του Ούλριχ Φίχτνερ
Συχνά η αίσθηση της κρίσης γύρω μας γίνεται συντριπτική, προκαλεί ασφυξία. Η καταφυγή στις σκέψεις ενός Ιταλού κομμουνιστή του πρώτου μισού του 20ού Αιώνα - και η αποφυγή της τηλεόρασης - δίνουν κουράγιο. Με τους Τραμπ, Πούτιν και Σία δεν ξεκινά «νέα εποχή». Είναι «νοσηρά φαινόμενα», φαντάσματα από μια εποχή περασμένη. «Πουλούν προϊόντα του 20ού Αιώνα απαρχαιωμένα εδώ και πολύ καιρό, διαψευσμένες ιδέες, παρωχημένα υποδείγματα». Θέλουν μόνον «να σταθεροποιήσουν το παλιό που αποσυντίθεται».
Ως προς την τηλεοπτική αφορμή, ο συγγραφέας αναφέρεται σε γερμανικό κανάλι της δημόσιας τηλεόρασης. Όμως η ομοιότητα με την εν Ελλάδι τηλεοπτική πλύση εγκεφάλου και καθημερινή προπόνηση για αποβλάκωση, είναι παραπάνω από εμφανής. Τα ημεδαπά έντυπα επιτεύγματα δεν πάνε πίσω. Αρκεί να σκεφτεί κανείς ποιά πρόσωπα προβάλλουν οι έντυπες, τηλεοπτικές και διαδικτυακές ατζέντες και τις πέντε (τουλάχιστον) δημοσκοπήσεις κάθε εβδομάδα. Υπάρχει άλλη χώρα με τόσες εταιρείες δημοσκοπήσεων; Πόσες υπάρχουν σε χώρες με πληθυσμούς 50 και 80 εκατομμυρίων; «Προϊόντα του 20ού Αιώνα», ακόμη είναι στον 20ό Αιώνα. Δικαίωμα τους. Το πρόβλημα είναι η διπλή ζωή τους: Ζουν και ανάμεσα μας, τώρα, στον 21ο Αιώνα μας.
Ullrich Fichtner: Welt in Unordnung - Trump und Putin als letzte Verirrung des 20. Jahrhunderts, Der Spiegel, 17.1.2026, αποθηκευμένο και εδώ
Μερικές εβδομάδες πριν, βρέθηκα κατά λάθος να παρακολουθώ το Πρώτο Πρόγραμμα της δημόσιας τηλεόρασης, την ώρα που τελείωνε μια εμφάνιση του καγκελαρίου Μερτς στην εκπομπή «Arena». Αμέσως μετά, ένας μανιωδώς ενθουσιασμένος τηλεπαρουσιαστής, ο Ingo Zamperoni, μετακίνησε τους εκατό Γερμανούς καλεσμένους του στο στούντιο στο πλατώ του παράξενου εθνικού μας τηλεπαιχνιδιού με το όνομα «Οι 100». Το ερώτημα ήταν: «Μας κυβερνούν καλά»; Και ήταν ένα επεισόδιο αξέχαστο. 
Εξ αιτίας αυτού του σόου ξέσπασε μεγάλη αναστάτωση. H ενόχληση ήταν τόσο μεγάλη ώστε ακόμη και η ταμπλόιντ [και σκληρά εθνικολαϊκίστικη] εφημερίδα Bild, μπήκε στον κόπο να δημοσίευσε ένα μεγάλο άρθρο με το ερώτημα: «Τι ήταν αυτό το πράμα»; Για όσους δεν παρακολουθούσαν, το μόνο που χρειάζεται να ξέρουν είναι ότι η υποστηρίκτρια του «ναι» (ναι, μας κυβερνούν σωστά) τόνισε κυρίως την μείωση του αριθμού των αιτούντων άσυλο ως βασικό δείκτη καλής διακυβέρνησης. Εν τω μεταξύ, ο «Schlandi», η μαυρο-κόκκινο-κίτρινη φτερωτή μασκότ, χόρευε στην οθόνη και έπαιζε ο ύμνος του καρναβαλιού και του γηπέδου «ω, τι όμορφο που είναι».
