Αλεξάντερ Κλούγκε, Ράχελ Γιέγκι, Μάικλ Σαντέλ: Ένας φίλος, μια συνεχίστρια, ένας φιλοσοφικός «αντίπαλος» (+ 2 πολιτικοί) μιλούν για τον Χάμπερμας

 

στη μνήμη των Γιούργκεν Χάμπερμας και Αλεξάντερ Κλούγκε

 

© Thit Thyrring / Die Zeit

«Να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε  με βάση το έργο του» - του Alexander Kluge†

 

O Αλεξάντερ Κλούγκε πέθανε στις 25 Μαρτίου 2026, έντεκα ημέρες μετά τον θάνατο του φίλου του Γιούργκεν Χάμπερμας στις 14 Μαρτίου.

Επί εβδομήντα χρόνια περίπου, ο Αλεξάντερ Κλούγκε και ο Γιούργκεν Χάμπερμας συνδέονταν με βαθιά φιλία. Λίγες ημέρες μετά τον θάνατο του Χάμπερμας και λίγες ημέρες πριν τον ακολουθήσει και ο ίδιος, ο σπουδαίος διανοητής και κινηματογραφιστής πρόλαβε να μιλήσει στον Πέτερ Νόιμαν της εφημερίδας Die Zeit για τον εκλιπόντα συνοδοιπόρο του, για τη «δύναμη της σκέψης του», για το καθήκον «να συνεχίσουμε να εργαζόμαστε χρησιμοποιώντας ως βάση το έργο του».

Ο Κλούγκε δεν είχε την οξεία πολιτική όραση και τα γρήγορα πολιτικά αντανακλαστικά του Χάμπερμας. Τους προσεισμούς της «αλλαγής εποχής» («Zeitenwende» - Olaf Scholz), δηλαδή της κατάρρευσης της μεταπολεμικής διεθνούς τάξης πραγμάτων, ο  Χάμπερμας τους αισθάνθηκε πολύ έγκαιρα, ήδη από τον Φεβρουάριο του 2003 (με την εισβολή του Μπους ΙΙ στο Ιράκ) και τους αντιμετώπισε ως Ευρωπαίος. Και μερικές αυταπάτες του για το Ουκρανικό της περιόδου 2022-2023, ο Χάμπερμας πρόλαβε να τις διορθώσει. O Κλούγκε, αντίθετα, δεν μπορούσε να ερμηνεύσει καθόλου τους οιωνούς ούτε τον Φεβρουάριο του 2022, όταν εισέβαλε ο Πούτιν στην Ουκρανία. Hταν κυρίως ζώον αισθητικόν, λιγότερο ζώον πολιτικόν. Η ιδιαίτερη ευαισθησία του Κλούγκε, με ρίζες στην φοβερή εποχή της παιδικής ηλικίας του, έφθανε έως την άρνηση να δεί την απαίσια πραγματικότητα. Τι είναι γεωπολιτική, τι είναι ιμπεριαλισμός, ήταν απρόσιτα για τα πολιτικά αισθητήρια όργανα του. Ως δημιουργός και στοχαστής έθετε πάντα στο κέντρο την υποκειμενική εμπειρία.

«Ακόμη και πρόσφατα, τον Δεκέμβριο, ο Χάμπερμας έκανε νέα σχέδια», αποκάλυψε ο Κλούγκε. «Θα προσυπέγραφα τυφλά όλα όσα έλεγε». Χάμπερμας και Κλούγκε, συμπορεύτηκαν μια ολόκληρη ζωή και έφυγαν μαζί. H γυναίκα του Χάμπερμας Ute Wesselhoeft, μαζί του σε ζωογόνο συμβιωτική σχέση αλληλοϋποστήριξης, από τη φοιτητική ζωή τους και για πάνω από 70 χρόνια, είχε πεθάνει 9 μήνες πριν, τον Ιούνιο του 2025. Από τα τρία παιδιά τους, η μεγαλύτερη κόρη Ρεβέκκα, ιστορικός καθηγήτρια πανεπιστημίου, είχε πεθάνει το 2023 σε ηλικία 64 ετών. Ό,τι πιο βασανιστικό για γονείς.

Ο Χάμπερμας ήταν ο τελευταίος εν ζωή από τους επιφανείς της λεγόμενης δεύτερης γενιάς της Σχολής της Φρανκφούρτης και του ευρύτερου κύκλου της. Τον Οκτώβριο του 2025 είχε πεθάνει ο  κοινωνιολόγος και πολιτικός επιστήμονας Κλάους Όφφε. Τον Φεβρουάριο του 2024 ο Όσκαρ Νεγκτ. Ο εξίσου σημαντικός Άλμπρεχτ Βέλλμερ έφυγε το 2018, ο Άλφρεντ Σμιτ το 2012 και από τον ευρύτερο κύκλο o Καρλ-Όττο Άπελ το 2017 και ο  Ελβετός Μίχα Μπρούμλικ πολύ πρόσφατα, τον Νοέμβριο του 2025. Η  Ράχελ Γιέγκι είναι από τα πιο δημιουργικά μυαλά της τέταρτης γενιάς.

Alexander Kluge, 2022 © picture-alliance/dpa, Henning Kaiser,  via Bundeszentrale für politische Bildung (bpb)

DIE ZEIT: Κύριε Κλούγκε, με τον θάνατο του Γιούργκεν Χάμπερμας φαίνεται να φτάνει σε ένα τέλος και κάτι άλλο. Τί ακριβώς;
Αλεξάντερ Κλούγκε: Υπάρχει τεράστια αντίθεση μεταξύ της εποχής που τον γνώρισα και της εποχής του θανάτου του. Ήταν το 1957. Δεν ζούσαμε πια στον κόσμο του Αντενάουερ, αλλά ούτε ακόμη στον κόσμο των κινημάτων διαμαρτυρίας με τα μεγάλα συνθήματά του. Ήταν ένα είδος μεταβατικής περιόδου. Η δημοκρατία μας, ειδικά η δημόσια σφαίρα της, κινούνταν προς πολλές κατευθύνσεις.
 

