα (Γερμανία).

Δίδαξε επίσης ως καθηγήτρια της έδραςTheodor Heuss στη New School for Social Research της Νέας Υόρκης (2015-2016) και το 2018-2019, στη Σχολή Κοινωνικής Επιστήμης IAS στο Princeton.

Επιλογή Έργων: Capitalism – A Conversation in Critical Theory (με την Nancy Fraser), Cambridge, Polity Press (2018), Critique of Forms of Life, Cambridge, Harvard University Press (2018), Alienation, New York, Columbia University Press (2014), Sozialphilosophie, Μια εισαγωγή (σε συνεργασία με τον R. Celikates), Mόναχο, Beck (2017), Welt und Person – Zum anthropologischen Hintergrund der Gesellschaftskritik Hannah Arendts, Berlin, Lukas Verlag (1997), Critical Theory in Critical Times - Transforming the Global Political and Economic Order (συλλογικό, επιμ. P. Deutscher, Cr. Lafont, Columbia University Press 2017), Wie weiter mit Hannah Arendt? Hamburger Edition HIS (2016).

 

Ράχελ Γιέγκι: Η οικονομία υπό την ευρεία έννοια - Οικονομία και κριτική του καπιταλισμού ως τρόπου ζωής

 

Γ.Β.  Ριτζούλης: Οικονομία, τρόποι ζωής και κριτική του καπιταλισμού. Δομές και πράξις στην Κριτική Θεωρία 

«Η εσωτερική ένταση στη σκέψη του είναι δύναμη» - «Στη συζήτηση περί βιοηθικής, τον εκτίμησα πάρα πολύ ως αντίπαλο» - Του Michael Sandel

 
Από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, όταν εκπονούσα την διδακτορική εργασία μου, ήμουν μεγάλος θαυμαστής του Jürgen Habermas και με ενέπνεε το ιδανικό του για μια δημόσια σφαίρα δημοκρατικής αλληλοκατανόησης μεταξύ ίσων πολιτών. Ο θαυμασμός μου δεν μειώθηκε από το γεγονός ότι διαφωνούσα με ένα κεντρικό σημείο της αντίληψης του: Διαφωνούσα με τη θέση ότι ο δημόσιος λόγος πρέπει να παραμένει ουδέτερος απέναντι στις ανταγωνιστικές αντιλήψεις για το ευ ζην, συμπεριλαμβανομένων των ηθικών και θρησκευτικών. Ήταν μια άποψη την οποία ο Χάμπερμας συμμεριζόταν με τον Αμερικανό φιλόσοφο Τζων Ρωλς (John Rawls).

Η φιλοσοφική διαφωνία μας έγινε πιο εμφανής, όταν, εκκινώντας από διαφορετικούς λόγους, υιοθετήσαμε την ίδια θέση απέναντι σε ένα συγκεκριμένο ηθικό ερώτημα. Το ερώτημα ήταν: Είναι ηθικά επιτρεπτό να χρησιμοποιούμε την γενετική μηχανική για μη ιατρικούς σκοπούς, για παράδειγμα, για να δημιουργήσουμε «γενετικά σχεδιασμένα μωρά» με γενετικά ενισχυμένο IQ ή με υπεράνθρωπες αθλητικές ικανότητες; Μερικοί Αγγλοαμερικανοί φιλελεύθεροι φιλόσοφοι δεν έβλεπαν τίποτε το απαράδεκτο στο να καθορίζουν οι γονείς τα γενετικά χαρακτηριστικά των παιδιών τους, υπό την προϋπόθεση ότι θα επέλεγαν χαρακτηριστικά τα οποία αύξαναν τις πιθανότητες επιτυχίας του παιδιού και δεν το εμπόδιζαν να επιλέξει ελεύθερα τη δική του πορεία ζωής, αργότερα.
Ο Χάμπερμας και εγώ αντιταχθήκαμε σε έναν τέτοιο γενετικό χειρισμό και αλλοίωση, επειδή σε τελευταία ανάλυση ισοδυναμεί με μια μορφή ευγονικής. Όμως, μας ετέθη [από τους φιλελεύθερους] το εξής ερώτημα: Η «ευγονική της ελεύθερης αγοράς» ή «φιλελεύθερη ευγονική», η εφαρμοζόμενη από γονείς οι οποίοι το μόνο που θέλουν είναι το καλύτερο για τα παιδιά τους, δεν εξαλείφει ακριβώς εκείνον τον καταναγκασμό που έκανε την ναζιστική και άλλες κρατικά επιβεβλημένες ευγονικές τόσο ηθικά κατακριτέες;
Ο Χάμπερμας υποστήριξε ότι ακόμη και η «φιλελεύθερη ευγονική» παραβιάζει τις αρχές της ατομικής αυτονομίας και της ισότητας. Παραβιάζει την αυτονομία επειδή τα γενετικά τροποποιημένα άτομα δεν μπορούν πια να θεωρούν τους εαυτούς τους ως «ακέραιους δημιουργούς της ιστορίας της δικής τους ζωής». Υπονομεύει την ισότητα επειδή καταστρέφει τις «θεμελιωδώς συμμετρικές σχέσεις μεταξύ ελεύθερων και ίσων ατόμων» σε όλες τις γενεές [βλ. Jürgen Habermas, Die Zukunft der menschlichen Natur: Auf dem Weg zu einer liberalen Eugenik? - ελληνικά Το μέλλον της ανθρώπινης φύσης. Πίστη και γνώση].
Αυτά τα επιχειρήματα, στο βαθμό που είναι πειστικά, παρέχουν λόγους για απόρριψη της ευγονικής, χωρίς να χρειάζεται να επικαλεστούμε έννοιες σχετικές με την ουσία του τι συνιστά καλή γονική μέριμνα ή ποια στάση πρέπει να υιοθετούν οι γονείς απέναντι στα παιδιά τους. Στο βιβλίο μου «Ένάντια στην Τελειότητα» [Michael J. Sandel, The Case Against Perfection: Ethics in the Age of Genetic Engineering, ελληνικά Ενάντια στην τελειότητα - Η ηθική στην εποχή της γενετικής μηχανικής], υποστήριξα ότι ο Χάμπερμας έχει δίκιο που απορρίπτει την ευγονική γονική μέριμνα, αλλά κάνει λάθος όταν διατυπώνει αυτή την αντίρρηση αποκλειστικά και μόνον με τον τρόπο του φιλελευθερισμού [δηλαδή επικαλούμενος αποκλειστικά και μόνον τις φιλελεύθερες αρχές της αυτονομίας του ατόμου και της ισότητας μεταξύ των ατόμων].
Πρώτον, τα παιδιά στα οποία εφαρμόζεται γενετικός σχεδιασμός δεν είναι λιγότερο αυτόνομα όσον αφορά τα γενετικά τους χαρακτηριστικά από τα παιδιά τα γεννημένα με τρόπο φυσικό. Ακόμη και χωρίς γενετική χειραγώγηση, σε τελευταία ανάλυση δεν επιλέγουμε εμείς τον δείκτη ευφυίας μας (IQ) ή τα αθλητικά ταλέντα μας. Δεύτερον, είναι αληθές ότι η γενετική χειραγώγηση των παιδιών από τους γονείς τους υπονομεύει την ισότητα και την αμοιβαιότητα μεταξύ των γενεών. Ωστόσο, το ίδιο ισχύει και για άλλους, μη γενετικούς τρόπους, με τους οποίους φιλόδοξοι γονείς ασκούν έλεγχο στην μελλοντική ζωή των παιδιών τους. Σκεφτείτε, λόγου χάρη, τον πατέρα των δύο αδελφών - σταρ του τένις Βένους και Σερένα Γουίλιαμς, ο οποίος ώθησε τις δύο κόρες του σε εντατική εξάσκηση στο τένις ήδη από την ηλικία των τεσσάρων ετών.
Υποστήριξα ότι αποτελεσματική κριτική της φιλελεύθερης ευγονικής δεν μπορεί να διεξαχθεί εάν δεν εξετασθεί και εκτιμηθεί με γνώμονα ηθικές και πνευματικές θεωρήσεις: Με την αξία της άνευ όρων αγάπης από τους γονείς για τα παιδιά τους, ανεξάρτητα από τις ικανότητές τους· με την αποδοχή ότι υπάρχουν πράγματα απρόσιτα και μη ελέγξιμα, η οποία περιορίζει την επιθυμία για κυριαρχία και έλεγχο· με την αναγνώριση των παιδιών ως δωρεάς, και όχι ως αντικείμενα της φιλοδοξίας μας.
Με τη χαρακτηριστική του γενναιοδωρία, ο Χάμπερμας έγραψε τον πρόλογο στη γερμανική έκδοση αυτού του βιβλίου μου. Περιέγραψε καλοπροαίρετα και ευνοϊκά την προσφυγή μου σε θεμελιώδεις ηθικές και πνευματικές σκέψεις και σταθμίσεις, έστω και άν εξέφρασε ανησυχία ότι τέτοιες σκέψεις μπορεί να είναι ασυμβίβαστες με την φιλελεύθερη ουδετερότητα: «Οι αναλύσεις του Σαντέλ καταλήγουν στην ιδέα ότι οι ευγονικές πρακτικές υπονομεύουν μια ορισμένη “αίσθηση ότι τα παιδιά είναι δωρεά”, η οποία είναι απαραίτητη για την πολιτισμένη συνύπαρξη». Και συνεχίζει: Μια ηθική της «δωρεάς» προκύπτει «όταν κατανοούμε τα ανθρώπινα όντα ως πλάσματα του Θεού (...). Ωστόσο, σε μια κοινωνία πλουραλιστική ως προς τις κοσμοαντιλήψεις, τέτοιοι λόγοι θρησκευτικής φύσης δεν πρέπει να δεσμεύουν τον νομοθέτη, ο οποίος είναι υποχρεωμένος να τηρεί ουδέτερη στάση».
Ταυτόχρονα, αναγνώρισε ότι προσπαθώ να δείξω πως οι ηθικές συνέπειες αυτής της ηθικής της δωρεάς εκτείνονται και πέρα ​​από όσα τροφοδοτούνται από θεϊστικές πηγές. «Ο Σαντέλ δεν αρνείται ότι αυτό το είδος ευαισθησίας για το απρόσιτο και μη ελέγξιμο των φυσικών θεμελίων της ζωής, έχει θρησκευτική προέλευση [...] Ισχυρίζεται ότι αυτό το ηθικό περιεχόμενο, το  διατηρημένο μέσα στις θρησκευτικές παραδόσεις, το μεταφράζει στον καλά θεμελιωμένο  λόγο μιας φιλοσοφικής ηθικής [...] και μόνον έτσι μπορεί αυτό το περιεχόμενο να διεκδικεί την αποδοχή του στην πολιτική δημόσια σφαίρα μιας φιλελεύθερης κοινωνίας».
Εκτιμώ την επιθυμία του Χάμπερμας να προστατεύσει τη δημόσια σφαίρα από ουσιοκρατικές αντιλήψεις για το τί είναι καλό [και τί κακό]. Αυτό αντικατοπτρίζει έναν δικαιολογημένο φόβο για μια απολυταρχική ιδεολογία, η οποία, στο όνομα ενός υποτιθέμενου υπέρτατου αγαθού, θα έλθει να παραβιάσει την αυτονομία, τα δικαιώματα του ατόμου και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Ωστόσο, σε αντίθεση με ορισμένους Αγγλοαμερικανούς φιλελεύθερους φιλοσόφους, ο Χάμπερμας είδε επίσης στην ευγονική και έναν ηθικό κίνδυνο, ο οποίος εκτείνεται και πέρα από τον καταναγκαστικό χαρακτήρα της και την τάση για έλεγχο. Για να κατανοήσουμε τον εαυτό μας ως ελεύθερο, έγραψε, πρέπει να αναγάγουμε την προέλευσή μας «σε μια αρχή απρόσιτη, πέραν ελέγχου». Ο Χάμπερμας διερωτάται αν μια τέτοια αρχή πρέπει να οφείλεται σε μια καταγωγική πηγή «όπως ο Θεός ή η φύση», η οποία «διαφεύγει του ελέγχου άλλων προσώπων». Καταλήγει στο συμπέρασμα ότι δεν έχουμε ακόμη σκεφτεί αρκετά για την «σύνδεση μεταξύ του απρόσιτου, μη ελέγξιμου, που χαρακτηρίζει το τυχαίο και συγκυριακό κάθε αρχής ατομικού βίου, αφενός, και της ελευθερίας να διαμορφώνουμε την ζωή μας από ηθική άποψη, αφετέρου».
Αυτή η αξιοσημείωτη ιδέα, η οποία δεν απέχει πολύ από την ηθική της δωρεάς, έρχεται ίσως σε αντίθεση με τις απαιτήσεις της φιλελεύθερης ουδετερότητας. Ωστόσο, μερικές φορές, μια αντιφατικότητα ή εσωτερική ένταση εντός της σκέψης ενός φιλοσόφου, δεν είναι αδυναμία, αλλά δύναμη. Στην περίπτωση του Χάμπερμας, αντανακλούσε το βαρύ ηθικό βάρος που συνεπάγεται η ανάληψη του ρόλου του κορυφαίου δημόσιου φιλοσόφου της Γερμανίας και της Ευρώπης, στη σκιά του Ολοκαυτώματος. Πέρα από την εξαιρετική του συμβολή, θα τον θυμόμαστε επειδή εκπλήρωσε αυτόν τον ρόλο με υποδειγματική ανθρωπιά και ειλικρίνεια.

Ο Michael Sandel είναι καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. Μαζί με τους Alasdair MacIntyre, Michael Walzer, Charles Taylor και άλλους, υποστηρίζει την πολιτική θεωρία του κοινοτισμού (Communitarianism), στην οποία ενθέτει πολλές από τις κύριες ιδέες του Αριστοτέλη και θεωρεί ότι ο πολίτης οφείλει να στοχάζεται ηθικά και να συμμετέχει ενεργά στον δημόσιο διάλογο περί δικαιοσύνης.

Η ιστοσελίδα του στον ιστότοπο του Harvard University.
Είναι τακτικός συνεργάτης της εφημερίδας New York Times, του περιοδικού The New Republic και άλλων εντύπων.

Στον ιστοχώρο Κρίση και Κριτική:

Μάικλ Σαντέλ:→ Ευρωπαίοι, ξυπνήστε από το «Αμερικανικό Όνειρο» ←

Ο M. Σαντέλ μιλά στον Λούκας Παβλόφσκι της σπουδαίας πολωνικής επιθεώρησης Kultura Liberalna για τις δυσοίωνες επιπτώσεις μιας ελεύθερης αγοράς χωρίς φραγμούς, για τις συνέπειες των αυξανόμενων κοινωνικών ανισοτήτων σε ΗΠΑ και Ευρώπη, για την σιωπηλή, αυτοκαταστροφική επανάσταση που υφίστανται εδώ και δεκαετίες οι δυτικές δημοκρατίες: Από οικονομίες της αγοράς μετατρέπονται σε κοινωνίες της αγοράς.

 

Μάικλ Σαντέλ: Γιατί οι φιλελεύθεροι είναι ανίσχυροι απέναντι στους λαϊκιστές και στους εθνικιστές;

 

Μάϊκλ Σαντέλ:→ Το χρήμα δεν τα αγοράζει όλα ← 

Η αγορά δεν είναι ουδέτερο εργαλείο, δεν μπορεί να ορίζει τι είναι σωστό και τι εσφαλμένο, ούτε ποιος ο χαρακτήρας των αγαθών που παράγουμε

 

Ο Daniel Cohn-Bendit για τον Χάμπερμας:

«Το δημοκρατικό του πάθος αποτελούσε για μένα πρόκληση. Η δημοκρατική του ευαισθησία προειδοποίησε το φοιτητικό κίνημα ενάντια στους αυταρχικούς πειρασμούς. Η αντίληψή του για τον συνταγματικό πατριωτισμό μου πρόσφερε την δυνατότητα να συμφιλιωθώ με το γερμανικό κράτος. Ο τρόπος που κατανοούσε την ιδέα της Ευρώπης, ως υπέρβαση των εθνικιστικών κινδύνων, μας ένωσε».

Joschka Fischer: «Πρώτα ήμουν κρυφός σπουδαστής του, μετά συζητούσαμε τρώγοντας μαζί στο ελληνικό εστιατόριο»: 

Ποτέ δεν σπούδασα τυπικά στο Πανεπιστήμιο. Όμως είχα το θράσος να παρακολουθώ ως απλός ακροατής το βασικό σεμινάριό του στη Φρανκφούρτη κατά τη δεκαετία του 1960. Και οι δυό τους, ο  Χάμπερμας και ο Αντόρνο, με γοήτευαν. Το βιβλίο του  Erkenntnis und Interesse (Γνώση και Διαφέρον - βλ. και απόσπασμα στον τόμο στα ελληνικά Κείμενα γνωσιοθεωρίας και κοινωνικής κριτικής) μόλις είχε εκδοθεί, και αυτό ήταν το θέμα εκείνου του σεμιναρίου. Δεν με πρόσεξε καν, καθόμουν στην πίσω γωνία, τον άκουγα και έμαθα πολλά, τόσο από αυτόν όσο και από τα βιβλία του.
Αργότερα, είχα στενότερη επαφή μαζί του, την εποχή που σηματιζόταν ο Κοκκινο-Πράσινος κυβερνητικός συνασπισμός ως Ομοσπονδιακή κυβέρνηση στη Γερμανία [στο τέλος της δεκαετίας του 1990]. Ήταν υποστηρικτής αυτού του πολιτικού συνδυασμού, δηλαδή της συμφιλίωσης μεταξύ των Σοσιαλδημοκρατών και των Πρασίνων. Καθόμασταν μαζί στο ελληνικό εστιατόριο στο Σένχοφ και συζητούσαμε πολύ. Τον εκτιμούσα απεριόριστα, και ως άνθρωπο επίσης.
Η τελευταία φορά που συναντηθήκαμε ήταν στο Βερολίνο, μετά την πρώτη εκλογή του Τραμπ, όταν η σύζυγός του Ούτε ήταν ακόμη εν ζωή. Η συζήτηση επικεντρώθηκε στην Αμερική, στο ερώτημα τι σηματοδοτεί η εκλογή Τραμπ, και ήμασταν σύμφωνοι για το πόσο σημαντική τομή είναι αυτό, όσον αφορά την δημοκρατία στην Δύση. Κατ΄ εμέ, ο Γιούργκεν Χάμπερμας είναι ένα άτομο που εμπνέει θαυμασμό και δέος και ένας από τους μεγαλύτερους φιλοσοφικούς στοχαστές του καιρού μας. Έτσι θα μείνει για μένα, για το υπόλοιπο της ζωής μου. Ο θάνατός του είναι μια μεγάλη απώλεια, για τη χώρα μας και για την Ευρώπη.
 
Ο Γιόσκα Φίσερ ήταν Αντικαγκελάριος και Ομοσπονδιακός Υπουργός Εξωτερικών της Γερμανίας από το 1998 έως το 2005.