Μετά, ο συμπαρουσιαστής και αρμόδιος για τις ψήφους του «όχι» (όχι, δεν μας κυβερνούν σωστά), σήκωσε ψηλά ένα χρωματιστό διάγραμμα, με αποχρώσεις από λευκό έως σκούρο καφέ, και το κράτησε δίπλα στο κεφάλι ενός Αφρο-Γερμανού καλεσμένου στο στούντιο. Στο διάγραμμα, πιο ανοιχτές αποχρώσεις ήταν σημειωμένες με «ΟΚ», οι πιο σκούρες με «όχι ΟΚ».
Δεν επινοώ κάτι. Έυσι ακριβώς συνέβη. Και πιθανώς όλα ήταν καλοπροαίρετα. Όμως εμένα, ως ανυποψίαστο θεατή, όλος αυτός ο χαβαλές μου άφησε ένα αίσθημα βαθιάς κρίσης, μια αίσθηση γενικής παρακμής και αυτοεγκατάλειψης της ραδιοτηλεόρασης, ακόμη και της δημόσιας.
Από αυτές τις ζοφερές σκέψεις με έσωσε ο Αντόνιο Γκράμσι. Σήμερα, αυτόν τον λαμπρό Ιταλό κομμουνιστή, Σάρδο για την ακρίβεια, τον επικαλούνται κάθε λογής άνθρωποι, από αναρχικούς μέχρι νεοναζί, και ό,τι άλλο υπάρχει ανάμεσα. Αυτό, και από μόνο του, τον κάνει ενδιαφέροντα.
Από τον Γκράμσι προέρχεται η παρατήρηση, η οποία συχνά εμφανίζεται ακόμη και σε πανό σε διαδηλώσεις, ότι η ουσία της κρίσης έγκειται στο γεγονός «ότι το παλιό πεθαίνει και το νέο δεν μπορεί να γεννηθεί».
Είναι απόφθεγμα διάσημο, και συνήθως έρχεται ως συνέχεια του μια ακόμη πρόταση. Μετά την παρατήρηση για το παλιό που πεθαίνει και για το νέο που εμποδίζεται, ακολουθεί το εξής: «Είναι η εποχή των τεράτων». Όποιος θέλει να κάνει την επαλήθευση, ας το ψάξει στο Google και θα βρει πάρα πολλές αναφορές. Το ρητό έχει καθιερωθεί ως υποτιθέμενα ακριβές από φιλολογική άποψη.
Στην πραγματικότητα, αυτό το απόσπασμα από τα Τετράδια της Φυλακής του Γκράμσι (ο οποίος κυνηγήθηκε από τον Μουσολίνι και φυλακίστηκε το 1927) είναι ελαφρώς διαφορετικό. Για την ακρίβεια, πιο συγκρατημένο και επιφυλακτικό.
Το πρώτο μέρος του αποσπάσματος για το παλιό και το νέο είναι ακριβές. Αλλά τα τέρατα τα οποία τώρα το ακολουθούν, δεν στοίχειωσαν το κελί του Γκράμσι, ούτε υπήρξε «εποχή των τεράτων». Μια κατά κυριολεξίαν μετάφραση του δεύτερου μέρους του αποσπάσματος έχει περίπου ως εξής: «[...] σ' αυτή την μεσοβασιλεία, εκδηλώνονται πολλά νοσηρά φαινόμενα». Αυτό είναι πολύ λιγότερο εύηχο και πιασάρικο από την «εποχή των τεράτων», και για τον λόγο αυτό δεν επικράτησε ως σλόγκαν. Ωστόσο, εάν θέλουμε να κατανοήσουμε το δικό μας παρόν, το πρωτότυπο είναι πιο χρήσιμο.
