Αλεξάντερ Κλούγκε, Ράχελ Γιέγκι, Μάικλ Σαντέλ: Ένας φίλος, μια συνεχίστρια, ένας φιλοσοφικός «αντίπαλος» (+ 2 πολιτικοί) μιλούν για τον Χάμπερμας

 

στη μνήμη των Γιούργκεν Χάμπερμας και Αλεξάντερ Κλούγκε

 

© Thit Thyrring / Die Zeit

«Να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε  με βάση το έργο του» - του Alexander Kluge†

 

O Αλεξάντερ Κλούγκε πέθανε στις 25 Μαρτίου 2026, έντεκα ημέρες μετά τον θάνατο του φίλου του Γιούργκεν Χάμπερμας στις 14 Μαρτίου.

Επί εβδομήντα χρόνια περίπου, ο Αλεξάντερ Κλούγκε και ο Γιούργκεν Χάμπερμας συνδέονταν με βαθιά φιλία. Λίγες ημέρες μετά τον θάνατο του Χάμπερμας και λίγες ημέρες πριν τον ακολουθήσει και ο ίδιος, ο σπουδαίος διανοητής και κινηματογραφιστής πρόλαβε να μιλήσει στον Πέτερ Νόιμαν της εφημερίδας Die Zeit για τον εκλιπόντα συνοδοιπόρο του, για τη «δύναμη της σκέψης του», για το καθήκον «να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε χρησιμοποιώντας ως βάση το έργο του».

Ο Κλούγκε δεν είχε την οξεία πολιτική όραση και τα γρήγορα πολιτικά αντανακλαστικά του Χάμπερμας. Τους προσεισμούς της «αλλαγής εποχής» («Zeitenwende» - Olaf Scholz), δηλαδή της κατάρρευσης της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης πραγμάτων, ο  Χάμπερμας τους αισθάνθηκε πολύ έγκαιρα, ήδη από τον Φεβρουάριο του 2003 (με την εισβολή του Μπους ΙΙ στο Ιράκ) και τους αντιμετώπισε ως Ευρωπαίος. Και μερικές αυταπάτες του για το Ουκρανικό της περιόδου 2022-2023, ο Χάμπερμας πρόλαβε να τις διορθώσει. O Κλούγκε, αντίθετα, δεν μπορούσε να ερμηνεύσει καθόλου τους οιωνούς ούτε τον Φεβρουάριο του 2022, όταν εισέβαλε ο Πούτιν στην Ουκρανία. Hταν κυρίως ζώον αισθητικόν, λιγότερο ζώον πολιτικόν. Η ιδιαίτερη ευαισθησία του Κλούγκε, με ρίζες στην φοβερή εποχή της παιδικής ηλικίας του, έφθανε έως την άρνηση να δεί την απαίσια πραγματικότητα. Τι είναι γεωπολιτική, τι είναι ιμπεριαλισμός, ήταν απρόσιτα για τα πολιτικά αισθητήρια όργανα του. Ως δημιουργός και στοχαστής έθετε πάντα στο κέντρο την υποκειμενική εμπειρία.

«Ακόμη και πρόσφατα, τον Δεκέμβριο, ο Χάμπερμας έκανε νέα σχέδια», αποκάλυψε ο Κλούγκε. «Θα προσυπέγραφα τυφλά όλα όσα έλεγε». Χάμπερμας και Κλούγκε, συμπορεύτηκαν μια ολόκληρη ζωή και έφυγαν μαζί. H γυναίκα του Χάμπερμας Ute Wesselhoeft, μαζί του σε ζωογόνο συμβιωτική σχέση αλληλοϋποστήριξης, από τη φοιτητική ζωή τους και για πάνω από 70 χρόνια, είχε πεθάνει 9 μήνες πριν, τον Ιούνιο του 2025. Από τα τρία παιδιά τους, η μεγαλύτερη κόρη Ρεβέκκα, ιστορικός καθηγήτρια πανεπιστημίου, είχε πεθάνει το 2023 σε ηλικία 64 ετών. Ό,τι πιο βασανιστικό για γονείς.

Ο Χάμπερμας ήταν ο τελευταίος εν ζωή από τους επιφανείς της λεγόμενης δεύτερης γενιάς της Σχολής της Φρανκφούρτης και του ευρύτερου κύκλου της. Τον Οκτώβριο του 2025 είχε πεθάνει ο  κοινωνιολόγος και πολιτικός επιστήμονας Κλάους Όφφε. Τον Φεβρουάριο του 2024 ο Όσκαρ Νεγκτ. Ο εξίσου σημαντικός Άλμπρεχτ Βέλλμερ έφυγε το 2018, ο Άλφρεντ Σμιτ το 2012 και από τον ευρύτερο κύκλο o Καρλ-Όττο Άπελ το 2017 και ο  Ελβετός Μίχα Μπρούμλικ πολύ πρόσφατα, τον Νοέμβριο του 2025. Η  Ράχελ Γιέγκι είναι από τα πιο δημιουργικά μυαλά της τέταρτης γενιάς.

Alexander Kluge, 2022 © picture-alliance/dpa, Henning Kaiser,  via Bundeszentrale für politische Bildung (bpb)

DIE ZEIT: Κύριε Κλούγκε, με τον θάνατο του Γιούργκεν Χάμπερμας φαίνεται να φτάνει σε ένα τέλος και κάτι άλλο. Τί ακριβώς;
Αλεξάντερ Κλούγκε: Υπάρχει τεράστια αντίθεση μεταξύ της εποχής που τον γνώρισα και της εποχής του θανάτου του. Ήταν το 1957. Δεν ζούσαμε πια στον κόσμο του Αντενάουερ, αλλά ούτε ακόμη στον κόσμο των κινημάτων διαμαρτυρίας με τα μεγάλα συνθήματά του. Ήταν ένα είδος μεταβατικής περιόδου. Η δημοκρατία μας, ειδικά η δημόσια σφαίρα της, κινούνταν προς πολλές κατευθύνσεις.
 

Δηλαδή;
Κλούγκε: Τότε ο Χάμπερμας ήταν βοηθός στο Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών της Φρανκφούρτης κι εγώ ήμουν νεαρός δικηγόρος. Κινούμασταν στον ίδιο χώρο διανοητικών αναζητήσεων. Η σκέψη μας εκκινούσε από την εμπειρία ότι η δημόσια σφαίρα πρέπει να σταθεί στο ύψος της ενάντια στους πολιτικούς μύθους, ενάντια στους απόηχους του Εθνικοσοσιαλισμού. Μας συνέδεε η Κριτική Θεωρία και ο Χάμπερμας έθεσε ένα ερώτημα επίκαιρο ακόμη και σήμερα: Πώς μπορεί να λειτουργήσει μια δημόσια σφαίρα όταν πιέζεται και απειλείται από ανορθολογικά κινήματα ή νέους σκοταδισμούς;
 
Κατά πως φαίνεται, σήμερα ο ανορθολογισμός έχει επιστρέψει δυναμικά.
Σήμερα βλέπουμε έναν κόσμο αλλαγμένο με τρόπο παράδοξο. Κάποιοι μιλούν ακόμη και για «σκοτεινό Διαφωτισμό», ο οποίος προέρχεται κυρίως από το περιβάλλον της Σίλικον Βάλεϊ. Παρόλα αυτά, ακόμη και πρόσφατα, τον Δεκέμβριο, ο Χάμπερμας έκανε σχέδια. Σκεφτόταν για εργαστήρια, για τόπους στους οποίους θα μπορούσαν να επαναξιολογηθούν, να αναπροσαρμοσθούν και να εξελιχθούν περαιτέρω τα βασικά εργαλεία της φιλοσοφίας και της επικοινωνιακής δράσης. Δεν τον ενδιέφερε μόνον η ενασχόληση με την σκέψη, αλλά και ο κόσμος των ανθρώπινων συναισθημάτων, το όλο οικοδόμημα (Bauhaus) της υποκειμενικής εμπειρίας.