Δηλαδή;
Κλούγκε: Τότε ο Χάμπερμας ήταν βοηθός στο Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών της Φρανκφούρτης κι εγώ ήμουν νεαρός δικηγόρος. Κινούμασταν στον ίδιο χώρο διανοητικών αναζητήσεων. Η σκέψη μας εκκινούσε από την εμπειρία ότι η δημόσια σφαίρα πρέπει να σταθεί στο ύψος της ενάντια στους πολιτικούς μύθους, ενάντια στους απόηχους του Εθνικοσοσιαλισμού. Μας συνέδεε η Κριτική Θεωρία και ο Χάμπερμας έθεσε ένα ερώτημα επίκαιρο ακόμη και σήμερα: Πώς μπορεί να λειτουργήσει μια δημόσια σφαίρα όταν πιέζεται και απειλείται από ανορθολογικά κινήματα ή νέους σκοταδισμούς;
 
Κατά πως φαίνεται, σήμερα ο ανορθολογισμός έχει επιστρέψει δυναμικά.
Σήμερα βλέπουμε έναν κόσμο αλλαγμένο με τρόπο παράδοξο. Κάποιοι μιλούν ακόμη και για «σκοτεινό Διαφωτισμό», ο οποίος προέρχεται κυρίως από το περιβάλλον της Σίλικον Βάλεϊ. Παρόλα αυτά, ακόμη και πρόσφατα, τον Δεκέμβριο, ο Χάμπερμας έκανε σχέδια. Σκεφτόταν για εργαστήρια, για τόπους στους οποίους θα μπορούσαν να επαναξιολογηθούν, να αναπροσαρμοσθούν και να εξελιχθούν περαιτέρω τα βασικά εργαλεία της φιλοσοφίας και της επικοινωνιακής δράσης. Δεν τον ενδιέφερε μόνον η ενασχόληση με την σκέψη, αλλά και ο κόσμος των ανθρώπινων συναισθημάτων, το όλο οικοδόμημα (Bauhaus) της υποκειμενικής εμπειρίας.

Ο ίδιος ο Χάμπερμας περιέγραψε την αυξανόμενη διάβρωση της δημόσιας σφαίρας στο βιβλίο του του 2022 Ein neuer Strukturwandel der Öffentlichkeit (ελληνική μετάφραση Μια νέα μεταβολή δομής της δημόσιας σφαίρας και η διαβουλευτική πολιτική, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2024). ​​Οι φυσαλίδες φίλτρου Στους ψηφιακούς χώρους της δημόσιας συζήτησης επικρατούν οι περιχαρακωμένοι από αλγορίθμους κλειστοί θάλαμοι ιδεολογικής απομόνωσης (filter bubbles), θολώνουν τα όρια μεταξύ ιδιωτικού και δημόσιου· έτσι υπονομεύεται το «από κοινού», το συμπεριληπτικό νόημα της δημόσιας σφαίρας. Και αυτό, σύμφωνα με τον Χάμπερμας, είναι κάτι που κανείς δεν μπορεί να θέλει.
Ακριβώς. Όταν ο κόσμος γίνεται ψυχρός, σκληρόκαρδος, όταν οι συνθήκες διαβίωσης γίνονται δύσκολες και ο πόλεμος επιστρέφει, έρχεται μια στιγμή που οι άνθρωποι λένε: Αυτή την πραγματικότητα δεν την θέλω, θέλω να αλλάξει.

Χάμπερμας: Ζώον πολιτικόν. Europe is here to stay

in English

O Αρχιευρωπαίος έφυγε, όμως το έργο του, από την πρώτη του εμφάνιση στη δημόσια σφαίρα (“Mit Heidegger gegen Heidegger denken” - “Στρέφοντας τα εργαλεία της σκέψης του Χάιντεγκερ εναντίον του Χάιντεγκερ”, Frankfurter Allgemeine Zeitung, 1953) μέχρι και τις τελευταίες υποθήκες που μας άφησε πολύ πρόσφατα, μένουν. Για να μας κάνουν πιο καλούς Ευρωπαίους.
«The King is gone but he's not forgotten»· ο διάσημος στίχος του Καναδού τραγουδοποιού ταιριάζει εδώ μεταφορικά και γι' αυτόν τον άλλο «βασιλιά» που αναχώρησε. Τα «βασίλεια» του στο πνευματικό στερέωμα είναι η πολιτική φιλοσοφία του 20ού Αιώνα, οι κοινωνικές επιστήμες. Kαι εδώ κάτω στο έδαφος, η ενωμένη Ευρώπη ως αναγκαίο και πραγματοποιήσιμο σχέδιο και διαδικασία όλο και στενότερης ένωσης, που «είναι εδώ για να μείνει». Europe is here to stay.
Στους δύσκολους σημερινούς καιρούς, ευτυχώς δεν λείπουν τα πολιτικά μηνύματα φιλαλήθειας, θάρρους και ρεαλισμού. Όπως π.χ. τα πρόσφατα λόγια της Κάγια Κάλλας στους FT και λίγες μέρες πριν η ομιλία της στην Ζυρίχη, αλλά και ένα χρόνο παλαιότερα, τα εξίσου καθαρά λόγια του Dominique de Villepin, πρώην Πρωθυπουργού και Υπουργού Εξωτερικών της Γαλλίας, πιθανού διαδόχου του Μακρόν στην Γαλλική Προεδρία.

O νέος Πρωθυπουργός Cem Özdemir, πρώην Ομοσπονδιακός Υπουργός Γεωργίας και Έρευνας-Τεχνολογίας, προηγουμένως συμπρόεδρος του Πράσινου Κόμματος, με τον Winfried Kretschmann, Πράσινο Πρωθυπουργό της Βάδης-Βυρτεμβέργης επί 15 χρόνια διαρκώς (2011-2026), σε κυβερνητικούς συνασπισμούς του κόμματος του με ελάσσονες κομματικούς εταίρους άλλοτε το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα (SPD), άλλοτε το Χριστιανοδημοκρατικό (CDU)

Δεν λείπουν ούτε οι θαρραλέες απαντήσεις από την κοινωνία των πολιτών εν μέσω του ζόφου. Τέτοια απάντηση είναι, π.χ., η πρόσφατη νίκη του Τζεμ Έζντεμιρ, Γερμανού πολιτικού του Πράσινου  Κόμματος, με οικογενειακή καταγωγή από Τούρκους μετανάστες και γιού μιας ράφτρας, αλλά πολύ αγαπητού σε όλη την Γερμανία, με σταδιοδρομία σε πολλές θέσεις της Ομοσπονδιακής κεντρικής πολιτικής σκηνής.