Γέροι που περπατούν πάνω σε πτώματα
Η μεταφορά στον Τραμπ, τον Πούτιν και στους ομοίους τους είναι εύκολη. Με αυτούς καμιά νέα εποχή δεν ξεκινά, παρόλο που αυτό λένε όλοι. Πιθανότατα, ο ίδιος ο Γκράμσι, άν ζούσε τώρα, θα το έβλεπε κι αυτός έτσι. Οι δύο μεγαλύτεροι χοντροκέφαλοι κόπανοι (Hornochsen) της εποχής μας, ενσαρκώνουν μάλλον μιαν έσχατη παραφροσύνη του 20ού αιώνα: Δύο ηλικιωμένοι άνδρες, οι οποίοι ζώντας στην μεσοβασιλεία ανάμεσα σε δύο εποχές, πατούν πάνω σε πτώματα για να αναβιώσουν τον καταβυθισμένο, για πάντα χαμένο κόσμο των δικών τους χρόνων της δράσης και της νεότητας.
Στην περίπτωση του Πούτιν, ο τρόπος με τον οποίο σκηνοθετεί την αυτοπαρουσίαση τους στην σκηνή θυμίζει Σοβιετική Ένωση. Στο Mar-a-Lago του Τραμπ, επέστρεψε η δεκαετία του 1980, με τα χτενίσματα τα φουσκωμένα με το σεσουάρ και με τις βάτες των ώμων, με φόντο τα τηλεοπτικά σκηνικά του «Ντάλας» και των «Αγγέλων του Τσάρλι». Αυτός σίγουρα δεν είναι ένας νέος κόσμος. Παραφράζοντας τον Γκράμσι, είναι μια μεταβατική περίοδος, μια μεσοβασιλεία γεμάτη με νοσηρά φαινόμενα.
Μιλάμε για επιστροφές πολιτικών φαντασμάτων, για θανάσιμες φαντασιώσεις μεγάλης δύναμης, για τοξικό εθνικισμό και αυταρχικές αντιλήψεις για την αρρενωπότητα, για κοσμοαντιλήψεις και απόψεις για τον άνθρωπο, οι οποίες έχουν ως οδηγό την μνησικακία και κακοβουλία. Πουλούν προϊόντα του 20ού αιώνα απαρχαιωμένα εδώ και πολύ καιρό, διαψευσμένες ιδέες και παρωχημένα υποδείγματα. Ο Τραμπισμός και ο Πουτινισμός δεν είναι οράματα για το μέλλον. Δεν έχουν καθόλου την δύναμη να επαναπρογραμματίσουν τις σύγχρονες κοινωνίες προς βιώσιμη κατεύθυνση. Θέλουν απλά και μόνον να σταθεροποιήσουν το παλιό που αποσυντίθεται.
Είναι σε θέση ισχύος και προσπαθούν να σταματήσουν την πορεία του κόσμου
Όσο είναι σε θέση ισχύος προσπαθούν να σταματήσουν τις ουσιαστικές τάσεις του κόσμου: Τον οικουμενικό τρόπο σκέψης, την διακίνηση των γνώσεων σε όλο τον πλανήτη, την ενεργειακή μετάβαση, την εξάπλωση της εκπαίδευσης, την πρόοδο της ιατρικής, την βιωσιμότητα. Όμως οι καταστροφικές παρεμβάσεις τους δεν θα αποδώσουν καρπούς μακροπρόθεσμα. Προκαλούν καθυστερήσεις, αυτό είναι αλήθεια, αναστέλλουν, κάνουν σαμποτάζ· και όλα αυτά είναι κακά και έχουν συνέπειες. Όμως δεν είναι προάγγελοι μιας νέας εποχής, αλλά μάλλον «νοσηρά φαινόμενα» μιας μεσοβασιλείας στην οποία «το παλιό πεθαίνει».
Το να αντέξουμε σε τέτοιες περιόδους μετάβασης είναι δύσκολο. Το καθημερινό, αγχωτικό ερώτημα, πόσο καιρό θα συνεχίσουν όλα αυτά τα φαντάσματα να προκαλούν ταραχή σε Ανατολή και Δύση, μας σπάει όλο και πιο πολύ τα νεύρα. Και όσο περισσότερο διαρκεί, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να αποκτήσει κανείς αισιοδοξία και αυτοπεποίθηση.