Ο ίδιος ο Χάμπερμας περιέγραψε την αυξανόμενη διάβρωση της δημόσιας σφαίρας στο βιβλίο του του 2022 Ein neuer Strukturwandel der Öffentlichkeit (ελληνική μετάφραση Μια νέα μεταβολή δομής της δημόσιας σφαίρας και η διαβουλευτική πολιτική, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2024). ​​Οι φυσαλίδες φίλτρου Στους ψηφιακούς χώρους της δημόσιας συζήτησης επικρατούν οι περιχαρακωμένοι από αλγορίθμους κλειστοί θάλαμοι ιδεολογικής απομόνωσης (filter bubbles), θολώνουν τα όρια μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου· έτσι υπονομεύεται το «από κοινού», το συμπεριληπτικό νόημα της δημόσιας σφαίρας. Και αυτό, σύμφωνα με τον Χάμπερμας, είναι κάτι που κανείς δεν μπορεί να θέλει.
Ακριβώς. Όταν ο κόσμος γίνεται ψυχρός, σκληρόκαρδος, όταν οι συνθήκες διαβίωσης γίνονται δύσκολες και ο πόλεμος επιστρέφει, έρχεται μια στιγμή που οι άνθρωποι λένε: Αυτή την πραγματικότητα δεν την θέλω, θέλω να αλλάξει.

Quinn Slobodian: Μασκ εναντίον Τραμπ - «Παγιδευμένοι σε θανάσιμο εναγκαλισμό»

Konflikt zwischen Trump und Musk - «Beide stecken in einer Art tödlichenUmarmung», Der Spiegel, 8.6.2025,     https://archive.md/zCEfy#selection-695.1-706.1

 

Συνέντευξη του Καναδού ιστορικού Quinn Slobodian στον Jan Petter. Σύμφωνα με τον Σλόμποντιαν, η διαμάχη του Προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ με τον Έλον Μασκ αφορά πολύ περισσότερα πράγματα από δύο υπερφίαλους εγωισμούς: Είναι αλληλεξαρτημένοι, όμως ο Μασκ είναι ο πιο ευάλωτος· ήδη διαφαίνεται η ήττα του. 

 

 

SPIEGEL: Κύριε Slobodian, ποιος κινδυνεύει πιο πολύ στην σύγκρουση μεταξύ του Elon Musk και του Donald Trump; Ο πρόεδρος των ΗΠΑ ή ο πλουσιότερος υποστηρικτής του;
Slobodian: Ο Μασκ είναι ο πιο ευάλωτος. Χρειάζεται τα συμβόλαια της κυβέρνησης με την SpaceX για να έχει τα έσοδα που έχει. Η Tesla βασίζεται ουκ ολίγον στην πώληση περιβαλλοντικών πιστοποιητικών της Πολιτείας της Καλιφόρνιας [στην αγορά δικαιωμάτων εκπομπής ρύπων - emissions trading]. Άλλες αυτοκινητοβιομηχανίες είναι υποχρεωμένες να τα αγοράζουν για να αντισταθμίζουν τα «βρώμικα» οχήματα που παράγουν. Ο Μασκ χρειάζεται την καλή θέληση των ρυθμιστικών αρχών για την παραγωγή  «αυτόνομων» [χωρίς οδηγό] αυτοκινήτων. Αυτό είναι το μόνο μέλλον για την Tesla, τώρα που η BYD την έχει ξεπεράσει ως κατασκευάστρια αυτοκινήτων και η CATL ως κατασκευάστρια μπαταριών. Το εγχείρημά του περί την τεχνητή νοημοσύνη και το Neuralink εξαρτώνται επίσης από την κυβέρνηση.
 
SPIEGEL: Χάρις στις εταιρείες του ο Mασκ είναι ο πλουσιότερος άνθρωπος στον κόσμο. Ποιά μέσα πίεσης διαθέτει;
Slobodian: O μοχλός πίεσης που έχει στα χέρια του είναι ο ατελείωτος πλούτος του. Το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα δεν έχει την πολυτέλεια να τον αφήσει να στραφεί εναντίον του. Στις επόμενες προκριματικές εκλογές για την Προεδρία των ΗΠΑ κανείς δεν θα θέλει να έχει απέναντι του έναν υποψήφιο ο οποίος θα χρηματοδοτείται από τον Μασκ .
 

SPIEGEL: Ο Διευθύνων Σύμβουλος της Tesla ισχυρίζεται ότι ο Τραμπ δεν θα είχε κερδίσει στις εκλογές χωρίς αυτόν. Είναι αλήθεια;
Slobodian: Ο Μασκ του έκανε δώρο ένα τέταρτο του δισεκατομμυρίου, το οποίο είναι πολύ μεγάλο χρηματικό ποσό στην ιστορία των εκλογικών αναμετρήσεων. Επίσης, προσέλκυσε πολλούς νεαρούς άνδρες οι οποίοι τον έβλεπαν ως οραματιστή, σε αντίθεση με τον Τραμπ. Ως προς αυτά έχει δίκιο.

SPIEGEL: Τι οδήγησε τον Μασκ να μπει στην πολιτική;
Slobodian: Βλέπω τρία πράγματα. Πρώτον, ακολουθεί μια στρατηγική εναγκαλισμού. Όποιος θέλει να επηρεάσει την πολιτική για τις εμπορικές σχέσεις των ΗΠΑ με την Κίνα, πρέπει να βρίσκεται κοντά στην εξουσία. Αυτό ισχύει και για την τεχνητή νοημοσύνη και για την ρύθμιση των κρυπτονομισμάτων. Μέχρι στιγμής, ο Μασκ έχει πάρει σχεδόν όλα όσα ήθελε. Μόνον στις εμπορικές σχέσεις με την Κίνα δεν τα κατάφερε. Ο Τραμπ στην δασμολογική του πολιτική έδειξε ελάχιστη μέριμνα για τον Μασκ. Δεύτερον, ο Μασκ ανησυχεί για ό,τι αφορά την τεχνητή νοημοσύνη. Κατά την δική του άποψη, αυτή είναι η βασική τεχνολογία του μέλλοντος. Στο θέμα αυτό υπάρχουν και οι προσωπικές έχθρες. Ο Μασκ συμμετείχε στην εταιρεία OpenAI, αλλά εκδιώχθηκε από τον ιδρυτή της Sam Altman. Για τον Μασκ, ο Άλτμαν είναι πιθανώς μεγαλύτερη απειλή από την Κίνα. Θέλει να προστατεύσει τον εαυτό του από τους ανταγωνιστές, Με το να γίνει πολιτικά ενεργός και να ασκεί επιρροή, ο Μασκ θέλει να προστατεύσει τον εαυτό του.
 
SPIEGEL: Και τρίτον;
Slobodian: Τα σχέδια του Μασκ για αποικισμό του πλανήτη Άρη. Ο Μασκ θα ήθελε στο τιμόνι της NASA τον έμπιστό του φίλο Jared Isaacman. Η απόσυρση του διορισμού του Ιζάακμαν από τον Τραμπ την περασμένη εβδομάδα, μάλλον έκανε τον Μασκ να εκραγεί.