Δεν είναι «μικρό» γεγονός, κι άς το αντιμετώπισαν σαν τέτοιο οι αιώνια ομφαλοσκόποι Έλληνες διεθνολογούντες. Συνέβη τώρα: Με τους Πούτιν, Τραμπ, Όρμπαν, AfD και λοιπούς του συναφιού να κρέμονται σαν βαμπίρ πάνω από τα κεφάλια ημών των Ευρωπαίων. Συμπεριλαμβανομένων των  Γερμανών δημοκρατών. Ένας πολύ γνωστός πολιτικός του πιο φιλοευρωπαϊκού κόμματος της Γερμανίας νίκησε στις κοινοβουλευτικές εκλογές της Βάδης-Βυρτεμβέργης, ενός από τα τρία μεγαλύτερα και ίσως το οικονομικά  ισχυρότερο και τεχνολογικά πιο σύγχρονο «κρατίδιο» (Ομόσπονδη Χώρα) της Γερμανίας. Με πληθυσμό αρκετά μεγαλύτερο από την Ελλάδα ολόκληρη.
Όλα αυτά δείχνουν, εκτός πολλών άλλων, και τούτο: Οι επί επτά δεκαετίες στοχασμοί πολιτικής φιλοσοφίας ή πολιτικής επιστήμης, συχνά «δύσκολοι», πολύπλοκοι, σαν «ψηλή περιπλοκάδα», και ο παραδειγματικός ευρωπαϊσμός του Χάμπερμας δεν άνθισαν ματαίως. Ασκούν επίδραση ανυπολόγιστου μεγέθους σε κρίσιμες μερίδες ποικίλων πολιτικών οικογενειών του δημοκρατικού φάσματος. Δεν έμειναν απλές θεωρίες, επειδή ο εμπνευστής τους ήταν, μέχρι τέλους, σκληρά μαχόμενο πολιτικόν ζώον. Ο Χάμπερμας ποτέ δεν κρύφτηκε στους ακαδημαϊκούς γυάλινους πύργους.

Γιώργος Β. Ριτζούλης

 

in English

Καταρίνα Ντρέγκε: «Η ΕΕ είναι πολύ πιο δυνατή & ακμαία από όσο νομίζει. Καιρός να το συνειδητοποιήσουμε»

Οικονομία, τρόποι ζωής και κριτική του καπιταλισμού. Δομές και πράξις στην Κριτική Θεωρία

 

Ράχελ Γιέγκι: Η οικονομία υπό την ευρεία έννοια - Οικονομία και κριτική του καπιταλισμού ως «τρόπου ζωής» (Μέρος 1)

Κάγια Κάλλας, προς όσους δεν κατάλαβαν: «Οι ΗΠΑ θέλουν να διαιρέσουν την Ευρώπη. Η ΕΕ να μείνει ενωμένη ενάντια στις εχθρικές τακτικές του Τραμπ».

EU must stick together against Trump’s hostile tactics, says top diplomat, Financial Times, 13.3.2026, αποθηκευμένο και εδώ 

 

Η επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ Κάγια Κάλλας λέει ότι η Ουάσινγκτον έχει βάλει ως στόχο να «αποσυναρμολογήσει» την ΕΕ, να χωρίσει την μια από την άλλη τις κυβερνήσεις των χωρών-μελών, έτσι ώστε οι ΗΠΑ να «χειρίζονται» χωριστά καθεμιά ευρωπαϊκή χώρα. Προφανές το κίνητρο των ΗΠΑ: Ως μεμονωμένες χώρες, θα έχουν λιγότερη ισχύ από την Ένωση. 

Η Κάγια Κάλλας δήλωσε: «Άν διαβάσετε τα ντοκουμέντα της Στρατηγικής Εθνικής Ασφάλειας και της Εθνικής Αμυντικής Στρατηγικής των ΗΠΑ, δεν πρέπει να υπάρχουν ψευδαισθήσεις». Αυτά, μια μέρα πρίν από τον θάνατο του πιο υποδειγματικού Ευρωπαίου στοχαστή, του Γιούργκεν Χάμπερμας, σε ηλικία 96 χρονών. 

O Αρχιευρωπαίος έφυγε, αλλά το έργο του, από την αρχή μέχρι τις τελευταίες υποθήκες που άφησε, μένουν. Για να μας κάνουν πιο καλούς Ευρωπαίους. «The king is gone but he's not forgotten»· ο διάσημος στίχος του Καναδού τραγουδοποιού ταιριάζει εδώ μεταφορικά και γι' αυτόν τον άλλο «βασιλιά» που αναχώρησε. Τα «βασίλεια» του στο πνευματικό στερέωμα είναι η πολιτική φιλοσοφία του 20ού Αιώνα, οι κοινωνικές επιστήμες. Kαι εδώ κάτω στο έδαφος, η ενωμένη Ευρώπη ως αναγκαίο και πραγματοποιήσιμο σχέδιο για το μέλλον μας, που «είναι εδώ για να μείνει». Europe is here to stay.

Στους δύσκολους σημερινούς καιρούς, τα λόγια της Κάγια Κάλλας στους FT και η προχθεσινή ομιλία της στην Ζυρίχη, μαζί με άλλα, όπως π.χ. ένα χρόνο παλαιότερα, τα εξίσου καθαρά λόγια του Dominique de Villepin, πρώην Πρωθυπουργού και Υπουργού Εξωτερικών της Γαλλίας, πιθανού διαδόχου του Μακρόν στην Γαλλική Προεδρία, δείχνουν, εκτός πολλών άλλων, και τούτο: Οι επί επτά δεκαετίες στοχασμοί πολιτικής φιλοσοφίας, πολιτικής επιστήμης και παραδειγματικού ευρωπαϊσμού του Χάμπερμας δεν άνθισαν ματαίως. Ασκούν επίδραση ανυπολόγιστου μεγέθους σε κρίσιμες μερίδες ποικίλων πολιτικών οικογενειών του δημοκρατικού φάσματος. Δεν έμειναν απλές θεωρίες, επειδή ο εμπνευστής τους ήταν, μέχρι τέλους, μαχόμενο πολιτικόν ζώον και ποτέ δεν κρύφτηκε στους ακαδημαϊκούς γυάλινους πύργους.