Είναι εύκολο να πέσουμε στην παγίδα και να πιστεύσουμε πως ζούμε «στον χειρότερο από όλους τους δυνατούς κόσμους». Είναι αυτονόητο, ειδικά στο δικό μας μέρος του κόσμου, ότι αυτό είναι λάθος· το αποδεικνύουν τα γεγονότα και η ιστορία. Όμως στους τωρινούς καιρούς, μάς φαίνεται σαν να είναι σωστό, και ο μεγάλος στοχαστής Antonio Gramsci θα είχε εξεγερθεί εναντίον αυτής της ψευδαίσθησης.
Μπορεί να πουν κάποιοι, ότι εκείνος, ως κομμουνιστής, ήταν σε δρόμο λανθασμένο από ιδεολογική σκοπιά, όμως κατά τα άλλα σκεφτόταν διαυγέστατα, είχε νου πρώτης τάξεως. Με την δύναμη των ιδεών του, κατάφερε όσο σχεδόν κανείς άλλος, να μας παρουσιάσει τον χαοτικό κόσμο της νεωτερικότητας σε μια εικόνα με τάξη, με αρχή, μέση και τέλος. Κατέγραψε με μαεστρία τις μεγάλης κλίμακας δομές οι οποίες καθορίζουν τις ζωές των πολλών, και σ΄ αυτό το έργο ήταν μεγάλος ερμηνευτής της ιστορίας, ισάξιοι του οποίου υπήρξαν ή υπάρχουν ελάχιστοι.
Στα Τετράδια του από την φυλακή, έγραψε:
Μετά, ο συμπαρουσιαστής και αρμόδιος για τις ψήφους του «όχι» (όχι, δεν μας κυβερνούν σωστά), σήκωσε ψηλά ένα χρωματιστό διάγραμμα, με αποχρώσεις από λευκό έως σκούρο καφέ, και το κράτησε δίπλα στο κεφάλι ενός Αφρο-Γερμανού καλεσμένου στο στούντιο. Στο διάγραμμα, πιο ανοιχτές αποχρώσεις ήταν σημειωμένες με «ΟΚ», οι πιο σκούρες με «όχι ΟΚ».
Δεν επινοώ κάτι. Έυσι ακριβώς συνέβη. Και πιθανώς όλα ήταν καλοπροαίρετα. Όμως εμένα, ως ανυποψίαστο θεατή, όλος αυτός ο χαβαλές μου άφησε ένα αίσθημα βαθιάς κρίσης, μια αίσθηση γενικής παρακμής και αυτοεγκατάλειψης της ραδιοτηλεόρασης, ακόμη και της δημόσιας.
Από αυτές τις ζοφερές σκέψεις με έσωσε ο Αντόνιο Γκράμσι. Σήμερα, αυτόν τον λαμπρό Ιταλό κομμουνιστή, Σάρδο για την ακρίβεια, τον επικαλούνται κάθε λογής άνθρωποι, από αναρχικούς μέχρι νεοναζί, και ό,τι άλλο υπάρχει ανάμεσα. Αυτό, και από μόνο του, τον κάνει ενδιαφέροντα.
Από τον Γκράμσι προέρχεται η παρατήρηση, η οποία συχνά εμφανίζεται ακόμη και σε πανό σε διαδηλώσεις, ότι η ουσία της κρίσης έγκειται στο γεγονός «ότι το παλιό πεθαίνει και το νέο δεν μπορεί να γεννηθεί».
Είναι απόφθεγμα διάσημο, και συνήθως έρχεται ως συνέχεια του μια ακόμη πρόταση. Μετά την παρατήρηση για το παλιό που πεθαίνει και για το νέο που εμποδίζεται, ακολουθεί το εξής: «Είναι η εποχή των τεράτων». Όποιος θέλει να κάνει την επαλήθευση, ας το ψάξει στο Google και θα βρει πάρα πολλές αναφορές. Το ρητό έχει καθιερωθεί ως υποτιθέμενα ακριβές από φιλολογική άποψη.