Tα παλιόπαιδα, τα ατίθασα - Από την Σίλικον Βάλευ έως το Μαρ-α-Λάγκο, κάντε πάλι το σαλούν μεγάλο (MSGA)

Η ατζέντα της δημόσιας συζήτησης και της πολιτικής

Kαθορισμός της ατζέντας στην δημόσια σφαίρα σημαίνει το εξής απλό και σαφές: Για ποιά ζητήματα, τα Μέσα επικοινωνίας και δικτύωσης, παραδοσιακά ή ψηφιακά, το κάθε είδος με τους δικούς του τρόπους και μέσα, επιδιώκουν να δρουν ως «ευαισθητοποιητές» του κοινού, τείνουν να του αφυπνίζουν το ενδιαφέρον ή και την ανησυχία; Και για ποιά όχι;

Δύο βασικά αξιώματα αποτελούν τις βάσεις των περισσότερων επιστημονικών ερευνών,* των σχετικών με τον καθορισμό της ατζέντας: 

(1) Τα μέσα ενημέρωσης και δικτύωσης δεν αντανακλούν την πραγματικότητα, αλλά την φιλτράρουν· αυτά δίνουν το σχήμα και την τελική εμφάνιση που παίρνει η πραγματικότητα στην αντίληψη των δεκτών και χρηστών.

(2) Η επικέντρωση των μέσων ενημέρωσης σε ορισμένα ζητήματα, εξίσου και η μη ενασχόληση με άλλα, οδηγεί το κοινό να αντιλαμβάνεται τα πρώτα ζητήματα ως πιο σημαντικά από τα δεύτερα.

Μία από τις πιο κρίσιμες πτυχές στον ρόλο που παίζουν τα μέσα επικοινωνίας και δικτύωσης στον καθορισμό της ατζέντας στη δημόσια σφαίρα, είναι το χρονικό πλαίσιο. Δηλαδή πότε ενεργοποιείται ένα Μέσο για να τεθούν στην ατζέντα της δημόσιας συζήτησης το Α και το Β θέμα, ενώ ταυτόχρονα θα μένουν εκτός ατζέντας το Γ και το Δ θέμα.

Επιπλέον, διαφορετικά μέσα ενημέρωσης έχουν διαφορετική ισχύ, διαφορετικές δυνατότητες και διαφορετικούς τρόπους για να λειτουργούν ως παράγοντες ορισμού της ατζέντας. Το γραπτό κείμενο στον παραδοσιακό Τύπο, το ηχητικό στο ραδιόφωνο, η εικόνα στην τηλεόραση, ο συνδυασμός εικόνας, κειμένου και ήχου στο διαδίκτυο και οι αλγόριθμοι στα τωρινά μέσα δικτύωσης δείχνουν πόσο διαφορετικά είναι τα εργαλεία, οι τρόποι και η δραστικότητα των Μέσων επικοινωνίας στον καθορισμό της ατζέντας. 

Πόσο διεισδυτικός και διαβρωτικός είναι ο ρόλος των Μέσων επικοινωνίας και δικτύωσης; Αυτό φαίνεται, για παράδειγμα, από την «σειρά». Πρώτα στην σειρά, θέτουν την ατζέντα τα πιο επιδραστικά Μέσα επικοινωνίας και δικτύωσης, τα οποία αναλαμβάνουν να κάνουν και το φιλτράρισμα των πραγματικών γεγονότων λειτουργώντας ως «φύλακες των πυλών» μεταμοντέρνου τύπου - postmodern gatekeepers (βλ. Shoemaker, Pamela J. και Vos, Tim P. Gatekeeping Theory, N. Yόρκη, Routledge, 2009). Άμεση επίπτωση του gatekeeping είναι η δρώσα ατζέντα στην δημόσια σφαίρα: Δηλαδή τι συζητά πολύς κόσμος και τι όχι. Με βάση αυτήν, τα συστήματα πολιτικής επικοινωνίας και δράσης (π.χ. κόμματα, πολιτικά πρόσωπα) διαμορφώνουν την δική τους ατζέντα τόσο για τις πραγματικές πολιτικές δράσεις τους, όσο και για την ρητορική τους, δηλαδή για το πώς κάνουν «επικοινωνιακή διαχείριση».

Ιδεολόγοι Φιλελεύθεροι στην εποχή των τεράτων - Η (αυτο)καταστροφική περίπτωση του γερμανικού FDP

Η λέξη φιλελεύθερος είναι επίθετο, όχι ουσιαστικό, λέει ο Αμερικανός στοχαστής Μάικλ Ουώλτσερ (Μichael Walzer). Ο ίδιος αυτοχαρακτηρίζεται ως φιλελεύθερος σοσιαλιστής. Κατά την γνώμη του, αυτό το επίθετο ταιριάζει με πολλών λογιών ουσιαστικά. Δεν δηλώνει ιδεολογία ενιαία και συνεκτική. Ως επίθετο προσδίδει και σηματοδοτεί ιδιότητες (attributes), ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και ευαισθησίες, οι οποίες προσδιορίζουν επιμέρους μερίδες οπαδών πραγματικών ιδεολογιών, όπως π.χ. κάποιους εθνικιστές, μερικούς σοσιαλιστές, μερίδες συντηρητικών. Επομένως, λέει ο Ουώλτσερ, υπάρχουν φιλελεύθεροι εθνικιστές, φιλελεύθεροι σοσιαλιστές και τα λοιπά, όπως ακριβώς υπάρχουν άλλοι εθνικιστές, σοσιαλιστές και τα λοιπά, οι οποίοι δεν είναι φιλελεύθεροι ή είναι αντι-φιλελεύθεροι.

Αυτή η οπτική γωνία φέρνει στο νου τον φιλελευθερισμό της σπουδαίας καθηγήτριας Πολιτικής Επιστήμης στο  Χάρβαρντ Τζούντιθ Σκλαρ (Judith Shklar). Έχουν όμως ομοιότητα; Εκείνη υποστήριζε έναν αμυντικό, μινιμαλιστικό πολιτικό φιλελευθερισμό, «από πετσί και κόκαλα» μόνον, στερημένο από τους μύες της ιδεολογίας και της μεγάλης ουτοπίας, ωστόσο απτό και παρεμβατικό. Αφετηρία και κίνητρο του φιλελευθερισμού α λα Σκλαρ είναι ο Φόβος. Δεν εκπηγάζει από φιλοσοφικές και πολιτικές ιδέες ή από μεγάλες αφηγήσεις περί προόδου, ούτε από αντιλήψεις περί δικαίου, ούτε από κοινωνικές στοχοθετήσεις για οικονομική μεγέθυνση και υλική ευημερία μέσω χειρισμού των φυσικών και ανθρώπινων πόρων. Σ΄ αυτό, η Σκλαρ και ο Ουώλτσερ συγγενεύουν. Έτσι, ο φιλελευθερισμός της Σκλαρ είναι ανοίκειος και απεχθής για τα γούστα των ιδεολόγων φιλελεύθερων, των φιλελεύθερων από πεποίθηση (και όχι από ευθύνη, όπως ήταν η ίδια η Σκλαρ), άν επιτρέπεται να εφαρμόσουμε στον φιλελευθερισμό την Βεμπεριανή διάκριση για τα δύο είδη ηθικής. Το ίδιο δεν ισχύει και για τον φιλελευθερισμό του Ουώλτσερ;

Τι συμβαίνει όμως, όταν οι φιλελεύθεροι γίνονται ιδεολόγοι;

Τίμοθυ Σνάιντερ: Εμείς οι δυό ενάντια στον κόσμο όλο - Τι κοινό έχουν η Ρωσία του Βλαντίμιρ Πούτιν και οι ΗΠΑ του Ντόναλντ Τραμπ

Το άρθρο είναι απόσπασμα από το On Freedom, το πιο πρόσφατο βιβλίο του συγγραφέα. Μεταφράστηκε στα ελληνικά από τη γερμανική απόδοση (Timothy Snyder, Über Freiheit, μτφ. Andreas Wirthensohn, C.H. Beck Verlag, 2024), η οποία αναδημοσιεύτηκε στο περιοδικό © Blätter für deutsche und internationale Politik: Timothy Snyder: «Wir gegen die Welt - Was Putins Russland und die USA Donald Trumps gemeinsam haben», τεύχος 11/2024

 

Στο βιβλίο On Freedom, ο ιστορικός ο οποίος πολεμά ακούραστα εναντίον του Πούτιν και του Τραμπ, μας εξηγεί τι σημαίνει ελευθερία, πώς συχνά παρερμηνεύεται και γιατί είναι η μόνη μας ευκαιρία να επιβιώσουμε.