 

Η κυβέρνηση Τραμπ «θέλει να διχάσει την Ευρώπη» με τακτικές που χρησιμοποιούν οι αντίπαλοι της ΕΕ, προειδοποίησε η επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής της Ένωσης, ενώ ταυτόχρονα οι πρωτεύουσες των χωρών-μελών της ΕΕ προσπαθούν να αποφύγουν την πλήρη ρήξη με μια ολοένα και πιο εχθρική Ουάσινγκτον.
Ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ έχει χρησιμοποιήσει δασμούς και οικονομικές απειλές, έχει απαιτήσει την προσάρτηση της Γροιλανδίας στις ΗΠΑ και έχει αξιοποιήσει την εξάρτηση της Ευρώπης από την Ουάσινγκτον για άμυνα και ασφάλεια για να πιέσει τις Βρυξέλλες. Επίσης, το κίνημά του MAGA έχει ενισχύσει την υποστήριξή του στα ακροδεξιά, λαϊκιστικά και ευρωσκεπτικιστικά κόμματα της ευρωπαϊκής ηπείρου.

«Το πραγματικά σημαντικό κατά την γνώμη μου, το οποίο πρέπει όλοι να καταλάβουν, είναι το εξής: Οι ΗΠΑ έχουν καταστήσει πολύ σαφές ότι θέλουν να διχάσουν την Ευρώπη. Δεν τους αρέσει η Ευρωπαϊκή Ένωση», δήλωσε η επικεφαλής εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ Κάγια Κάλλας στους Financial Times. Και πρόσθεσε: Ο τρόπος με τον οποίο ενεργεί η Ουάσινγκτον αντικατοπτρίζει τακτικές που χρησιμοποιούν «οι αντίπαλοί μας».

Τεχνολογικο-ουτοπιστές, libertarians αναρχοκαπιταλιστές της Silicon Valley, λαϊκοφασίστες και ο Ernst Jünger

του Τόμας Ασσόιερ

  

Thomas Assheuer: Faschismus als Endsieg der Evolution? - Ernst Jünger als Stichwortgeber der Cyberlibertären, Blätter, τ. 12/2025, Δεκέμβριος 2025

O Έλον Μασκ ντυμένος με ρωμαϊκή τήβεννο ταΐζει τον Ντόναλντ Τραμπ με σταφύλια. Το τσαμπί έχει το σχήμα των ΗΠΑ.Ο Στιβ Μπάνον με κόκκινο φούτερ με κουκούλα τους παρακολουθεί. Ο Λευκός Οίκος στο βάθος πήρε φωτιά και οι υπάλληλοι φεύγουν τρέχοντας. © Clémence Mira, NYT

Πώς συνταιριάζονται όλα αυτά που βλέπουμε μπροστά μας; Σε ποιούς υποκλίνεται η λαϊκοφασιστική (völkische) Δεξιά; Σε ποιούς άλλους, προπαντός στην ελίτ της Σίλικον Βάλεϊ ! Eνώ η απολυταρχική AfD έχει πάθει έρωτα με τον υπερ-ελευθεριακό (Ultralibertär) Έλον Μασκ. Από εδώ ολοκάθαρος γερμανικός πολιτισμός, τα λουκάνικα bratwurst χωρίς χημικά πρόσθετα και τα παράθυρα με μικρά στρογγυλά τζαμάκια (Butzenscheiben), Από εκεί διαγαλαξιακοί πύραυλοι, τσιπ για εμφύτευση στον εγκέφαλο και τεχνητή νοημοσύνη. Και ενώ οι τεχνολογικο-ελευθεριακοί (Tech-Libertäre) είναι στον δρόμο προς τ' αστέρια και προς την επίτευξη του ανεπίτευκτου, οι εθνικολαϊκιστές και λαϊκοφασίστες σκάβουν στην πάτρια γη που καπνίζει και ατμίζει και ψάχνουν για βάθος και προαιώνια καταγωγή. Αυτό που κάνει το πράγμα ακόμη χειρότερο, είναι το γεγονός ότι αυτοί οι νέοι φίλοι τους προέρχονται από τις Ηνωμένες Πολιτείες· οι οποίες ΗΠΑ, καταπώς ισχυρίζονται τα πνεύματα της εθνικόφρονος Δεξιάς μας, έχουν στερήσει την Γερμανία από τις βαθιές πολιτισμικές ρίζες της. Η φράση-κλειδί, με την οποία περιγράφουν τούτο το «κακό» συμβάν, είναι η ενσωμάτωση της Γερμανίας στη Δύση.
Αναμφίβολα, εκ πρώτης όψεως αυτή φαίνεται να είναι μια στρατηγική συμμαχία προορισμένη για σύντομης διάρκειας ζωή. Τόσο οι εθνικολαϊκιστές όσο και οι ελευθεριακοί στρέφουν το μίσος τους προς το ίδιο αντικείμενο: Προς το λεγόμενο «παλιό σύστημα». Η κυρίαρχη πολιτική τάξη, υποστηρίζουν, καταπιέζει είτε την τεχνολογική ελευθερία (η αμερικανική εκδοχή), είτε την ελεύθερη βούληση του λαού (η γερμανική εκδοχή). Για καλή τους τύχη, όπως τουλάχιστον αγαλλιούν καί στις δύο πλευρές του Ατλαντικού, με τον Ντόναλντ Τραμπ έχει ήδη αρχίσει η έξοδος από την αιχμαλωσία: Η δομική, διαρκής οικονομική στασιμότητα (secular stagnation) έχει τελειώσει. Σιγά-σιγά η ζωή επιστρέφει στην κοινωνία και ένα γελάκι σκάει στα πρόσωπα των ανθρώπων. Θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί, ότι στο σημείο αυτό τελειώνει η διατλαντική ομοψυχία και τα πνεύματα πάλι διχάζονται, όλα επανέρχονται στα φυσιολογικά συνήθη.

Οι τεχνολογικο-ελευθεριακοί ονειρεύονται ένα είδος «λυκόφωτος των θεών» για το κράτος [το τέλος μιας εποχής, με την καταστροφή ή με τον «μαρασμό» του κράτους ως θεσμού]. Αυτοί θέλουν να ελαχιστοποιήσουν το κράτος όσο γίνεται περισσότερο και να περικόψουν τον διευθυντικό ρόλο του, αφήνοντας τον μόνον σε λίγους βασικούς τομείς. Αντιθέτως, θέλουν πάση θυσία να επεκτείνουν τα αστρονομικού δημοσιονομικού κόστους εγχειρήματα στον διαστημικό χώρο.[1] «Πιστεύουμε», γράφει ο προγραμματιστής λογισμικού και επενδυτής Μαρκ Αντρέσεν (Marc Andreessen) στο Τεχνολογικό-Οπτιμιστικό Μανιφέστο του (Techno-Optimist Manifesto), «ότι το ύψιστο καθήκον της τεχνολογίας είναι να προωθήσει την ζωή τόσο στη Γη όσο και στα αστέρια».[2] Αυτή η γαλαξιακή μεγαλομανία είναι μάλλον πράγμα ξένο για την εθνικολαϊκή Δεξιά. Το μυαλό της λειτουργεί σε πολύ προσγειωμένο επίπεδο και αντί να πάνε στον πλανήτη Άρη, θέλουν τον θεό Άρη εδώ κάτω, στην Γη. Σε αντίθεση με τους υπερ-ελευθεριακούς, δεν μισούν το κράτος. Αντιθέτως, είναι αχόρταγοι για κράτος. Αυτοί, αφού πρώτα κουτσουρέψουν και κομματιάσουν το παλιό φιλελεύθερο κράτος με το αλυσοπρίονο, θέλουν μετά να το ξαναχτίσουν σε όλη του τη δόξα και λαμπρότητα ως γήινο θεό. Αν δώσουμε πίστη στα λόγια ενός από τους συντάκτες του προγράμματος της AfD, τότε το μέλλον της Γερμανίας, δηλαδή την εθνικοθρησκευτικού τύπου ενότητα εξουσίας και μεταφυσικής, μπορούμε να την αντικρύσουμε ήδη να από σήμερα. Βρίσκεται βαθιά στην Ανατολή, στο βασίλειο του Βλαντίμιρ Πούτιν, της εγγυήτριας δύναμης εναντίον της φιλελεύθερης παρακμής. Η ιερή Μόσχα του Πούτιν είναι η Τρίτη Ρώμη. Τέταρτη δεν θα υπάρξει .[3]

Ernst Jünger: Το 1913, 18 χρονών, στην Γαλλική Λεγεώνα των Ξένων - Το 1914 εθελοντής στον Αυτοκρατορικό Γερμανικό Στρατό, επτά φορές τραυματίας στο μέτωπο με τη Γαλλία, παρασημοφορημένος -  Ένθερμος μιλιταριστής, αντιφιλελεύθερος «τεχνολογικο-ολοκληρωτικός» συγγραφέας στην εποχή της Βαϊμάρης, όμως ο αριστοκρατικός ελιτισμός του τον απότρεψε από το να προσχωρήσει στον Ναζισμό. Το «ατσάλι» μαλάκωνε Το μυθιστόρημα «Στις μαρμαρένιες βραχοπλαγιές» (1939) ήταν μια τολμηρή αλληγορία: Έγραφε για την ερήμωση μιας ειρηνικής γης από βαρβαρικά στίφη. Στο κατεχόμενο Παρίσι ως Γερμανός λοχαγός του Διοικητικού, συναναστρέφονταν με ανθρώπους της τέχνης (Πικάσσο, Μπρακ, Πωλ Ελυάρ και Κοκτώ). Εκεί εθίστηκε στα ναρκωτικά. Θεωρήθηκε ύποπτος για συμμετοχή στην συνωμοσία του Στάουφφενμπεργκ κατά του Χίτλερ. Αποβλήθηκε από τον στρατό και ο γιός του στάλθηκε σε αναμορφωτήριο και μετά σε «τάγμα θανάτου» στην Ιταλία, όπου σκοτώθηκε στην Καρράρα σε μάχες με τους Αμερικανούς. Με το τέλος του πολέμου, ο μιλιταριστής, «τεχνολογικο-ολοκληρωτικός» και εραστής του «ζην επικινδύνως», είχε γίνει σκεπτικιστής. «Στην τελετουργική του ηρεμία, σε μια αυτοεπιβεβλημένη απομόνωση και αποχώρηση στην αρχαϊκή ουτοπία, στο βασίλειο της ιδιωτικής ζωής και της αισθητικής καλλιέργειας», βρήκε την μόνη διέξοδο. «Ο θρύλος του Jünger ενσαρκώνει μια τραγική αποτυχία του θάρρους και της ψυχρής στάσης απέναντι στον κόσμο», συνοψίζει ο George Steiner στην εισαγωγή στο μεταφρασμένο On The Marble Cliffs

Ευχαριστούμε Αμερική, όμως φτάνει πιά !

© Florian Illies: Danke, Amerika, es reicht jetzt! Die Zeit, 28.3.2025, αποθηκευμένο και εδώ ←

 

Ευχαριστoύμε για τον Άντυ Γουώρχολ. Ευχαριστούμε για το Big Mac και το iPhone. Ευχαριστούμε και για τον Φράνσις Φορντ Κόπολα, τον Στάνλεϊ Κιούμπρικ και τον Κουέντιν Ταραντίνο. Ευχαριστoύμε για την Άντζελα Νταίηβις, την Τζόαν Μίτσελ (Joan Mitchell) και την Σούζαν Σόνταγκ (Susan Sontag). Ευχαριστώ για τον Σκοτ Φιτζέραλντ, για την Αρίθα Φράνκλιν, για τον Έντουαρντ Χόππερ (Edward Hopper) αλλά και για τα τζιν Levi's. Και τώρα: Γεια χαρά.

Ναι, αυτή ήταν μια μεγάλη αμερικανική εποχή, εμάς εδώ στην Ευρώπη μας πρόσφερε και ασφάλεια, και απόλαυση, και έμπνευση επί εκατό χρόνια. Τώρα όμως είναι καιρός να λάβει τέλος. Τώρα, ήρθε για μας ο καιρός να παύσουμε να υποτιμούμε, να μειώνουμε, να ταπεινώνουμε τον εαυτό μας. Δεν χρειάζεται πια να προσέχουμε τρομαγμένοι όλες τις νέες τρελές παρορμήσεις και καπρίτσια των αλαζονικών ανδρών με τις κόκκινες γραβάτες στον Λευκό Οίκο, δεν χρειάζεται πια να γουρλώνουμε τα μάτια μας από φόβο όταν ο Αμερικανός Αντιπρόεδρος διακόπτει την φιλία του μαζί μας, δεν χρειάζεται πια να κολλάμε κακιά γρίπη αμέσως μόλις βήξει κάποιος στην Αμερική.