Το πρώτο μέρος του αποσπάσματος για το παλιό και το νέο είναι ακριβές. Αλλά τα τέρατα τα οποία τώρα το ακολουθούν, δεν στοίχειωσαν το κελί του Γκράμσι, ούτε υπήρξε «εποχή των τεράτων». Μια κατά κυριολεξίαν μετάφραση του δεύτερου μέρους του αποσπάσματος έχει περίπου ως εξής: «[...] σ' αυτή την μεσοβασιλεία, εκδηλώνονται πολλά νοσηρά φαινόμενα». Αυτό είναι πολύ λιγότερο εύηχο και πιασάρικο από την «εποχή των τεράτων», και για τον λόγο αυτό δεν επικράτησε ως σλόγκαν. Ωστόσο, εάν θέλουμε να κατανοήσουμε το δικό μας παρόν, το πρωτότυπο είναι πιο χρήσιμο.
 |
| Αλάσκα, 2025 |
Η μεταφορά στον Τραμπ, τον Πούτιν και στους ομοίους τους είναι εύκολη. Με αυτούς καμιά νέα εποχή δεν ξεκινά, παρόλο που αυτό λένε όλοι. Πιθανότατα, ο ίδιος ο Γκράμσι, άν ζούσε τώρα, θα το έβλεπε κι αυτός έτσι. Οι δύο μεγαλύτεροι χοντροκέφαλοι κόπανοι (Hornochsen) της εποχής μας, ενσαρκώνουν μάλλον μιαν έσχατη παραφροσύνη του 20ού αιώνα: Δύο ηλικιωμένοι άνδρες, οι οποίοι ζώντας στην μεσοβασιλεία ανάμεσα σε δύο εποχές, πατούν πάνω σε πτώματα για να αναβιώσουν τον καταβυθισμένο, για πάντα χαμένο κόσμο των δικών τους χρόνων της δράσης και της νεότητας.
Στην περίπτωση του Πούτιν, ο τρόπος με τον οποίο σκηνοθετεί την αυτοπαρουσίαση τους στην σκηνή θυμίζει Σοβιετική Ένωση. Στο Mar-a-Lago του Τραμπ, επέστρεψε η δεκαετία του 1980, με τα χτενίσματα τα φουσκωμένα με το σεσουάρ και με τις βάτες των ώμων, με φόντο τα τηλεοπτικά σκηνικά του «Ντάλας» και των «Αγγέλων του Τσάρλι». Αυτός σίγουρα δεν είναι ένας νέος κόσμος. Παραφράζοντας τον Γκράμσι, είναι μια μεταβατική περίοδος, μια μεσοβασιλεία γεμάτη με νοσηρά φαινόμενα.
Μιλάμε για επιστροφές πολιτικών φαντασμάτων, για θανάσιμες φαντασιώσεις μεγάλης δύναμης, για τοξικό εθνικισμό και αυταρχικές αντιλήψεις για την αρρενωπότητα, για κοσμοαντιλήψεις και απόψεις για τον άνθρωπο, οι οποίες έχουν ως οδηγό την μνησικακία και κακοβουλία. Πουλούν προϊόντα του 20ού αιώνα απαρχαιωμένα εδώ και πολύ καιρό, διαψευσμένες ιδέες και παρωχημένα υποδείγματα. Ο Τραμπισμός και ο Πουτινισμός δεν είναι οράματα για το μέλλον. Δεν έχουν καθόλου την δύναμη να επαναπρογραμματίσουν τις σύγχρονες κοινωνίες προς βιώσιμη κατεύθυνση. Θέλουν απλά και μόνον να σταθεροποιήσουν το παλιό που αποσυντίθεται.
 |
| Lord Voldemort |
Όσο είναι σε θέση ισχύος προσπαθούν να σταματήσουν τις ουσιαστικές τάσεις του κόσμου: Τον οικουμενικό τρόπο σκέψης, την διακίνηση των γνώσεων σε όλο τον πλανήτη, την ενεργειακή μετάβαση, την εξάπλωση της εκπαίδευσης, την πρόοδο της ιατρικής, την βιωσιμότητα. Όμως οι καταστροφικές παρεμβάσεις τους δεν θα αποδώσουν καρπούς μακροπρόθεσμα. Προκαλούν καθυστερήσεις, αυτό είναι αλήθεια, αναστέλλουν, κάνουν σαμποτάζ· και όλα αυτά είναι κακά και έχουν συνέπειες. Όμως δεν είναι προάγγελοι μιας νέας εποχής, αλλά μάλλον «νοσηρά φαινόμενα» μιας μεσοβασιλείας στην οποία «το παλιό πεθαίνει».