Στο βιβλίο αυτό γράφει για τον καθημερινό ρατσισμό, για το πνίξιμο της σκέψης μας μέσα στην πλημμύρα που προκαλούν τα λεγόμενα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης, για τους ψηφιακούς ολιγάρχες της Silicon Valley, για την επιθετική κοινωνική ανισότητα, για την τερατωδώς στρεβλή οικονομική ανάπτυξη επί μισόν αιώνα που πήγε χαμένος. Το βιβλίο του Σνάιντερ είναι πρόσκληση για αφύπνιση, ώστε να πάρουμε επιτέλους το μέλλον στα χέρια μας, να υπερασπιστούμε τους εαυτούς μας ενάντια στο κύμα ανελευθερίας που μας έχει κατακλύσει (από την παρουσίαση του βιβλίου εκ μέρους της C.H. Beck Verlag).

 

Η προσπάθεια για να ορίσουμε τι είναι ελευθερία αρχίζει με τη προστασία αυτής της λέξης από την υπερβολική χρήση και την κατάχρηση. Φοβάμαι ότι στην χώρα μου, στις Ηνωμένες Πολιτείες, μιλάμε για ελευθερία χωρίς πραγματικά να σκεφτόμαστε τι σημαίνει. Όταν οι Αμερικανοί την σκέφτονται, συχνά ο νους τους πάει στην απουσία κάποιου πράγματος: Απουσία κατοχής, καταπίεσης, μέχρι και απουσία κυβέρνησης. Πιστεύουμε ότι ένα άτομο είναι ελεύθερο, όταν η κυβέρνηση δεν μπαίνει εμπόδιο στον δρόμο του. Η αρνητική ελευθερία είναι η στερεοτυπική μας αντίληψη. Φυσικά, είναι δελεαστικό να βλέπουμε την ελευθερία ως «εμείς ενάντια στον κόσμο», όπως μας επιτρέπει η αρνητική έννοια της ελευθερίας. Εάν το μόνο πρόβλημα είναι τα εξωτερικά εμπόδια ή οι φραγμοί, τότε, υποθέτουμε, δεν πρέπει να υπάρχει τίποτα κακό σ’ εμάς τους ίδιους. Αυτό μας κάνει να νιώθουμε καλά. Πιστεύουμε ότι θα ήμασταν ελεύθεροι εάν δεν υπήρχε ο κόσμος εκεί έξω, που παίζει μαζί μας ένα ύπουλο παιχνίδι. Αρκεί όμως να εξαλειφθεί κάποιο πράγμα εκεί στον κόσμο έξω, για να γίνουμε ελεύθεροι; Δεν είναι, αν μη τι άλλο, εξίσου σημαντικό το να προσθέτουμε νέα πράγματα στα υπάρχοντα; Πράγμα που σημαίνει πως αν θέλουμε να είμαστε πραγματικά ελεύθεροι, πρέπει να κάνουμε και κάτι θετικό και όχι απλώς να αρνούμαστε. Αντίθετα, εάν σκεφτόμαστε ότι η ελευθερία είναι απλώς κάτι αρνητικό, μια απουσία αυτού ή του άλλου πράγματος, τότε πιστεύουμε ότι το μόνο που πρέπει να κάνουμε για να την αποκτήσουμε, είναι το να αφαιρέσουμε κάποιο εμπόδιο. Σ’ αυτόν τον τρόπο σκέψης, η ελευθερία είναι η φυσιολογική κατάσταση του σύμπαντος, στην οποία μας φέρνει κάποιου είδους ανώτερη δύναμη εάν εμείς της ανοίξουμε τον δρόμο. Αυτό είναι ανοησία.

«Woke Αριστερά» & «αντισυστημική Δεξιά» - Πολιτικές στρατηγικές «πολιτισμικών πολέμων» και η ατζέντα της δημόσιας συζήτησης

Ένα παλιό ενδιαφέρον άρθρο του Σλάβοϊ Ζίζεκ στο Project Syndicate, γραμμένο στις 3.8.2022, λίγους μήνες μετά την έναρξη της εισβολής στην Ουκρανία, είχε τον τίτλο «Τι κοινό έχουν η “Woke” Αριστερά και η Εναλλακτική Δεξιά».1 Αναδημοσιεύτηκε ολόκληρο, με ίδιο τίτλο, και στον ιστοχώρο Diplomatic Courier.2 Στο άρθρο του εκείνο ο Ζίζεκ αντιμετώπιζε τις απόψεις ενός γνώριμου στόχου του: Του Καναδού ψυχολόγου Τζόρνταν Πίτερσον, ενός «αναπόσπαστου εξαρτήματος των Μέσων Ενημέρωσης που υποστηρίζουν τη λεγόμενη εναλλακτική ή αντισυστημική Δεξιά (alt-right)».

Jordan Peterson και Elon Musk, σύντροφοι εν όπλοις στον πόλεμο με την “woke” αριστερο-φιλελεύθερη ελίτ των πάμπλουτων (© Spectator)

Ο Ζίζεκ συνηθίζει να κοινωνιολογεί και πολιτικολογεί ως φιλόσοφος, αλλά αποφεύγει (ή αδυνατεί) να φιλοσοφεί ως κοινωνιολόγος και ως πολιτικός επιστήμων. Αυτό άλλοτε τον έχει οδηγήσει σε εύστοχες εκλάμψεις (π.χ. για την προστασία της κληρονομιάς του Διαφωτισμού στην Ευρώπη), άλλοτε σε σκοτεινές γωνίες της πολιτικής σκέψης.
Ο Πίτερσον ήταν μόνον η αφορμή. Με αυτήν ο Ζίζεκ οδηγήθηκε σε μιά μια από τις εύστοχες εκλάμψεις της σκέψης του, ικανή να παρακινήσει σε δημιουργικές πολιτικές επισημάνσεις. Έθιξε ένα θέμα ταμπού: Στα πλαίσια του από το 1789 καθιερωμένου συστήματος πολιτικών συντεταγμένων, του μονοδιάστατου άξονα «Δεξιά-Κέντρο-Αριστερά», μια ορισμένου τύπου πολιτική επιχειρηματολογία και πρακτική, την οποία πολλοί αποκαλούν αμερικανοπρεπώς «woke» [«επαγρύπνηση» εναντίον προκαταλήψεων και διακρίσεων που αφορούν χρώμα δέρματος, φυλή, φύλο, ταυτότητες φύλου, εθνοτικές ταυτότητες ή  άλλες ταυτότητες προσδιορισμένες είτε συμβατικά, είτε υποκειμενικά], αντιμετωπίζεται από αρκετούς και ποικίλους ως ακρογωνιαίος λίθος της όλης πολιτικής στάσης και συμπεριφοράς που αποκαλείται «δυτική πολιτική ορθότητα» της εποχής μας. Από τους μεν αντιμετωπίζεται ως ψόγος από τους δε ως έπαινος.
Η ουσία της σύγκρουσης αφορά το πεδίο της πολιτικής στρατηγικής: Μια ορισμένη αλλά ευρεία «μοντέρνα (ή μάλλον μεταμοντέρνα) Αριστερά», ριζωμένη τόσο στη Σοσιαλδημοκρατία όσο και σε «ριζοσπαστικές» εκδοχές, βλέπει εκεί μια πρόκληση και πρόσκληση για κατάκτηση νέων και νεοδημιουργούμενων εδαφών στο ευρύ πεδίο της κοινωνίας. Το ίδιο ακριβώς κάνει και ένας ευρύς «σύγχρονος Φιλελευθερισμός», είτε «μετριοπαθής του Κέντρου», με έντονες πολιτισμικές ανησυχίες, είτε σκληρά οικονομοκεντρικός (Φιλελευθερισμός με το πρόθεμα «Νέο-»). Αντίθετα, οι ιδεολόγοι και οι στρατηγικοί εγκέφαλοι της λεγόμενης εναλλακτικής ή αντισυστημικής Δεξιάς, βλέπουν εκεί ένα αδύνατο σημείο της στρατηγικής διάταξης «της Αριστεράς» και του Φιλελευθερισμού. Μάλιστα, πολλοί «εναλλακτικοί», σταθερά αμερικανοπρεπώς, συμπεριλαμβάνουν στην όλη «Αριστερά» και τους πάσης φύσεως Φιλελεύθερους. Οι πιο προχωρημένοι «αντισυστημικοί» βλέπουν (ή κάνουν πως βλέπουν) στην «wokeness» και στον λεγόμενο δικαιωματισμό τα πιο αδύνατα σημεία της όλης «συστημικής» πολιτικής.
Πεδίο κρίσιμης μάχης ή καυγάς περί όνου σκιάς; Και τι διάολο; Από τον Σλάβοϊ Ζίζεκ περιμέναμε να μας αρπάξει από την μεταμοντέρνα Νεφελοκοκκυγία και να μας οδηγήσει σε στέρεο έδαφος;

Peterson, Πούτιν, Ντούγκιν - Με τον Martin Heidegger στη θεση του «αόρατου υποβολέα»;

Axel Springer SE, Politico, ρωσικό πετρέλαιο, ορυκτά καύσιμα - «Στόλοι φαντάσματα» και η ελληνική «βαριά βιομηχανία»

Ο πολυεθνικός Όμιλος Axel Springer με έδρα τη Γερμανία, είναι μια παραδοσιακή, πολύ συντηρητική «εθνικολαϊκή» αυτοκρατορία Μέσων Ενημέρωσης. Η  Bild, η πιο εθνικολαϊκίστικη ταμπλόιντ στην ευρωπαική ήπειρο, η πιο σοβαρή Welt, από το 2014 το «έγκυρο» αγγλόγλωσσο Politico, ανήκουν στη φαρέτρα του. Η Κωνσταντινουπολίτικη Χουριέτ διατηρεί στενούς δεσμούς με τον Όμιλο.

Ο Όμιλος Axel Springer ήταν ανέκαθεν το δημοσιογραφικό προπύργιο της «σκληρής Δεξιάς» στη Γερμανία. 'Ηδη από τα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου και εντεύθεν χαρακτηριζόταν επίσης από ακραιφνώς φιλοαμερικανική ή από αυτό που συνήθως ονομάζεται φιλο-«Δυτική» κατεύθυνση. Για τον παραδοσιακό Όμιλο Axel Springer ο «εξωτερικός εχθρός» ήταν πάντα στα «ανατολικά». Οι «εσωτερικοί», ο ενδογερμανικοί «εχθροί», ήταν οι αριστεροί, οι κομμουνιστές, οι Σοσιαλδημοκράτες, τα κινήματα νεολαίας, ο Βίλλυ Μπραντ, ο Χέλμουτ Σμιτ, μέχρι και οι αντιναζιστές αντίπαλοι των αναθεωρητών στην περίφημη Διαμάχη των Ιστορικών.
Όμως, από τα μέσα της δεκαετίας του 2010, ο Όμιλος Axel Springer άρχισε να στρέφει τα πυρά εναντίον εκείνης της μερίδας της Χριστιανοδημοκρατικής Ένωσης CDU που χαρακτηρίζονται ως μετριοπαθείς συντηρητικοί. Εκείνη την εποχή, με την «στροφή 180 μοιρών» της Άνγκελα Μέρκελ και αναγγελία της εγκατάλειψης της ατομικής ενέργειας ως ηλεκτροπαραγωγού πηγής (ορόσημο ήταν το δυστύχημα στη Φουκουσίμα, 2011), με τον χειρισμό της χρηματοπιστωτικής κρίσης χωρίς «εξώσεις» ή αποχωρήσεις από την Ευρωζώνη, και στη συνέχεια με την μεταναστευτική κρίση (2015), η μερίδα αυτή προσωποποιήθηκε στην τότε καγκελάριο Μέρκελ. 

Σύμφωνα με αποκαλύψεις των New York Times, ο Διεθύνων Σύμβουλος του Ομίλου Ματίας Ντέπφνερ (Döpfner) τον Μάρτιο του 2021 (επί καγκελαρίου Μέρκελ) χαρακτήρισε την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας ως «νέο αυταρχικό κράτος τύπου Ανατολικής Γερμανίας», υιοθετώντας την ακροδεξιά θεωρία συνωμοσίας για τους περιορισμούς του COVID-19. Η Washington Post αποκάλυψε ένα email του Ντέπφνερ πρός Αμερικανούς εκτελεστικούς συναδέλφους του πριν από τις προεδρικές εκλογές των ΗΠΑ του 2020, στο οποίο εξέφραζε την επιθυμία για επανεκλογή του Τραμπ. «Η νέα ιδιοκτήτρια του Politico είναι εδώ και δεκαετίες πρωταθλήτρια στην παραμόρφωση της δημοσιογραφικής ηθικής για χάρη ακροδεξιών πολιτικών στόχων», έγραψε το Foreign Policy Magazine (6.1.2022). Τέλος, η εφημερίδα Zeit τον Απρίλιο του 2023 αποκάλυψε θέσεις του ιδίου για διάφορα ζητήματα «συνωμοτικά» εκφρασμένες σε επιλεγμένα άτομα: Σύμφωνα με τον επικεφαλής του Ομίλου Axel Springer, η Άνγκελα Μέρκελ είναι «το καρφί στο φέρετρο της δημοκρατίας», «είναι καλό που συμβαίνει η κλιματική αλλαγή» και «αξίζει περιφρόνηση στις ελίτ της Γερμανίας», εκτός φυσικά από τον ίδιο και τους φίλους ή συνεργάτες του.

Θορυβώδης ήταν η περιπέτεια του Döpfner στην εποχή του Covid με τον προστατευόμενο του υφιστάμενο Julian Reichelt, πρώην αρχισυντάκτη τη Bild. «Ο κ. Ράιχελτ στην πραγματικότητα είναι ο τελευταίος και μοναδικός δημοσιογράφος στη Γερμανία που εξακολουθεί να επαναστατεί με θάρρος ενάντια στο νέο αυταρχικό κράτος τύπου κομμουνιστικής Ανατολικής Γερμανίας», έλεγε ο Ντέπφνερ σύμφωνα με τους New York Times. Ως «νεοκομμουνιστική» εννοούσε την διοίκηση Μέρκελ. Στο τέλος αναγκάστηκε να τον απολύσει. Σήμερα o Ράιχελτ είναι υπεύθυνος του λαïκοφασιστικού και «αντισυστημικού» portal Nius.

Ταυτόχρονη με την κρίση του Covid ήταν η μακρά διαδικασία αποχώρησης της Άνγκελα Μέρκελ από την πολιτική και η αποτυχία των στενών πολιτικών φίλων της να κρατήσουν υπό την ηγεσία τους το κόμμα της γερμανικής Χριστιανοδημοκρατίας (CDU). «Της άρεζε να περιβάλλεται από επιστήμονες», ήταν ο πολιτικός επικήδειος στην Μέρκελ από τον Robin Alexander, τον επίσημο «επιτηρητή» της για λογαρισμό του Ομίλου. Στα στερεότυπα του λαϊκισμού η επιστήμη είναι πάντα κακό πράγμα.

Καθώς αποχωρούσε από το πολιτικό προσκήνιο η Μέρκελ, ο Όμιλος Axel Springer αναγόρευσε σε θανάσιμους πολιτικούς «εχθρούς» το κόμμα των Πρασίνων και τα κινήματα υπέρ της προστασίας του κλίματος.
Ένας συνδυασμός της ρητορικής των αναρχοκαπιταλιστών και αναρχοφιλελεύθερων Libertarians των ΗΠΑ με θεωρίες συνωμοσίας της λαϊκίστικης «αντισυστημικής» Ακροδεξιάς, έγινε το σήμα κατατεθέν αυτής της «πολιτισμικής πάλης». Σκληροί ιδεολόγοι υποτίθεται, δημοσιογράφοι που χρημάτισαν επί χρόνια σε διευθυντικές θέσεις ή ως νέοι στο επάγγελμα ατσαλώθηκαν ιδεολογικά μέσα στον Όμιλο Axel Springer όπως π.χ. ο επί χρόνια αρχισυντάκτης και νυν εκδότης της εφημερίδας Die Welt Ουλφ Πόσαρντ (Ulf Poschardt), δεν δίστασαν να καταγγείλουν ως «Καλβινιστές» και ως «διαπλεκόμενους με επιχορηγούμενες Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις» εκείνους «που νομιμοποιούν την κυβερνητική παρέμβαση στην ατομική ελευθερία των πολιτών, χρησιμοποιώντας ανώτερους ηθικούς στόχους».

Μερικοί από αυτούς τους ιδεολόγους είχαν άλλοτε διακριθεί ως στελέχη της «πολύ ριζοσπαστικής Αριστεράς». Όπως π.χ. ο Τόμας Σμιντ (Thomas Schmid). Από εξέχων αναρχοαριστερίστας μεταλλάχθηκε σε ακρογωνιαίο λίθο του Ομίλου Axel Springer και ανέλαβε την καθοδήγηση της αντι-Σοσιαλδημοκρατικής και αντι-Πράσινης σταυροφορίας του Ομίλου· ο Σμιντ διετέλεσε για πολλά χρόνια αρχισυντάκτης, μετά εκδότης του υποομίλου της Welt. Άλλη κραυγαλέα περίπτωση είναι ο Stefan Aust σημερινός εκδότης και πρώην αρχισυντάκτης της Welt, δημοσιογράφος με πολιτικά αμφιλεγόμενο και μάλλον μυστηριώδες παρελθόν στον περίγυρο της RAF και εντύπων της «επαναστατικής Αριστεράς» της δεκαετίας του 1970.. Ο Aust σήμερα αμφισβητεί ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη έχει ανθρωπογενείς αιτίες. Αμφισβητεί μέχρι και την επιστημονική θεμελίωση της κλιματικής επιστήμης εν γένει, ενώ ο ίδιος έχει μόνον πτυχίο Μέσης Εκπαίδευσης. Υποστηρίζει την ανορθολογική και μάλλον συνωμοσιολογική θέση της «αντίστροφης αιτιότητας», δηλαδή ισχυρίζεται ότι οι κλιματικές αλλαγές αυξάνουν την περιεκτικότητα του αέρα σε διοξείδιο του άνθρακα, όχι το αντίστροφο. Ο Aust απορρίπτει σαφώς τα μέτρα προστασίας του κλίματος.

Υπάρχουν και οι νεότεροι αριστεροφάγοι (κυρίως όμως Πρασινοφάγοι και πετρελαιομανείς) με βαρύ «επαναστατικό» παρελθόν. Οι γόνοι της «γενιάς του 1968». Όπως π.χ. ο ίδιος ο Ούλφ Πόσαρντ. Αναθρεμμένος με πολύ Μισέλ Φουκώ και Ζυλ Ντελέζ στα νιάτα του, χωρίς να έχει απογαλακτισθεί ούτε και τώρα, φιλοσοφικά και ιδεολογικά.
Από την ολομέτωπη επίθεση εναντίον του «Πράσινου πνεύματος της εποχής» δεν γλύτωσε ούτε η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ως Πρόεδρος της Ευρωπαικής Επιτροπής και ως υποψήφια για δεύτερη θητεία. Αναμενόμενο, διότι η φον ντερ Λάιεν σε συνεργασία με τον Ολλανδό Σοσιαλιστή Επίτροπο Τίντεμανς, πολιτικό που συμπράττει εκλογικά με το ολλανδικό Πράσινο Κόμμα, ήταν η Πρόεδρος που προώθησε το πιο εμβληματικό εγχείρημα της ΕΕ της τελευταίας δεκαετίας: Την Πράσινη Νέα Συμφωνία.
Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν «έχει πάρει λάθος δρόμο» και ελίσσεται για να κερδίσει χρόνο, λένε άσπονδοι κομματικοί συνοδοιπόροι της. Αντίθετα με την εχθρότητα προς την πολιτικό του CDU και πρώην Υπουργό Άμυνας, η προβολή της σταλινίστριας πολιτικού των δεκαετιών 1990-2000 Ζάρα Βάγκενκνεχτ στα Μέσα του Ομίλου Axel Springer τώρα βγάζει μάτι. Οι σκληροί φιλο-«Δυτικοί» συντάκτες του Ομίλου Axel Springer συνεννοούνται πολύ καλά με την Γερμανίδα πρώην συμπρόεδρο της κοινοβουλευτικής ομάδας του Κόμματος της Αριστεράς (Die Linke). H Βάγκενκνεχτ ορκίζεται πίστη μέχρι Δευτέρας Παρουσίας στα ορυκτά καύσιμα, εμπνέεται από τους οικονομολόγους - πατέρες του παλιού καλού γερμανικού ορντοφιλελευθερισμού και «κατανοεί» όσο κανείς συνάδελφος της τον Πούτιν (Putinversteher). Μαζί με την γνωστή και μη εξαιρετέα AfD, είναι η πιο δηλωμένη εχθρός των Πράσινων, της Πράσινης Νέας Συμφωνίας, φυσικά και της Ουκρανίας, η οποία δεν έχει φυσικό αέριο ή πετρέλαιο να πουλήσει στη Γερμανία, σε αντίθεση με τον εισβολέα.
Τί διάολο συνέβη σ΄ αυτούς τους σκληρούς φιλο«Δυτικούς» ιδεολόγους;

Γ. Ρ. 

«Die Bildzeitung ist ein gefährliches politisches Instrument – nicht nur ein stark vergrößerndes Fernrohr in den Abgrund, sondern ein bösartiges Wesen, das Deutschland nicht beschreibt, sondern macht. Mit einer Agenda».
«Η εφημερίδα Bild είναι ένα επικίνδυνο πολιτικό εργαλείο - και δεν είναι απλώς ένα ισχυρό τηλεσκόπιο που μας δείχνει μεγεθυμένες εικόνες από την άβυσσο, αλλά μια κακόβουλη οντότητα. Δεν περιγράφει αυτό που είναι η Γερμανία, αλλά την δημιουργεί. Με μια ατζέντα»

 

Αυτή ήταν η απάντηση της συγγραφέως, τραγουδοποιού και κιθαρίστριας Judith Roy
Holfelder-von der Tann (υπό το καλλιτεχνικό ψευδώνυμο Judith Holofernes ηγετική προσωπικότητα του ροκ συγκροτήματος Wir sind Helden - Είμαστε Ήρωες), όταν της ζητήθηκε από ένα διαφημιστικό γραφείο να συμμετέχει σε μια διαφημιστική εκστρατεία της εφημερίδας Bild. Η απάντηση της άρχιζε με την φράση «Ich glaub, es hackt», στα Γερμανικά σημαίνει κάτι σαν «δεν μπορώ να το πιστέψω» ή «είναι ανήκουστο». Βλ. την δημοσίευση στην ιστοσελίδα του συγκροτήματος, 24.2.2011, η οποία συγκέντρωσε τότε τόσο μεγάλη αναγνωσιμότητα, ώστε έπεσε ο server.

Από την διαδικτυακή έκδοση (14.9.2024) της Welt, της «σοβαρής» του Ομίλου Axel Springer, άκρως «φιλοδυτικής», πάντα  φιλο-CSU και τελευταία φιλο-BSW («Bündnis Sahra Wagenknecht», η προσωποπαγής «Ένωση της Ζάρα Βάγκενκνεχτ»): «Εν τω μεταξύ, στα μπορντέλα το 50 % είναι Ουκρανές» και «Η μισή Ευρώπη μποϋκοτάρει τον Όρμπαν, κι έτσι η ίδια μπλοκάρει τον εαυτό της». Πλύση εγκεφάλου στους αναγνώστες, αλλά υπάρχει λόγος!

Μεγαλύτερος μέτοχος της της μητρικής Axel Springer SE, με 36 % των μετοχών, είναι σήμερα η επενδυτική εταιρεία συμμετοχών (Hedge Fund) της Νέας Υόρκης Kohlberg Kravis Roberts & Co, εν συντομία KKR. Στο χαρτοφυλάκιο της KKR ανήκουν επενδύσεις αξίας άνω των 510 δισεκατομμυρίων δολαρίων παγκοσμίως, Σύμφωνα με την εφημερίδα Guardian η ΚΚR είναι μια από τις 3 επενδυτικές εταιρείες παγκοσμίως με το πιο «βρώμικο» επενδυτικό προφίλ. To 78 % του χαρτοφυλακίου της είναι τοποθετημένο σε εταιρείες που εξορύσσουν, διυλίζουν και μεταφέρουν ορυκτά καύσιμα, κυρίως πετρέλαιο και φυσικό αέριο. 

Η Διακυβέρνηση στην ΕΕ - Στον καιρό του Ουκρανικού πολέμου και της κλιματικής κρίσης

Ενημερωμένο και εμπλουτισμένο, 18.6.2024

Αμαρτίες του παρελθόντος

Ποιό πολιτικό τοπίο στην Ευρωπαïκή Ένωση διαφαίνεται μετά τις ευρωεκλογές της 9ης Ιουνίου 2024;

Ένας από τους πολλούς Γόρδιους Δεσμούς που έχει τώρα να λύσει η ΕΕ, και ίσως ο πιο εύκολος, είναι εκείνος που δέθηκε αμέσως μετά τις προηγούμενες ευρωεκλογές, της 26ης Μαΐου 2019.

Τότε, η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, πρώτη γυναίκα Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προτάθηκε για το αξίωμα αυτό από ηγέτες χωρών-μελών της ΕΕ με τρόπο προβληματικό και αμφιλεγόμενο. Όταν ήρθε η ώρα της διαδοχής του Ζαν Κλωντ Γιούνκερ (εκείνος είχε γίνει Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ως κορυφαίος υποψήφιος του πρώτου σε ψήφους κόμματος το 2014, του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος), ο Μάνφρεντ Βέμπερ (ΕΛΚ), πρώτος σε ψήφους κομματικός κορυφαίος υποψήφιος του 2019 κηρύχτηκε ανεπιθύμητος ως νέος Πρόεδρος από τον Γάλλο Πρόεδρο Εμμανουέλ Μακρόν.

Ο Μακρόν προχώρησε τότε σε μια παρά φύσιν σύμπραξη με ηγέτες κρατών προερχόμενους από το ίδιο το ΕΛΚ του Βέμπερ, όπως τον Ούγγρο πρωθυπουργό Βίκτορ Όρμπαν. Το κόμμα του Όρμπαν, το Fidesz, ανήκε στο ΕΛΚ μέχρι το 2021, οπότε αποβλήθηκε. Ο Γάλλος πρόεδρος χρησιμοποίησε τις φατριαστικές συγκρούσεις και αντεκδικήσεις εντός της ευρύτερης ευρωπαϊκής παραδοσιακής Δεξιάς και Κεντροδεξιάς, για να αποκλειστούν όχι μόνον ο Βέμπερ αλλά και οι επόμενοι σε ψήφους κορυφαίοι υποψήφιοι άλλων κομμάτων, όπως ο Φρανς Τίμμερμανς της Προοδευτικής Συμμαχίας Σοσιαλιστών και Δημοκρατών (S&D). Έτσι απέκλεισε ακόμη και την Μαργκρέτε Βεστάγκερ, η οποία ανήκε στην δική του ομάδα, την τότε Συμμαχία Φιλελευθέρων και Δημοκρατών (ALDE), σήμερα  Renew.  

Στη συνέχεια, η τότε καγκελλάριος Άνγκελα Μέρκελ πρότεινε ως «εξωθεσμική» λύση στο αδιέξοδο την επιλογή της Γερμανίδας συνοδοιπόρου της στο CDU και πρώην Ομοσπονδιακής Υπουργού Άμυνας Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, στη θέση της προέδρου της Επιτροπής. Η πρόταση έγινε δεκτή από τον Μακρόν και τον Όρμπαν.

Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν (ΕΛΚ. Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Σαρλ Μισέλ (Renew, Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Ταγίπ Ερντογάν, Άγκυρα, Απρίλιος 2021

Η παρένθετη μητέρα και η δημοκρατία

I. Μια από τις  πιο απότομες, ανεξερεύνητες και σκεπασμένες με ομίχλη στροφές στον δρόμο που παίρνει ο σημερινός πολιτισμός και τρόπος ζωής (είτε τον πούμε καπιταλισμό ως τρόπο ζωής, είτε τον δούμε ως αποτέλεσμα της «διαλεκτικής» ή της διαστροφής του Διαφωτισμού), είναι η εξής:

Όλο και περισσότερα φυσικά, βιολογικά ή και ψυχολογικά δεδομένα (δηλαδή πράγματα που δεν είναι προς χρήση ως προϊόντα, ούτε ως φυσικά οικονομικά αγαθά), μετατρέπονται σε αγοραία, σε πράγματα που αγοράζονται και πουλιούνται, σε αντικείμενα κατανάλωσης· στο τέλος ως αναλώσιμα, αφήνουν πίσω τους «απόβλητα» ή ένα τίποτε.
Και προ αμνημονεύτων χρόνων υπήρχαν τέτοια φαινόμενα, π.χ. η πορνεία και η τεκνοθεσία επί χρήμασι. Η πρώτη νομιμοποιημένη με κάθε επισημότητα, η δεύτερη όχι τυπικά, αλλά ασφαλώς ντε φάκτο.
Όμως για πρώτη φορά, βλέπουμε να νομιμοποιείται, άμεσα ή έμμεσα, η εμπορία όχι απλά και μόνον των σχηματισμένων ανθρώπινων όντων η οποία υπήρχε ανέκαθεν (δουλεία, σωματεμπορία με σκοπό την πορνεία, τεκνοθεσία επί χρήμασι), αλλά τώρα πια και η εμπορία του ανθρώπινου γενετικού υλικού. Και μαζί με αυτό, η ενοικίαση, επί χρήμασι φυσικά, βασικών αναπαραγωγικών οργάνων του θηλυκού ανθρώπου, δηλαδή των ωοθηκών, των σαλπίγγων και της μήτρας της γυναίκας.
Δεν είναι πρόκληση απλά και μόνον για την πολιτική ταυτότητα των δεξιών, των αριστερών, των κεντρώων ή άλλων που διαθέτουν κάποιο κομματικό διαβατήριο, αλλά για κάθε πολίτη που διαθέτει λογική σκέψη και αναγνωρίζει την αξία της επιστημονικής γνώσης, που δεν είναι μηδενιστής από ηθική άποψη και επιπλέον, προτιμά τη δημοκρατία από άλλες μορφές διακυβέρνησης. Υπάρχουν κριτήρια πιο σταθερά και αξιόπιστα από τα πολιτικά ή τα νομικά, ώστε να κριθεί η εγκυρότητα μιας πολιτικής και νομικής απόφασης για το τι μπορεί να πωλείται και τί όχι. Κριτήρια αφενός λογικότητας και γνώσης, δηλαδή σε τελευταία ανάλυση κριτήρια επιστημονικά, και αφετέρου κριτήρια ηθικά, στο συγκεκριμένο ζήτημα κριτήρια βιοηθικής. Ένα τέτοιο ζήτημα δεν είναι απλό θέμα δικαιωμάτων του ατόμου.

Ας ρίξουμε μια ρεαλιστική ματιά σε δύο πτυχές του: Πρώτον, η επιλογή παρένθετης μητέρας (ή δότη-φυσικού πατέρα, το ίδιο κάνει) με χρήση των εργαλείων που δίνει η αγορά,  άν οδηγεί σε κάτι οδηγεί στην ευγονική, δηλαδή στην οργανωμένη προσπάθεια να δημιουργηθεί μια ομάδα ανθρώπων (π.χ. απόγονοι μιας οικογένειας, ή μελλοντικοί πληθυσμοί μιας περιοχής) με επιδιωκόμενα ή έστω συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, που υπόκεινται στους νόμους της κληρονομικότητας. Υπάρχει λοιπόν δικαίωμα στην ευγονική;
Δεύτερον, το να έχει κανείς οικογένεια και το να δικαιούται κάθε ενήλικος, άν το θέλει, μια σύνδεση γονέα-τέκνων, δεν είναι απλά και μόνον δικαίωμα του κάθε ανθρώπου (ή του κάθε πολίτη, άν μιλάμε για το δικαιικό καθεστώς μιας χώρας ή ένωσης χωρών). Είναι θεσμοί κοινωνικοί. Και αυτό που προσδίδει εγκυρότητα σε τέτοιου είδους θεσμούς δεν είναι το δίκαιο (το φυσικό ή το θετικό δίκαιο, ως πάροχος δικαιωμάτων) αλλά κυρίως η κοινωνική λειτουργικότητα, ο ρόλος τους ως βηματοδοτών και εγγυητών της κοινωνικής αναπαραγωγής, δηλαδή της λειτουργικής διαδοχής των γενεών. Όλες οι σοβαρές επιστημονικές αντιλήψεις από την Φροϋδική ψυχανάλυση μέχρι την δομική θεωρία της γνωστικής ανάπτυξης (Ζαν Πιαζέ) αυτό μας διδάσκουν.
Υπάρχει και κάτι άλλο, πιό πολιτικό: Αφενός συμβαίνει ούτως ή άλλως, έξω από θεσπισμένους κανόνες δικαίου, μετατροπή των πάντων, μέχρι και των αναπαραγωγικών οργάνων του είδους μας, μέχρι και του θεμελιώδους βιολογικού υποστρώματος που διασφαλίζει την αναπαραγωγή και συνέχεια του έλλογου όντος «άνθρωπος», του DNA, σε εμπόρευμα, σε «αγαθό» που αγοράζεται και πουλιέται. Αφετέρου έρχεται το θετικό δίκαιο (δια της νομοθετούσας πολιτικής) και νομιμοποιεί, επικυρώνει νομικά και πολιτικά, αυτή την πράξη αγοραπωλησίας.

Αυτό είναι κλασική περίπτωση παρακινούμενου, ωθούμενου και καθοδηγούμενου νομικού - και δικαστικού - ακτιβισμού, ετεροκαθορισμένου συστημικά, με την έννοια που δίνει στον όρο «σύστημα» ο Χάμπερμας. Εδώ παρατηρούμε για πολλοστή φορά, και με ακραίο τρόπο, ακριβώς αυτό που η πολιτική κοινωνιολογία και πολιτική φιλοσοφία (π.χ. ο προαναφερθείς στοχαστής) αποκάλεσε αποικισμό της όλης ζωής του ανθρώπου, του βιόκοσμου (Lebenswelt), από την αγορά και από την πολιτική, με «αποικιοκρατικά» εργαλεία τα μέσα που διαθέτουν αυτά τα δύο συστήματα : Το χρήμα και την εξουσία. Η συνέπεια είναι πολλά και σκληρά παθολογικά αποτελέσματα, πρωτογενή και δευτερογενή*.

Ένα από τα δευτερογενή αποτελέσματα, αλλά άκρως πολιτικού χαρακτήρα, είναι το εξής: Η αναμενόμενη αντίδραση της «φύσης του ανθρώπου» εναντίον αυτού του «αποικιoκρατικού» ανορθολογισμού και μηδενισμού που «εισβάλλει εκ των έξω», παίρνει κατά (φαινομενικά) παράδοξο τρόπο, τη μορφή ενός ακόμη πιο έντονου ανορθολογισμού και ηθικού μηδενισμού. Δηλαδή εκδηλώνεται ως άρνηση της δημοκρατίας και του Διαφωτισμού, ως επιθυμία για επιστροφή σε μια νέα μορφή της «παλιάς» καλής εποχής της απολυταρχίας. Αυτό που βλέπουμε σε πρώτο πλάνο ως κραυγαλέα αντίδραση είναι της «αντισυστημικής» ή «εναλλακτικής Δεξιάς». Ακόμη πιο διαβρωτική για τη δημοκρατία είναι η πολύ πιο σιωπηλή αντίδραση της απόσυρσης από την πολιτική, αυτή που ακούμε ως αχνό θόρυβο ενός κοινωνικού υποβάθρου που καταρρέει αργά. Και ας μη ξεχνάμε τους στίχους «Έτσι τελειώνει ο κόσμος / όχι με έναν βρόντο / μα μ’ έναν λυγμό» (Τ.Σ. Έλιοτ, Οι Κούφιοι Άνθρωποι, σε μετάφραση Γ. Σεφέρη)
Έτσι λοιπόν υπονομεύεται η δημοκρατία, η φιλελεύθερη δημοκρατία, δηλαδή η δημοκρατία με κατοχυρωμένες ελευθερίες και δικαιώματα. Το άλλο φαινομενικά παράδοξο είναι το εξής: Ο πρωτογενής δρων παράγων που υπονομεύει σήμερα την φιλελεύθερη δημοκρατία είναι κυρίως κυρίως η φιλελεύθερη - ατομιστική κοσμοαντίληψη, βιοθεωρία και πολιτική φιλοσοφία, όμηροι της οποίας έχουν γίνει, μεταξύ άλλων, και οι κατά την συμβατική κομματική τοπογραφία αριστερές πολιτικές δυνάμεις πάσης απόχρωσης, υποτίθεται «μη φιλελεύθερες» με την αυστηρά πολιτική σημασία του όρου. 

Paula Modersohn-Becker, Mutter und Kind (1904)