 

Ο Χάμπερμας και οι υπνοβάτες

Γιούργκεν Χάμπερμας: «Από εδώ και στο εξής πρέπει να συνεχίσουμε μόνοι μας» (πρώτη δημοσίευση Von hier an müssen wir alleine weitergehen, στην Süddeutsche Zeitung, 20.11.2025) - Ελληνική μετάφραση στον ιστοχώρο Κρίση και Κριτική: → «Από εδώ και στο εξής πρέπει να συνεχίσουμε μόνοι μας ως Ευρώπη»  ←

© Riccardo Vecchio illustration for Foreign Policy

Ο Γιούργκεν Χάμπερμας έγινε 96 ετών. Το δεύτερο μισό του 20ού Αιώνα και το πρώτο τέταρτο του 21ου σφραγίζονται από το έργο του στοχαστή, απλωμένο σε όλο το φάσμα της πολιτικής φιλοσοφίας και των κοινωνικών επιστημών. Αλλά και από την διαρκή παρουσία και δράση του ως πολίτη. Πολιτική παρουσία κριτική, επίμονη, άκρως παρεμβατική και επιδραστική. Ως Γερμανός, ως Ευρωπαίος, ως πολίτης του κόσμου. Αλλά πάνω απ΄όλα ως Ευρωπαίος.

Ο στοχαστής και αυστηρός επιστήμονας μέσα του, ζωντανεύει και σμιλεύει τις αρετές του «άλλου Χάμπερμας», του δρώντος ενάρετου πολίτη. Τον ωθεί και του δίνει εφόδια για να γίνεται διαρκώς όλο και καλύτερος πολίτης, ακόμη και στα 96 χρόνια του· αντίστροφα η άσκηση των αρετών του πολίτη τροφοδοτεί τον στοχαστή διαρκώς, σ' όλη του την μακρά ζωή. Ο στοχασμός του και η πράξη του ως πολίτη δεν απολιθώθηκαν, δεν γέρασαν μαζί με τα χρόνια του. Σε αντίθεση με πολλούς (και πολύ νεότερους) ομοτέχνους του, αλλάζουν και αυτά για να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά την αέναα μεταβαλλόμενη πραγματικότητα· ο πολίτης Χάμπερμας πάντα προσπαθεί να βλέπει πέρα από τις γραμμές των οριζόντων, σ΄αυτά που θα 'ρθουν μετά από τις πολλές δεκαετίες που του δόθηκαν να ζήσει.

Ήδη το 2004 προειδοποίησε ότι το ρήγμα μεταξύ ΗΠΑ και Ευρώπης άνοιξε φαρδύ πλατύ. Είδε έγκαιρα ότι η Δύση διχάζεται. Ως προς τα συνδυασμένα διλλήμματα για την αντιμετώπιση της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία και της καταρρέουσας κατάστασης στις ΗΠΑ, η στάση του Χάμπερμας χαρακτηρίστηκε στην αρχή, μεταξύ 2022 και 2023, από προσοχή και επιφυλακτικότητα. Συνοψιζόταν στο επιχείρημα ότι η Δύση (Ευρώπη και ΗΠΑ) έχει καλό λόγο για να προμηθεύει όπλα στην Ουκρανία, αλλά αυτό συνεπάγεται και κοινή ευθύνη για την περαιτέρω πορεία του πολέμου και αυξημένες διπλωματικές προσπάθειες για ειρήνευση έγκαιρα. Δηλαδή πριν την ώρα των εκλογών στις ΗΠΑ, Νοέμβριο του 2024, ώρα κινδύνου για την Ουκρανία και την λοιπή Ευρώπη. Ήξερε ότι πλησίαζε ώρα κινδύνου: Να αποκτήσουν και δεύτερο εχθρό, θρονιασμένο στον Λευκό Οίκο. Και να που τον απέκτησαν!

Γιούργκεν Χάμπερμας: Από εδώ και στο εξής πρέπει να συνεχίσουμε μόνοι μας ως Ευρωπαίοι

© Photo: Gregori Saavedra / DER SPIEGEL

Jürgen Habermas, Von hier an müssen wir alleine weitergehen, Süddeutsche Zeitung, 20.11.2025, αποθηκευμένο και εδώ 

μια άλλη μετάφραση στα ελληνικά δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Τα Νέα, 13.12.2025

εισαγωγικό του μεταφρασμενου στον ιστοχώρο Κρίση και Κριτική: Ο Χάμπερμας και οι υπνοβάτες

  

Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία λειτούργησε εντός των ευρωπαϊκών πληθυσμών και ως έναυσμα, μεταξύ άλλων, για να κατανοήσουν, έστω και καθυστερημένα, ότι στην παγκόσμια κατάσταση έχει συμβεί βαθιά και ουσιώδης αλλαγή. Ωστόσο, αυτή η αλλαγή προετοιμαζόταν εδώ και πολύ καιρό με την καθοδική πορεία των ΗΠΑ, της υπερδύναμης του 20ού Αιώνα. Ένα προειδοποιητικό σημάδι ήταν οι σπασμωδικές και ραγδαίες μεταβολές στις διαθέσεις και νοοτροπίες της αμερικανικής κοινωνίας των πολιτών μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001. Αυτή την μεταβολή των νοοτροπιών ενός πληθυσμού ανασφαλούς και φοβισμένου, την υποδαύλισε ακόμη περισσότερο η ρητορική της τότε κυβέρνησης υπό τον Πρόεδρο Τζορτζ Μπους τον Νεότερο (George W. Bush) και τον αδίστακτα επιθετικό Αντιπρόεδρό του [Ντικ Τσένι]

Φρανσουά Κυσέ: Η «Γαλλική Θεωρία» έγινε στα Πανεπιστήμια Αμερικανική - είχε όμως και Γερμανική ρίζα

Απόσπασμα από το βιβλίο του François Cusset, French Theory - Foucault, Derrid, Deleuze & Cie et les mutations de Ia vie intellectuelle aux Etats-Unis, Editions La Decouverte, Παρίσι 2003

Εδώ παρουσιάζεται μέρος της ενότητα; «A German Subtext» του  Κεφαλαίου 13 («Worldwide Theory, A Global Legacy») - στα ελληνικά αποδόθηκε από την αγγλική μετάφραση των Jeff Fort, Josephine Berganza και Marlon Jones French theory - how Foucault, Derrida, Deleuze, & Co  transformed the intellectual life of the United States, © University of Minnesota Press, 2008

Όταν ο Μάρτιν Χάιντεγκερ συνάντησε τον Ζακ Λακάν και τον Κώστα Αξελό (1955). Από αριστερά: Heidegger, Axelos, Lacan, Jean Beaufret, Elfriede Heidegger, Sylvia Bataille (σύζυγος του Lacan) © Progressive Geographies/Difundir Psicoanálisis

O Φρανσουά Κυσέ δεν ανήκει στους πολλούς Γάλλους σκληρούς επικριτές της «Γαλλικής Θεωρίας». Απεναντίας προσπαθεί να την βλέπει εποικοδομητικά, φθάνει μέχρι και να υπερτονίζει τα σημεία σύγκλισης της με έργα ορισμένων νεότερων  - «μετά την Φρανκφούρτη» - εκπροσώπων της Κριτικής Θεωρίας. Ωστόσο είδε καθαρά ότι η Γαλλική Θεωρία, όταν μεταλαμπαδεύτηκε στην Αμερική βρήκε εκεί εύφορο έδαφος. Και τα εκεί ισχυρά ρεύματα σκέψης δεν ενδιαφέρθηκαν ιδιαίτερα να την ανασκευάσουν. Αντίθετα, η Γαλλική Θεωρία δεν μακροημέρευσε στην γενέτειρα Γαλλία, ενώ στη Γερμανία των προγόνων της εμποδίστηκε εξαρχής. Συνέπεσε με την εποχή που η, επιδραστική τότε, Κριτική Θεωρία, χάρις στο έργο του Χάμπερμας και άλλων της «δεύτερης γενιάς» της, μόλις είχε αποκτήσει για πρώτη φορά γερά κανονιστικά θεμέλια, ενώ επιχειρούσε να θεμελιώσει «οντολογικά» την ουσιαστική (μη εργαλειακή) ορθολογικότητα στην διυποκειμενική αλληλεπίδραση. Αυτό την έφερνε αυτόματα σε σύγκρουση με την απέχθεια της Γαλλικής Θεωρίας για κάθε είδος αξιολογικής και οντολογικής θεμελίωσης της θεωρίας και της πράξης.

Στην Ελλάδα, η «σχολή Αλτουσέρ» ως παράπλευρος κλάδος της Γαλλικής Θεωρίας, απόκτησε νωρίς επιρροή. Ωστόσο επέδρασε μόνον στενά πολιτικά και αγρίως παραναγνωσμένη. Παρά τις δύο μοναχικές εξαιρέσεις του Νίκου Πουλαντζά και του Άγγελου Ελεφάντη, οι οποίοι είχαν ευρύτερους πνευματικούς ορίζοντες και, καθένας με τον τρόπο του, αξιοποίησαν από αυτήν ό,τι μπορούσε να αξιοποιηθεί στις πραγματικές της δυνατότητες, ο «ελληνικής κοπής πολιτικός Αλτουσέρ» δεν ήταν ελιτιστής όπως ο πραγματικός, αλλά προέκυψε αναρχοαριστερίστας ή «αριστερός λαϊκιστής». Μόνη ομοιότητα με τον αυθεντικό Γάλλο ήταν το αδιέξοδο της πολιτικών παραγώγων τους. 

Τα επίμαχα προϊόντα της ωριμασμένης Γαλλικής Θεωρίας - ηθικός και πολιτικός σχετικισμός, «πολιτισμικές σπουδές», «μετααποικιοκρατικές» θεωρίες, queer ιδεολογήματα, μαζί με το βαθύ αντιανθρωπιστικό-αποδομητικό πλαίσιο, μάς ήρθαν πολύ αργότερα, όταν οι Έλληνες έπαψαν να κάνουν μεταπτυχικά στην Γαλλία και στράφηκαν προς την Αμερική και Βρετανία. Μιά επαλήθευση της διάγνωσης του Κυσέ; Στην περίοδο της ελληνικής χρεοκοπίας (2009-2015), φορείς πολιτικής έρευνας υποτίθεται σοβαροί, όπως π.χ. το Ινστιτούτο Νίκου Πουλαντζά, κατακλύζονταν από παρουσίες και δημοσιεύσεις πρώτων ονομάτων της αγγλοσαξωνικά ωριμασμένης Γαλλικής Θεωρίας και παρακλαδιών της, π.χ. της περιβόητης «σχολής του Έσσεξ». Η επιρροή συνεχίζεται, όχι μόνον σε αναρχοαυτόνομους κύκλους αλλά και σε όσους λίγους έχουν απομείνει στην λεγόμενη ριζοσπαστική Αριστερά να βλέπουν και λίγο έξω από τα ελληνικά σύνορα.

Εν τω μεταξύ, η επιρροή της Γαλλικής Θεωρίας στα αμερικανικά Πανεπιστήμια, και κυρίως τα ανορθολογικά, μηδενιστικά παρεπόμενα της στην κοινωνία και στην πολιτική, διάνοιξαν έδαφος και έδωσαν την ευκαιρία να σαλπίσουν την γενική επίθεση τους οι σύγχρονοι κληρονόμοι των «πιο σκοτεινών, των πραγματικά μηδενιστικών σκοτεινών στοχαστών της αστικής τάξης» (Χάμπερμας), δηλαδή το ιδεολογικό ιερατείο των MAGA και οι εν Ευρώπη μιμητές του. Η άσπονδη εχθρότητα της «αντισυστημικής Ακροδεξιάς» εναντίον των «Woke» φιλελεύθερων και αριστερών κρύβει τον παράδοξο μεταξύ τους ανταγωνισμό για deregulation, disruption, αντικρατισμό, αποδόμηση και το κοινό αντι-κανονιστικό, αντι-αξιολογικό μένος. Είναι σαν ανταγωνιστική συνεργασία στο πεδίο του ανορθολογισμού και μηδενισμού. Φυσικά οι πρώτοι είναι ανίκητοι. 

Υπάρχουν άραγε συγγενικοί δεσμοί; Τι σχέση έχουν οι δύο βασιλικοί οίκοι, του Οίκου των Πολιτισμικών Πολεμιστών και των Μεγάλων Πατρίδων αφενός, και του Οίκου των Χρήσιμων Ηλίθιων Εξεγερμένων αφετέρου; Μιντιακά προγεφυρώματα του αναρχοκαπιταλισμού στην Ευρώπη όπως ο Ουλφ Πόσαρντ (Ulf Poschardt), υψηλά ιστάμενος στο πετρελαιοκίνητο μιντιακό συγκρότημα Springer SE, εκδότης της εφημερίδας Welt, του Politico και του Business Insider, μάς βάζουν ιδέες.

Το τελευταίο βιβλίο του υπό τον υποδειγματικά αποδομητικό τίτλο Shitbürgertum («Σκατομπουρζουαζία») είναι «αφιερωμένο» στους ορθολογιστές, μη μηδενιστές αστούς. Σ' εκείνους που δεν υποκλίνονται στον Τραμπ, στον Μασκ, στην AfD και στα ορυκτά καύσιμα. Le jeune homme conservateur, rebelle d'extrême droite, επίμονος προπαγανδιστής του μονοδιάστατου συστήματος πολιτικών συντεταγμένων όσο οι Αμερικανοί ομοϊδεάτες του, αποκαλεί τους εχθρούς αστούς «αριστερούς» αστούς: «Ωφελούνται από το κράτος και τους θεσμούς του και άρα θέλουν να το επεκτείνουν συνεχώς [...] επιχειρηματολογούν με ηθικά επιχειρήματα και θέλουν να απαγορεύουν και να ρυθμίζουν τα πάντα, άν και νοιάζονται μόνον για τον εαυτό τους». Ο Ουλφ Πόσαρντ, όπως και άλλοι του Οίκου του, στην νεότητα τους ξέπλυναν το μυαλό τους με ποτάμια «Γαλλικής Θεωρίας». Τώρα, τα «Γαλλικά» που ακούν από αυτήν οι ορθολογιστές αστοί συνεχίζονται δριμύτερα.Τυχαίο;

Γ. Ρ.

 

Μολονότι οι επιδράσεις της «Γαλλικής Θεωρίας» φτάνουν μέχρι και στα οροπέδια των Άνδεων ή στις πλαγιές του όρους Φούτζι, την πολιτισμική της γενεαλογία πρέπει να την αναζητήσουμε σε έδαφος πολύ πιο κοντινό στην πατρίδα μας την Γαλλία: Ακριβώς στην απέναντι πλευρά του Ρήνου. Στην Γερμανία, υποδέχτηκαν κριτικά τον γαλλικό «νεοστρουκτουραλισμό». Άν και εκεί ήρθε μόνον από μικρό αριθμό πηγών της, ωστόσο η κριτική αντιμετώπιση της ήταν πιο έντονη και προχώρησε σε μεγαλύτερο βάθος, συγκρινόμενη με την κριτική που της έγινε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι παγκόσμιες διαδρομές της γαλλικής σκέψης στην δεκαετία του 1970 μας οδηγούν, εν τέλει, στην Γερμανία και στην δική της φιλοσοφική παράδοση, για την οποία η Γαλλική Θεωρία έδρασε μερικές φορές ως απλός πολιτισμικός διερμηνέας. Η γαλλική διαμεσολάβηση έδωσε την ευκαιρία στην κληρονομιά του Μαρξ, του Χέγκελ, του Νίτσε και του Χάιντεγκερ να συζητηθεί στα ισπανικά, στα ιαπωνικά, ή στις πολλές ποικιλίες της αγγλικής γλώσσας οι οποίες ομιλούνται σε πανεπιστημιουπόλεις όλου του κόσμου. Άλλωστε, όλες οι συνεισφορές της Γαλλικής Θεωρίας, από τον Φουκώ μέχρι τον Ντεριντά, αντιπροσώπευαν, πριν απ' όλα, έναν κριτικό διάλογο με τους δύο κύριους κλάδους της γερμανικής φιλοσοφικής παράδοσης, την χουσερλιανής ή φαινομενολογικής αφενός και της εγελιανής-μαρξιστικής αφετέρου, οι οποίες είχαν εισαχθεί στα γαλλικά πανεπιστήμια από την προηγούμενη γενιά, κατά την περίοδο μεταξύ των δύο παγκοσμίων πολέμων. Αν και στην δεκαετία του 1980, οι Γάλλοι επικριτές της προσπάθησαν να δαιμονοποιήσουν την τετράδα των Νίτσε, Χάιντεγκερ, Μαρξ και του Αυστριακού, δηλαδή επίσης γερμανόφωνου Φρόιντ (δηλαδή τις θεωρούμενες ως πηγές όλης της Γαλλικής Θεωρίας), με το απλουστευτικό και αναγωγιστικό επιχείρημα ότι η «σκέψη του '68» απλώς «παρέτεινε δουλικά» την ζωή αυτού του «γερμανικού αντιανθρωπισμού»1, θα ήταν πιο ακριβές να περιγραφεί η Γαλλική Θεωρία ως μια δημιουργική επανανάγνωση αυτών των τεσσάρων Γερμανών στοχαστών (με ενσωμάτωση και άλλων πολύ διαφορετικών επιρροών), παρά ως συνέχεια της δομιστικής κριτικής [της αρχικής, π.χ. του Κλωντ Λέβι Στρως] ή της γαλλικής φαινομενολογίας.

Οι Αμερικανοί αντίπαλοί της δεν έκαναν λάθος όταν συνέκριναν την Γαλλική Θεωρία με «επιλεκτική ανάγνωση» και «επιθετική επανανάγνωση» των τεσσάρων «ουσιωδών γερμανικών πηγών».2 Επομένως, αυτό που έλαβε χώρα στις Ηνωμένες Πολιτείες ήταν μια αμερικανική ερμηνεία των γαλλικών αναγνώσεων της γερμανικής φιλοσοφίας.

Michel Foucault