Το να αντέξουμε σε τέτοιες περιόδους μετάβασης είναι δύσκολο. Το καθημερινό, αγχωτικό ερώτημα, πόσο καιρό θα συνεχίσουν όλα αυτά τα φαντάσματα να προκαλούν ταραχή σε Ανατολή και Δύση, μας σπάει όλο και πιο πολύ τα νεύρα. Και όσο περισσότερο διαρκεί, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να αποκτήσει κανείς αισιοδοξία και αυτοπεποίθηση.
Είναι εύκολο να πέσουμε στην παγίδα και να πιστεύσουμε πως ζούμε «στον χειρότερο από όλους τους δυνατούς κόσμους». Είναι αυτονόητο, ειδικά στο δικό μας μέρος του κόσμου, ότι αυτό είναι λάθος· το αποδεικνύουν τα γεγονότα και η ιστορία. Όμως στους τωρινούς καιρούς, μάς φαίνεται σαν να είναι σωστό, και ο μεγάλος στοχαστής Antonio Gramsci θα είχε εξεγερθεί εναντίον αυτής της ψευδαίσθησης.
Μπορεί να πουν κάποιοι, ότι εκείνος, ως κομμουνιστής, ήταν σε δρόμο λανθασμένο από ιδεολογική σκοπιά, όμως κατά τα άλλα σκεφτόταν διαυγέστατα, είχε νου πρώτης τάξεως. Με την δύναμη των ιδεών του, κατάφερε όσο σχεδόν κανείς άλλος, να μας παρουσιάσει τον χαοτικό κόσμο της νεωτερικότητας σε μια εικόνα με τάξη, με αρχή, μέση και τέλος. Κατέγραψε με μαεστρία τις μεγάλης κλίμακας δομές οι οποίες καθορίζουν τις ζωές των πολλών, και σ΄ αυτό το έργο ήταν μεγάλος ερμηνευτής της ιστορίας, ισάξιοι του οποίου υπήρξαν ή υπάρχουν ελάχιστοι.
Στα Τετράδια του από την φυλακή, έγραψε:
«Πρέπει να εκπαιδεύσουμε νηφάλιους, υπομονετικούς ανθρώπους, οι οποίοι δεν θα απελπίζονται μπροστά στις χειρότερες φρικαλεότητες και δεν θα ενθουσιάζονται με κάθε ανοησία».
Αυτή είναι μια σκέψη η οποία αξίζει να την έχουμε πάντα στο πίσω μέρος του μυαλού μας. Θα είναι πάντα σημαντική και τούτη τη χρονιά, είτε μιλάμε για σκόπιμα υποκινούμενους πολέμους, για εκλογές σε Ομόσπονδες χώρες της πρώην Ανατολικής Γερμανίας [με τους πολλούς οπαδούς της ακροδεξιάς AfD], είτε για ανόητα τηλεοπτικά προγράμματα. Θα βρούμε μπροστά μας νοσηρά φαινόμενα. Σκοπεύω να τα υποδεχτώ με νηφάλια κρίση και με υπομονή.
Το δημοσιογραφικό έργο του Fichtner έχει λάβει πολλά βραβεία, όπως το βραβείο Egon Erwin Kisch και το βραβείο Henri Nannen.
Βιβλία: Billionenpoker. Wie Banken und Staaten die Welt mit Geld überschwemmen – und uns arm machen (επιμ.), 2012, Geboren für die großen Chancen: Über die Welt, die unsere Kinder und uns in Zukunft erwartet, 2023, Die Macht der Musik, 2025
Μέχρι και Φιλελεύθεροι πέρα από τον Ατλαντικό κατάλαβαν τι συμβαίνει. Όμως οι εν Ελλάδι φιλελέδες, στον κόσμο τους.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου