Αντόνιο Γκράμσι, ο σοφός: Τραμπ, Πούτιν είναι νοσηρά φαινόμενα από έναν κόσμο που πεθαίνει

του Ούλριχ Φίχτνερ

  

Συχνά η αίσθηση της κρίσης γύρω μας γίνεται συντριπτική, προκαλεί ασφυξία. Η καταφυγή στις σκέψεις ενός Ιταλού κομμουνιστή του πρώτου μισού του 20ού Αιώνα - και η αποφυγή της τηλεόρασης - δίνουν κουράγιο. Με τους Τραμπ, Πούτιν και Σία δεν ξεκινά «νέα εποχή». Είναι «νοσηρά φαινόμενα», φαντάσματα από μια εποχή περασμένη. «Πουλούν προϊόντα του 20ού Αιώνα απαρχαιωμένα εδώ και πολύ καιρό, διαψευσμένες ιδέες, παρωχημένα υποδείγματα». Θέλουν μόνον «να σταθεροποιήσουν το παλιό που αποσυντίθεται».

Ως προς την τηλεοπτική αφορμή, ο συγγραφέας αναφέρεται σε γερμανικό κανάλι της δημόσιας τηλεόρασης. Όμως η ομοιότητα με την εν Ελλάδι τηλεοπτική πλύση εγκεφάλου και καθημερινή προπόνηση για αποβλάκωση, είναι παραπάνω από εμφανής. Τα ημεδαπά έντυπα επιτεύγματα δεν πάνε πίσω. Αρκεί να σκεφτεί κανείς ποιά πρόσωπα προβάλλουν οι έντυπες, τηλεοπτικές και διαδικτυακές ατζέντες και τις πέντε (τουλάχιστον) δημοσκοπήσεις κάθε εβδομάδα. Υπάρχει άλλη χώρα με τόσες εταιρείες δημοσκοπήσεων; Πόσες υπάρχουν σε χώρες με πληθυσμούς 50 και 80 εκατομμυρίων; «Προϊόντα του 20ού Αιώνα», ακόμη είναι στον 20ό Αιώνα. Δικαίωμα τους. Το πρόβλημα είναι η διπλή ζωή τους: Ζουν και ανάμεσα μας, τώρα, στον 21ο Αιώνα μας.

 

Ullrich Fichtner: Welt in Unordnung - Trump und Putin als letzte Verirrung des 20. Jahrhunderts, Der Spiegel, 17.1.2026, αποθηκευμένο και εδώ

 

Μερικές εβδομάδες πριν, βρέθηκα κατά λάθος να παρακολουθώ το Πρώτο Πρόγραμμα της δημόσιας τηλεόρασης, την ώρα που τελείωνε μια εμφάνιση του καγκελαρίου Μερτς στην εκπομπή «Arena». Αμέσως μετά, ένας μανιωδώς ενθουσιασμένος τηλεπαρουσιαστής, ο Ingo Zamperoni, μετακίνησε τους εκατό Γερμανούς καλεσμένους του στο στούντιο στο πλατώ του παράξενου εθνικού μας τηλεπαιχνιδιού με το όνομα «Οι 100». Το ερώτημα ήταν: «Μας κυβερνούν καλά»; Και ήταν ένα επεισόδιο αξέχαστο. 

Εξ αιτίας αυτού του σόου ξέσπασε μεγάλη αναστάτωση. H ενόχληση ήταν τόσο μεγάλη ώστε ακόμη και η ταμπλόιντ [και σκληρά εθνικολαϊκίστικη] εφημερίδα Bild, μπήκε στον κόπο να δημοσίευσε ένα μεγάλο άρθρο με το ερώτημα: «Τι ήταν αυτό το πράμα»; Για όσους δεν παρακολουθούσαν, το μόνο που χρειάζεται να ξέρουν είναι ότι η υποστηρίκτρια του «ναι» (ναι, μας κυβερνούν σωστά) τόνισε κυρίως την μείωση του αριθμού των αιτούντων άσυλο ως βασικό δείκτη καλής διακυβέρνησης. Εν τω μεταξύ, ο «Schlandi», η μαυρο-κόκκινο-κίτρινη φτερωτή μασκότ, χόρευε στην οθόνη  και έπαιζε ο ύμνος του καρναβαλιού και του γηπέδου  «ω, τι όμορφο που είναι».
Μετά, ο συμπαρουσιαστής και αρμόδιος για τις ψήφους του «όχι» (όχι, δεν μας κυβερνούν σωστά), σήκωσε ψηλά ένα χρωματιστό διάγραμμα, με αποχρώσεις από λευκό έως σκούρο καφέ, και το κράτησε δίπλα στο κεφάλι ενός Αφρο-Γερμανού καλεσμένου στο στούντιο. Στο διάγραμμα, πιο ανοιχτές αποχρώσεις ήταν σημειωμένες με «ΟΚ», οι πιο σκούρες με «όχι ΟΚ».

Ο «Αμερικανός ασθενής» και το τριπλό σύμπτωμα: Πολιτικός διπολισμός - Χιλιαστιακές (millenarian) αμερικανικές θρησκείες - Όπλα. Όπλα παντού

Ι. Ποιός σκότωσε τον Τσάρλι Κερκ; Όπλα παντού, πιστοί Μορμόνοι και Ρεπουμπλικάνοι

 

© Nikolai Antoniadis, Claus Hecking, Timo Lehmann: Attentat auf Charlie Kirk - Wer ist Tyler R.? - Der Spiegel, 13.9.2025 - μια ανταπόκριση, St. George (Γιούτα - ΗΠΑ) - https://archive.ph/7abeA

Καλά φροντισμένες αυλές μπροστά από μονοκατοικίες με φρεσκοβαμμένους τοίχους, μπασκέτες πάνω από την πόρτα του γκαράζ, αμερικανικές σημαίες αναρτημένες. Απόγευμα Παρασκευής στο Σεντ Τζορτζ της Γιούτα, ο ήλιος λάμπει στην ειδυλλιακή σκηνή μιας μικρής αμερικανικής πόλης, την ώρα που το FBI και η τοπική αστυνομία με τον σερίφη ρυμουλκούν ένα αυτοκίνητο. Είναι ένα γκρι σπορ αυτοκίνητο, ένα παλιό μοντέλο Dodge Charger. Το ανεβάζουν σ' ένα φορτηγό. Έχουν αποκλείσει τον δρόμο και η περιοχή έχει γεμίσει με σκούρα τζιπ των ειδικών πρακτόρων του FBI και βαν των τηλεοπτικών συνεργείων.

Επιρροή της «Δεξιάς» (δηλαδή των Ρεπουμπλικανών ΜΑGA) και της «Αριστεράς» (δηλαδή των Δημοκρατικών) όπως φαίνεται στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Οι «κόκκινοι» (Τραμπικοί Ρεπουμπλικανοί) επιδραστικοί στις «μάζες» influencers και podcasters, υπερέχουν συντριπτικά. Ο δολοφονημένος Charlie Kirk ήταν στην μεγαλομεσαία σειρά πίσω από τα ΜΑGA-μεγαθήρια Joe Rogan, Jordan Peterson, Ben Shapiro κτλ

Η ατζέντα της δημόσιας συζήτησης και της πολιτικής

Kαθορισμός της ατζέντας στην δημόσια σφαίρα σημαίνει το εξής απλό και σαφές: Για ποιά ζητήματα, τα Μέσα επικοινωνίας και δικτύωσης, παραδοσιακά ή ψηφιακά, το κάθε είδος με τους δικούς του τρόπους και μέσα, επιδιώκουν να δρουν ως «ευαισθητοποιητές» του κοινού, τείνουν να του αφυπνίζουν το ενδιαφέρον ή και την ανησυχία; Και για ποιά όχι;

Δύο βασικά αξιώματα αποτελούν τις βάσεις των περισσότερων επιστημονικών ερευνών,* των σχετικών με τον καθορισμό της ατζέντας: 

(1) Τα μέσα ενημέρωσης και δικτύωσης δεν αντανακλούν την πραγματικότητα, αλλά την φιλτράρουν· αυτά δίνουν το σχήμα και την τελική εμφάνιση που παίρνει η πραγματικότητα στην αντίληψη των δεκτών και χρηστών.

(2) Η επικέντρωση των μέσων ενημέρωσης σε ορισμένα ζητήματα, εξίσου και η μη ενασχόληση με άλλα, οδηγεί το κοινό να αντιλαμβάνεται τα πρώτα ζητήματα ως πιο σημαντικά από τα δεύτερα.

Μία από τις πιο κρίσιμες πτυχές στον ρόλο που παίζουν τα μέσα επικοινωνίας και δικτύωσης στον καθορισμό της ατζέντας στη δημόσια σφαίρα, είναι το χρονικό πλαίσιο. Δηλαδή πότε ενεργοποιείται ένα Μέσο για να τεθούν στην ατζέντα της δημόσιας συζήτησης το Α και το Β θέμα, ενώ ταυτόχρονα θα μένουν εκτός ατζέντας το Γ και το Δ θέμα.

Επιπλέον, διαφορετικά μέσα ενημέρωσης έχουν διαφορετική ισχύ, διαφορετικές δυνατότητες και διαφορετικούς τρόπους για να λειτουργούν ως παράγοντες ορισμού της ατζέντας. Το γραπτό κείμενο στον παραδοσιακό Τύπο, το ηχητικό στο ραδιόφωνο, η εικόνα στην τηλεόραση, ο συνδυασμός εικόνας, κειμένου και ήχου στο διαδίκτυο και οι αλγόριθμοι στα τωρινά μέσα δικτύωσης δείχνουν πόσο διαφορετικά είναι τα εργαλεία, οι τρόποι και η δραστικότητα των Μέσων επικοινωνίας στον καθορισμό της ατζέντας. 

Πόσο διεισδυτικός και διαβρωτικός είναι ο ρόλος των Μέσων επικοινωνίας και δικτύωσης; Αυτό φαίνεται, για παράδειγμα, από την «σειρά». Πρώτα στην σειρά, θέτουν την ατζέντα τα πιο επιδραστικά Μέσα επικοινωνίας και δικτύωσης, τα οποία αναλαμβάνουν να κάνουν και το φιλτράρισμα των πραγματικών γεγονότων λειτουργώντας ως «φύλακες των πυλών» μεταμοντέρνου τύπου - postmodern gatekeepers (βλ. Shoemaker, Pamela J. και Vos, Tim P. Gatekeeping Theory, N. Yόρκη, Routledge, 2009). Άμεση επίπτωση του gatekeeping είναι η δρώσα ατζέντα στην δημόσια σφαίρα: Δηλαδή τι συζητά πολύς κόσμος και τι όχι. Με βάση αυτήν, τα συστήματα πολιτικής επικοινωνίας και δράσης (π.χ. κόμματα, πολιτικά πρόσωπα) διαμορφώνουν την δική τους ατζέντα τόσο για τις πραγματικές πολιτικές δράσεις τους, όσο και για την ρητορική τους, δηλαδή για το πώς κάνουν «επικοινωνιακή διαχείριση».

Timothy Snyder: «Έχουμε προθεσμία ενός χρόνου το πολύ για να υπερασπιστούμε τη δημοκρατία στις ΗΠΑ»

© Süddeutsche Zeitung International, Timothy Snyder über Donald Trump “We have at most a year to defend American democracy, perhaps less“, 10.2.3017

Η συνέντευξη δόθηκε στον Matthias Kolb της SZ. Για την ελληνική μετάφραση λήφθηκε υπόψη και η πρώτη, συντομευμένη δημοσίευσή της στη γερμανική γλώσσα (© Süddeutsche Zeitung, Wir haben maximal ein Jahr Zeit, um Amerikas Demokratie zu verteidigen, 7.2.2017)

   

Ο ιστορικός Timothy Snyder, αμερικανός μελετητής της ευρωπαϊκής ιστορίας του 20ού αιώνα και ιδιαίτερα του Μεσοπολέμου, συγγραφέας πολλών σημαντικών βιβλίων, μιλά για τα μαθήματα της ιστορίας και για το τί πρέπει να κάνουν σήμερα οι φίλοι της δημοκρατίας στην πατρίδα του. 
  

SZ: Εδώ και τρεις βδομάδες ο Ντόναλντ Τραμπ είναι ο Πρόεδρος των ΗΠΑ. Πώς περιγράφετε το ξεκίνημά του;

Timothy Snyder: Το πρώτο πράγμα που πρέπει να παρατηρήσουμε είναι ότι, μέχρι τώρα, τα θεσμικά όργανα δεν του έχουν θέσει περιορισμούς. Αυτός, ποτέ δεν τα πήρε στα σοβαρά· ενεργεί σαν να μην υπάρχουν και προφανώς επιθυμία του είναι να μην υπήρχαν. Αμέσως μετά τη δήλωση της υποψηφιότητάς του για το χρίσμα της προεδρίας, οι Αμερικανοί άρχισαν να αφηγούνται στους εαυτούς τους μια σειρά από διαδοχικές ιστορίες: Ότι το ένα ή το άλλο θεσμικό όργανο θα του επιβληθεί ή τουλάχιστον θα μετριάσει τη συμπεριφορά του. Ότι δεν θα πάρει το χρίσμα του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος. Ή, αν πάρει το χρίσμα, θα γίνει ένας κανονικός Ρεπουμπλικανός. Ότι θα νικηθεί στις γενικές εκλογές. Και άν κερδίσει, η Προεδρία θα τον ωριμάσει (αυτό είπε ο Ομπάμα). Ποτέ δεν θεώρησα κάτι από αυτά ως αλήθεια. Δεν δείχνει να δίνει δεκάρα για τα θεσμικά όργανα και τους νόμους, παρά μόνον όταν ενεργούν ως εμπόδια στην επίτευξη του στόχου του, της διαρκούς κλεπτοκρατικής απολυταρχίας και της άμεσης προσωπικής του ικανοποίησης. Γι΄ αυτόν, τα πάντα είναι ζήτημα επιλογής χρονικής στιγμής και δεν έχουν να κάνουν με τους πολίτες και με τις πολιτικές μας παραδόσεις.