© Jan-Werner Müller: Reaktionärer Zentrismus - Wie die vermeintliche politische Mitte den Rechtsextremismus stärkt, Frankfurter Allgemeine Zeitung, 24.09.2026, αποθηκευμένο και εδώ
«Αυτά ευνοούν μόνον τη Δεξιά». Με αυτό το σύνθημα, φιλελεύθεροι πολιτικοί θεωρητικοί και σχολιαστές στις ΗΠΑ, επέκριναν τις υποτιθέμενες υπερβολές, τις σχετικές με προστασία των πολιτικών δικαιωμάτων. Στην πραγματικότητα, το μόνο που πέτυχε αυτός ο «αντιδραστικός κεντρισμός» τους, ήταν να ενισχύσει τους ακροδεξιούς. Η Ακροδεξιά δεν «αντιδρά» στην δράση των άλλων πολιτικών χώρων. Δρα πρωτόβουλα. Έχει δική της πολιτική ατζέντα και δικούς της πολιτικούς στόχους.
Και κάτι άλλο: Δεν υπάρχει «αλλαγή κοινωνικού κλίματος» (vibe shift), ούτε «πολιτισμική στροφή» προς τα «δεξιά». Η εκλογική άνοδος της «αντισυστημικής Δεξιάς» ίσως οφείλεται στο γεγονός ότι άλλα κόμματα αποτυγχάνουν να προσφέρουν πειστικά προγράμματα και τη δική τους ατζέντα για εντελώς διαφορετικά ζητήματα, άσχετα με τυπικά ακροδεξιά θέματα όπως μετανάστες, «πολιτισμικοί πόλεμοι» - π.χ περί τα λεγόμενα ζητήματα φύλου, κτλ. Επίσης, άς σκαφτούμε ότι πάντα υπήρχαν πολίτες, οι οποίοι τον θέλουν τον ακροδεξιό εξτρεμισμό· όμως προηγουμένως, και για πολύ καιρό, απέφευγαν να ψηφίζουν στις εκλογές επειδή δεν υπήρχαν κατάλληλα κόμματα και πολιτικά πρόσωπα για να τα επιλέξουν. Τώρα υπάρχουν. Και έτσι, αυτοί οι πολίτες τώρα ψηφίζουν
 |
| Από την οπτική γωνία του «Κέντρου», φάνταζε φυσικά ως εκκεντρικός. Οι φιλελεύθεροι πολιτικοί σχολιαστές υποτίμησαν τα ιδεολογικά αίτια πίσω από την επιτυχία του Ντόναλντ Τραμπ. Στο Εθνικό Συνέδριο των Ρεπουμπλικανών στο Ντάλας, τον Σεπτέμβριο του 2026, ο Πρόεδρος απέδειξε για άλλη μια φορά ότι ελέγχει απόλυτα το κόμμα του - © AFP via faz |
Ο Huertas έβαλε στο στόχαστρο πολιτικούς θεωρητικούς, σχολιαστές και δημοσιογράφους φιλελεύθερους με την ευρεία έννοια του όρου. Κατά την άποψή του, όλοι αυτοί αυτοπαρουσιάζονταν με σχεδόν επιδεικτικό τρόπο ως ένα είδος ισορροπιστών· αυτοτοποθετούνταν με τρόπο σχεδόν αυτόματο στο μετριοπαθές κέντρο και ενάντια στον εξτρεμισμό. Ωστόσο, όσον αφορά τις ουσιαστικές πολιτικές θέσεις και τα πολιτικά περιεχόμενα, έστρεφαν την πολεμική τους προς μία μόνον κατεύθυνση: Προς τα αριστερά. Στο αποκορύφωμα αυτού που σήμερα αποκαλείται κατά κανόνα «woke», αυτοί οι κεντριστές κατέκριναν ακούραστα τα κατά τη γνώμη τους υπερβολικά αιτήματα της πολιτικής των ιδιαίτερων ταυτοτήτων και τις παράλογες νέες απαγορεύσεις στον λόγο· τους άρεσε ιδιαίτερα να ανακυκλώνουν τα ίδια παλιά ανέκδοτα για ένα πασίγνωστο ελίτ-πανεπιστήμιο. Οι γονείς που διάβαζαν αυτές τις αφηγήσεις, μπορούσαν κάλλιστα να υποκύψουν σε έναν ηθικό πανικό: Τί άλλο άραγε μπορεί να κάνουν μετά στα ανυπεράσπιστα παιδιά τους αυτοί οι μισαλλόδοξοι αριστεροί, στα διάφορα «σχολεία»; Ειρήσθω εν παρόδω: Μια ιδιαιτερότητα της αμερικανικής χρήσης της γλώσσας είναι, ότι τα κολέγια και τα πανεπιστήμια αποκαλούνται και αυτά «σχολεία», λες και οι σπουδές στην τριτοβάθμια εκπαίδευση αποτελούν μια απλή προέκταση της παιδικής ηλικίας και της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας βαθμίδας σχολικής εκπαίδευσης.
 |
| Αν αποδεχτούμε την λογική των «αντιδραστικών κεντριστών», τότε ακόμη και οι νταήδες της σχολικής αυλής κάνουν νταηλίκια και εκφοβίζουν, επειδή άλλα παιδιά τους προκαλούν. Στις 12 Απριλίου 2025, ο Δήμος του Κέιμπριτζ στη Μασαχουσέτη διοργάνωσε διαδήλωση υποστήριξηε του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ και ενάντια στην κυβέρνηση Τραμπ - © Reuters via faz |
Ο Χάμπερμας προειδοποίησε ενάντια στην εμμονή για πολιτική «συμμετρία» [«των δύο άκρων»].
Τα παράπονα που εξέφραζαν αυτοί οι αντιδραστικοί κεντριστές κατέληγαν πάντα σε μια πρόβλεψη: Ότι οι υπερβολές των αριστερών θα ωφελούσαν τελικά μόνο τους δεξιούς. Πρόκειται για πρόβλεψη η οποία δεν ακούγεται και τόσο παράλογη ή αβάσιμη. Ωστόσο, αυτού του είδους η προφητική διακήρυξη εξυπηρετούσε μια πολύ συγκεκριμένη λειτουργία, ενταγμένη στην επικρατούσα τάση των αντιδραστικών κεντριστών να εξισώνουν τους αριστερούς με τους δεξιούς. Πρόκειται γι΄ αυτό που ο Γιούργκεν Χάμπερμας αποκάλεσε κάποτε «zwanghafte Symmetrisierung» [«καταναγκαστική τάση να αναζητά κανείς τη συμμετρία, ενώ στην πραγματικότητα βρίσκεται αντιμέτωπος με ασύμμετρη κατάσταση»]. Κατ΄ αυτούς τους κεντριστές, ο Τραμπ ήταν, βεβαίως, εξαιρετικά επικίνδυνος, αλλά και μια υποτιθέμενη «κρίση της ελευθερίας του λόγου» στα πανεπιστήμια την θεωρούσαν εξίσου τρομακτική. Θα 'πρεπε να είναι αυτονόητο για τον καθένα, ότι ακόμη και οι πιο επιδραστικοί καθηγητές ΑΕΙ δύσκολα μπορούν να μπουν στην ίδια κατηγορία με έναν επίδοξο απολυταρχικό ηγέτη, ο οποίος κατείχε το σημαντικότερο αξίωμα στον κόσμο.
Για τον λόγο αυτό - ιδού το θεωρητικοπολιτικό τέχνασμα των αντιδραστικών κεντριστών - όταν μιλάμε για την Ακροδεξιά, πρέπει πάντα να προσθέτουμε αμέσως ότι η Ακροαριστερά είναι σαφώς η αιτία της ανόδου της Ακροδεξιάς. Μόνο έτσι οι συσχετισμοί ισχύος και η εξίσωση των αντίστοιχων κινδύνων δεν φάνταζαν εντελώς αβάσιμοι. Οτιδήποτε λεγόταν ή γινόταν από τους οπαδούς και τους ψηφοφόρους του Τραμπ, στιγματιζόταν μεν, αλλά στιγματιζόταν αυτόματα ως απλή «αντίδραση». Και κάπως έτσι, αν όχι όλο, αλλά ασφαλώς ένα μεγάλο μέρος του ακροδεξιού εξτρεμισμού κατέστη συγχωρητέο: Άν κάποιοι δεν είχαν το παρακάνει με όλα αυτά τα «περί κοινωνικού φύλου», δεν θα είχε επιχειρηθεί καμία προσπάθεια κατάληψης αυταρχικής εξουσίας.
Συνεπώς, η θεμελιώδης αρχή της κοσμοαντίληψης των αντιδραστικών κεντριστών έχει ως εξής: Μόνον μία πλευρά διαθέτει ικανότητα να δρα πρωτόβουλα και πραγματική αποτελεσματικότητα όταν δρα η ίδια. Η άλλη πλευρά, πάντοτε, απλώς αντιδρά. Και συχνά, μέρος αυτής της διάγνωσης είναι και ο εξής ισχυρισμός: Η μία πλευρά εκπροσωπεί ελίτ υπερφίαλες και αποκομμένες από την πραγματικότητα, με παράδοξες ιδέες όσον αφορά, λόγου χάρη, το φύλο ή τον κεντρικό ρόλο της δουλείας στην αμερικανική ιστορία. Ενώ η άλλη πλευρά αντιπροσωπεύει κατά κάποιον τρόπο την φωνή του λαού, ο οποίος δεν μπορεί πια να συμβαδίζει με τις αμέτρητες προδιαγραφές και τις καταναγκαστικές «βελτιώσεις» τις οποίες επιβάλλουν οι προοδευτικοί. Ωστόσο, το υποτιθέμενο επιχείρημα εναντίον των ελίτ, είναι το ίδιο ελιτίστικο: Τους δήθεν απλούς ανθρώπους, τους παρουσιάζουν ως άτομα χωρίς δικές τους ιδέες· αυτοί απλώς αντιδρούν.
Τα παράπονα που εξέφραζαν αυτοί οι αντιδραστικοί κεντριστές κατέληγαν πάντα σε μια πρόβλεψη: Ότι οι υπερβολές των αριστερών θα ωφελούσαν τελικά μόνο τους δεξιούς. Πρόκειται για πρόβλεψη η οποία δεν ακούγεται και τόσο παράλογη ή αβάσιμη. Ωστόσο, αυτού του είδους η προφητική διακήρυξη εξυπηρετούσε μια πολύ συγκεκριμένη λειτουργία, ενταγμένη στην επικρατούσα τάση των αντιδραστικών κεντριστών να εξισώνουν τους αριστερούς με τους δεξιούς. Πρόκειται γι΄ αυτό που ο Γιούργκεν Χάμπερμας αποκάλεσε κάποτε «zwanghafte Symmetrisierung» [«καταναγκαστική τάση να αναζητά κανείς τη συμμετρία, ενώ στην πραγματικότητα βρίσκεται αντιμέτωπος με ασύμμετρη κατάσταση»]. Κατ΄ αυτούς τους κεντριστές, ο Τραμπ ήταν, βεβαίως, εξαιρετικά επικίνδυνος, αλλά και μια υποτιθέμενη «κρίση της ελευθερίας του λόγου» στα πανεπιστήμια την θεωρούσαν εξίσου τρομακτική. Θα 'πρεπε να είναι αυτονόητο για τον καθένα, ότι ακόμη και οι πιο επιδραστικοί καθηγητές ΑΕΙ δύσκολα μπορούν να μπουν στην ίδια κατηγορία με έναν επίδοξο απολυταρχικό ηγέτη, ο οποίος κατείχε το σημαντικότερο αξίωμα στον κόσμο.
Για τον λόγο αυτό - ιδού το θεωρητικοπολιτικό τέχνασμα των αντιδραστικών κεντριστών - όταν μιλάμε για την Ακροδεξιά, πρέπει πάντα να προσθέτουμε αμέσως ότι η Ακροαριστερά είναι σαφώς η αιτία της ανόδου της Ακροδεξιάς. Μόνο έτσι οι συσχετισμοί ισχύος και η εξίσωση των αντίστοιχων κινδύνων δεν φάνταζαν εντελώς αβάσιμοι. Οτιδήποτε λεγόταν ή γινόταν από τους οπαδούς και τους ψηφοφόρους του Τραμπ, στιγματιζόταν μεν, αλλά στιγματιζόταν αυτόματα ως απλή «αντίδραση». Και κάπως έτσι, αν όχι όλο, αλλά ασφαλώς ένα μεγάλο μέρος του ακροδεξιού εξτρεμισμού κατέστη συγχωρητέο: Άν κάποιοι δεν είχαν το παρακάνει με όλα αυτά τα «περί κοινωνικού φύλου», δεν θα είχε επιχειρηθεί καμία προσπάθεια κατάληψης αυταρχικής εξουσίας.
Συνεπώς, η θεμελιώδης αρχή της κοσμοαντίληψης των αντιδραστικών κεντριστών έχει ως εξής: Μόνον μία πλευρά διαθέτει ικανότητα να δρα πρωτόβουλα και πραγματική αποτελεσματικότητα όταν δρα η ίδια. Η άλλη πλευρά, πάντοτε, απλώς αντιδρά. Και συχνά, μέρος αυτής της διάγνωσης είναι και ο εξής ισχυρισμός: Η μία πλευρά εκπροσωπεί ελίτ υπερφίαλες και αποκομμένες από την πραγματικότητα, με παράδοξες ιδέες όσον αφορά, λόγου χάρη, το φύλο ή τον κεντρικό ρόλο της δουλείας στην αμερικανική ιστορία. Ενώ η άλλη πλευρά αντιπροσωπεύει κατά κάποιον τρόπο την φωνή του λαού, ο οποίος δεν μπορεί πια να συμβαδίζει με τις αμέτρητες προδιαγραφές και τις καταναγκαστικές «βελτιώσεις» τις οποίες επιβάλλουν οι προοδευτικοί. Ωστόσο, το υποτιθέμενο επιχείρημα εναντίον των ελίτ, είναι το ίδιο ελιτίστικο: Τους δήθεν απλούς ανθρώπους, τους παρουσιάζουν ως άτομα χωρίς δικές τους ιδέες· αυτοί απλώς αντιδρούν.
 |
| Ο ιστορικός Niall Ferguson ασφαλώς δεν τοποθετείται στο «πολιτικό Κέντρο». Παρ' όλα αυτά, η ιδέα του περί «αλλαγής κοινωνικού κλίματος» διαδόθηκε και στη Γερμανία [και αλλού], από σχολιαστές οι οποίοι αυτοπροσδιορίζονται ως φιλελεύθεροι - © EPA via faz |
Ο μύθος περί «αλλαγής κοινωνικού κλίματος» ή «πολιτισμικής στροφής» («vibe shift»)
Δεν ανήκουν όλοι όσοι ένιωσαν την ανάγκη να επισημάνουν μια «αλλαγή κοινωνικού κλίματος» το 2024, στην πολιτική κατηγορία των αντιδραστικών κεντριστών. Όμως, όλοι οι αντιδραστικοί κεντριστές συμφώνησαν με αυτή τη διάγνωση της εποχής, διότι επιβεβαίωνε τις δικές τους προβλέψεις περί έντονης αρνητικής αντίδρασης (backlash). Για ορισμένους με ελευθεριακές (libertarian) τάσεις, η αλλαγή φάνταζε μέχρι και ως μια μορφή απελευθέρωσης: Επιτέλους, μπορούσε κανείς να μιλάει ξανά ελεύθερα. Τα λόγια ενός κορυφαίου τραπεζίτη, όπως φιλοξενήθηκαν στους Financial Times, έγιναν σχεδόν παροιμιώδη, επειδή δήλωσε πως ήταν υπέροχο, «απελευθερωτικό», να μπορείς να πιάνεις ξανά στο στόμα σου λέξεις όπως «pussy» («αιδοίο») και «retard» («διανοητικά καθυστερημένος», λέξη εξαιρετικά προσβλητική) χωρίς να υφίστασαι τις συνέπειες.
Άλλοι βολεύτηκαν προσχωρώντας σε μια αυτοκριτική, λίγο-πολύ μέσα στα πλαίσια του αριστερού φιλελευθερισμού. Άλλωστε, η ιδέα ότι μόνον η μία πολιτική πλευρά είναι ικανή να δρα [ενώ η άλλη απλώς αντιδρά], είναι σε τελευταία ανάλυση κολακευτική: Όλα εξαρτώνται από τον εαυτό μας. Πίσω από την επιδεικτική αυτομαστίγωση («αν είχαμε ακούσει λίγο και εκείνους που έμειναν παραγκωνισμένοι, αν είχαμε ρίξει μια πιο προσεκτική ματιά στα Αππαλάχια!» [στα βουνά όπου ζουν οι hillbillies, οι αγροίκοι «καράβλαχοι»]) υπέβοσκε μια μορφή πολιτικού ναρκισσισμού και η επιθυμία να αυτοπαρουσιάζεται κάποιος ως άνθρωπος γεμάτος κατανόηση. Όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, επρόκειτο για περίπτωση αυτάρεσκης αυτοκριτικής.
Δεν ανήκουν όλοι όσοι ένιωσαν την ανάγκη να επισημάνουν μια «αλλαγή κοινωνικού κλίματος» το 2024, στην πολιτική κατηγορία των αντιδραστικών κεντριστών. Όμως, όλοι οι αντιδραστικοί κεντριστές συμφώνησαν με αυτή τη διάγνωση της εποχής, διότι επιβεβαίωνε τις δικές τους προβλέψεις περί έντονης αρνητικής αντίδρασης (backlash). Για ορισμένους με ελευθεριακές (libertarian) τάσεις, η αλλαγή φάνταζε μέχρι και ως μια μορφή απελευθέρωσης: Επιτέλους, μπορούσε κανείς να μιλάει ξανά ελεύθερα. Τα λόγια ενός κορυφαίου τραπεζίτη, όπως φιλοξενήθηκαν στους Financial Times, έγιναν σχεδόν παροιμιώδη, επειδή δήλωσε πως ήταν υπέροχο, «απελευθερωτικό», να μπορείς να πιάνεις ξανά στο στόμα σου λέξεις όπως «pussy» («αιδοίο») και «retard» («διανοητικά καθυστερημένος», λέξη εξαιρετικά προσβλητική) χωρίς να υφίστασαι τις συνέπειες.
Άλλοι βολεύτηκαν προσχωρώντας σε μια αυτοκριτική, λίγο-πολύ μέσα στα πλαίσια του αριστερού φιλελευθερισμού. Άλλωστε, η ιδέα ότι μόνον η μία πολιτική πλευρά είναι ικανή να δρα [ενώ η άλλη απλώς αντιδρά], είναι σε τελευταία ανάλυση κολακευτική: Όλα εξαρτώνται από τον εαυτό μας. Πίσω από την επιδεικτική αυτομαστίγωση («αν είχαμε ακούσει λίγο και εκείνους που έμειναν παραγκωνισμένοι, αν είχαμε ρίξει μια πιο προσεκτική ματιά στα Αππαλάχια!» [στα βουνά όπου ζουν οι hillbillies, οι αγροίκοι «καράβλαχοι»]) υπέβοσκε μια μορφή πολιτικού ναρκισσισμού και η επιθυμία να αυτοπαρουσιάζεται κάποιος ως άνθρωπος γεμάτος κατανόηση. Όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, επρόκειτο για περίπτωση αυτάρεσκης αυτοκριτικής.
Και φυσικά υπήρχαν αμέτρητοι καιροσκόποι, οι οποίοι ένιωθαν την ανάγκη να ευθυγραμμιστούν αμέσως με ένα δεξιό «πνεύμα της εποχής» (Ζeitgeist), το οποίο υποτίθεται ότι επικύρωνε εμπειρικά η δεύτερη εκλογική νίκη του Τραμπ. Η διάγνωση περί «αλλαγής κοινωνικού κλίματος» άναβε το πράσινο φως, καθώς κάθε σωστός Αμερικανός Δημοκρατικός θα 'πρεπε να αποδεχτεί ότι, τώρα πια, ο κόσμος επιθυμούσε κάτι δεξιό.
Εν τω μεταξύ είναι σαφές ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν υπήρξε καμία «αλλαγή κοινωνικού κλίματος» (vibe shift). Αντιθέτως, υπήρχαν πολλοί πολίτες οι οποίοι θεωρούσαν ότι ο πληθωρισμός ήταν υπερβολικά υψηλός και πίστευαν ότι ο Τραμπ, ο οποίος εξακολουθούσε πάντοτε να φορά το φωτοστέφανο του επιτυχημένου επιχειρηματία, είχε όντως διαχειριστεί καλά την οικονομία κατά την πρώτη του θητεία και θα μπορούσε να το ξανακάνει. Οι δημοσκοπήσεις δεν μπορούσαν να μετρήσουν θεμελιώδεις μεταβολές στον αμερικανικό πολιτικό πολιτισμό· όμως σε πολλούς κυριάρχησε η αίσθηση ότι τώρα άλλαζε η στάση των ανθρώπων για τα πάντα. Και, φυσικά, οι Τραμπιστές επωφελήθηκαν από αυτή την αίσθηση.
Η Κάμαλα Χάρις εξήρε τη «ικανότητα να σκοτώνουν» των ενόπλων δυνάμεων.
Μόνο λίγες, χαμηλόφωνες φωνές επεσήμαναν το κωμικά παράδοξο γεγονός ότι ο Τραμπ δεν νίκησε στις εκλογές του 2020, δηλαδή τη χρονιά ακριβώς που το «woke» γνώρισε τεράστια έξαρση και εκατομμύρια άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους μετά την δολοφονία του Τζορτζ Φλόιντ. Και ότι η Κάμαλα Χάρις, η οποία έλεγε με περηφάνια ότι ήταν κάτοχος όπλου, και, όπως κάνει ο νυν υπουργός Άμυνας, εξυμνούσε με προκλητικό τρόπο τη «ικανότητα να σκοτώνουν» των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων, η ίδια δεν ήταν καθόλου «woke»· αλλά αντίθετα, ήταν αδύνατο να κινητοποιήσει μεγάλο μέρος αριστερών ψηφοφόρων.
Μήπως όλα αυτά έχουν απαξιώσει την ίδια την ιδέα του «Κέντρου» δηλαδή μιας έννοιας η οποία στη Γερμανία δημιουργεί σχεδόν αυτόματα αύξηση της νομιμοποίησης, χωρίς να απαιτείται κάποιος συγκεκριμένος ορισμός τί είναι Κέντρο και ποιο το πολιτικό περιεχόμενο του; Μήπως ο Τόμας Μαν αποδείχθηκε κακός οδηγός με τη διάσημη αυτοπεριγραφή του; «Είμαι άνθρωπος της ισορροπίας. Αν η βάρκα απειλεί να ανατραπεί προς τα αριστερά, γέρνω αυτόματα προς τα δεξιά. Και το αντίστροφο». Ξέρει πώς να κρατά το κεφάλι του έξω από το νερό, αλλά καταλαβαίνει άραγε τίποτα από βάρκες;
 |
| © Christel Koch |
Μόνο λίγες, χαμηλόφωνες φωνές επεσήμαναν το κωμικά παράδοξο γεγονός ότι ο Τραμπ δεν νίκησε στις εκλογές του 2020, δηλαδή τη χρονιά ακριβώς που το «woke» γνώρισε τεράστια έξαρση και εκατομμύρια άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους μετά την δολοφονία του Τζορτζ Φλόιντ. Και ότι η Κάμαλα Χάρις, η οποία έλεγε με περηφάνια ότι ήταν κάτοχος όπλου, και, όπως κάνει ο νυν υπουργός Άμυνας, εξυμνούσε με προκλητικό τρόπο τη «ικανότητα να σκοτώνουν» των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων, η ίδια δεν ήταν καθόλου «woke»· αλλά αντίθετα, ήταν αδύνατο να κινητοποιήσει μεγάλο μέρος αριστερών ψηφοφόρων.
Μήπως όλα αυτά έχουν απαξιώσει την ίδια την ιδέα του «Κέντρου» δηλαδή μιας έννοιας η οποία στη Γερμανία δημιουργεί σχεδόν αυτόματα αύξηση της νομιμοποίησης, χωρίς να απαιτείται κάποιος συγκεκριμένος ορισμός τί είναι Κέντρο και ποιο το πολιτικό περιεχόμενο του; Μήπως ο Τόμας Μαν αποδείχθηκε κακός οδηγός με τη διάσημη αυτοπεριγραφή του; «Είμαι άνθρωπος της ισορροπίας. Αν η βάρκα απειλεί να ανατραπεί προς τα αριστερά, γέρνω αυτόματα προς τα δεξιά. Και το αντίστροφο». Ξέρει πώς να κρατά το κεφάλι του έξω από το νερό, αλλά καταλαβαίνει άραγε τίποτα από βάρκες;
Πρέπει να γίνει διάκριση ανάμεσα στον κεντρισμό ο οποίος βασίζεται σε αρχές και στον κεντρισμό ο οποίος βαδίζει ανάλογα με τις περιστάσεις. Οι υποστηρικτές του πρώτου πιστεύουν ότι υπάρχουν θεμελιώδεις εντάσεις, λόγου χάρη ανάμεσα στα ιδανικά της ελευθερίας και της ισότητας· αυτές απαιτούν συνεχή και προσεκτική εξισορρόπηση. Αντιθέτως, η πειστικότητα του κεντρισμού ο οποίος καθορίζεται από τις περιστάσεις εξαρτάται καθοριστικά από την ικανότητα πολιτικής κρίσης. Μια «χρυσή τομή» ή «μέση λύση» δεν συνεπάγεται απαραίτητα καιροσκοπισμό στερούμενο αρχών. Ωστόσο, το να τοποθετείται κανείς αβασάνιστα ανάμεσα σε δύο άκρα, τα οποία θεωρεί ως δήθεν εξίσου επικίνδυνα, αποτελεί μοιραίο σφάλμα, όταν, στην πραγματικότητα, μόνο το ένα από αυτά τα άκρα συνιστά απειλή για τη δημοκρατία. Υπάρχει κάτι ακόμη χειρότερο: Οι εξτρεμιστές μπορούν να μετατοπίσουν την «μέση», το «κέντρο», όλο και πιο προς τα δεξιά, οπότε ένας κεντριστής μπορεί να παρασυρθεί και αυτός μαζί του. Δεν χρειάζεται να αρέσουν σε κάποιον οι πολιτικές θέσεις προσώπων όπως ο Μπέρνι Σάντερς ή η Χάιντι Ράιχινεκ (Heidi Reichinnek, συμπρόεδρος της κοινοβουλευτικής ομάδας του κόμματος Die Linke στην Bundestag)· ωστόσο, ο ισχυρισμός ότι τέτοιοι πολιτικοί θέτουν σε κίνδυνο τη δημοκρατία αποτελεί δείγμα κατάφωρης έλλειψης πολιτικής κρίσης. Πρέπει να έχεις κάποια ιδέα για το τί είναι οι βάρκες, ώστε να μπορείς να εκτιμήσεις σωστά αν όντως κινδυνεύουν και να ανατραπούν.
Αλήθεια, ποιοί είναι αυτοί που όντως δεν άκουσαν το προειδοποιητικό μήνυμα;
Οι μέρες μετά τις εκλογές στη Σαξονία-Άνχαλτ θύμιζαν το αμερικανικό πολιτικό τοπίο· και συγκεκριμένα τις ανοησίες που ακούστηκαν τότε με τις απόπειρες ερμηνείας εκ μέρους των «αντιδραστικών κεντριστών». Υποστηρίχθηκε ότι το «τείχος προστασίας» («Brandmauer», η άρνηση όλων των άλλων κομμάτων της Bundestag να έχoυν οπoιασδήποτε μορφής συνεργασία με την AfD) ήταν αυτό που ουσιαστικά γιγάντωσε την AfD· δηλαδή, κατά συνέπεια, ισχυρίστηκαν κάποιοι, ότι, δήθεν, μόνο τα άλλα κόμματα έχουν τη ικανότητα να δρουν πρωτόβουλα [ενώ η AfD «απλώς αντιδρά στη δράση των άλλων»]. Παραβλέπεται το γεγονός ότι η Ακροδεξιά έχει τη δική της πολιτική ατζέντα και δικό της πολιτικό στόχο. Και επίσης, υποστηρίχτηκε σε τηλεοπτική εκπομπή το βράδυ των εκλογών, ότι τα άλλα κόμματα «δεν άκουσαν το προειδοποιητικό μήνυμα», το σχετικό με το μεταναστευτικό. Κι αυτό παρά το γεγονός ότι κανένα άλλο ζήτημα δεν έχει συζητηθεί τόσο έντονα την τελευταία δεκαετία, επιφέροντας κάθε χρόνο νέες, πιο αυστηρές νομοθετικές πρωτοβουλίες· και μάλιστα με τους Χριστιανοδημοκράτες στο ΕΛΚ να συνεργάζονται πρόσφατα με την Ακροδεξιά στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για να ψηφιστούν αποφάσεις με τις οποίες διευκολύνονται οι απελάσεις μεταναστών προς ορισμένες άκρως αμφιλεγόμενες τρίτες χώρες.
Δεν περνά καν από το μυαλό κάποιων ότι το πρόβλημα ίσως έγκειται στο γεγονός ότι άλλα κόμματα αποτυγχάνουν να προσφέρουν πειστικά προγράμματα για εντελώς διαφορετικά ζητήματα. Και δεν προσέχουν πια καθόλου το γεγονός, ότι η AfD κατάφερε να κινητοποιήσει μεγάλο αριθμό ανθρώπων οι οποίοι σε προηγούμενες εκλογικές αναμετρήσεις απείχαν από τις εκλογές. Δηλαδή ανθρώπων οι οποίοι δεν είχαν αποσύρει την εμπιστοσύνη τους από άλλα κόμματα εξαιτίας κάποιας έντονης αντίδρασης ή «αλλαγής κοινωνικού κλίματος» (vibeshift). Και επίσης, δεν δίνουν σημασία στην καλά τεκμηριωμένη κοινωνιολογική θέση ότι ορισμένοι πολίτες τον θέλουν τον ακροδεξιό εξτρεμισμό· όμως πριν από την AfD, και για πολύ καιρό, δεν υπήρχε κάποιο άλλο τέτοιο κόμμα για να το επιλέξουν.
Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι πρέπει, έτσι απλά, να «ξεγράψουμε» τόσους και τόσους ανθρώπους. Καμία αριστεροφιλελεύθερη πράξη αυτομαστιγώματος δεν είναι πλήρης χωρίς αναφορά στην περίφημη ομιλία της Χίλαρι Κλίντον σε δωρητές της προεκλογικής της εκστρατείας, στις 9 Σεπτεμβρίου 2016. Όμως το πραγματικά σκανδαλώδες αυτής της ομιλίας δεν ήταν η λέξη «deplorable» (ο χαρακτηρισμός των ψηφοφόρων του Τραμπ ως «αξιοθρήνητων»), αλλά η λέξη «irredeemable» (ανεπίδεκτοι διόρθωσης και σωτηρίας). Το να διαγράφεις ανθρώπους δεν αποτελεί ιδιαίτερα δημοκρατική στάση. Ωστόσο, η δημοκρατική πράξη δεν πρέπει να καθοδηγείται από τον ψευδο-ρεαλισμό του αντιδραστικού κεντρισμού και από έναν τρόπο σκέψης υπό την οπτική γωνία της μεσαίας μετριοπάθειας, ο οποίος φαντάζει μετριοπαθής μόνον εκ πρώτης όψεως.
 |
| Ο Γερμανοαμερικανός πολιτικός επιστήμονας Yascha Mounk συγκαταλέγεται στους πιο πολυδιαβασμένους εκπροσώπους των «αντιδραστικών κεντριστών» - © Kein & Aber via faz |
Οι μέρες μετά τις εκλογές στη Σαξονία-Άνχαλτ θύμιζαν το αμερικανικό πολιτικό τοπίο· και συγκεκριμένα τις ανοησίες που ακούστηκαν τότε με τις απόπειρες ερμηνείας εκ μέρους των «αντιδραστικών κεντριστών». Υποστηρίχθηκε ότι το «τείχος προστασίας» («Brandmauer», η άρνηση όλων των άλλων κομμάτων της Bundestag να έχoυν οπoιασδήποτε μορφής συνεργασία με την AfD) ήταν αυτό που ουσιαστικά γιγάντωσε την AfD· δηλαδή, κατά συνέπεια, ισχυρίστηκαν κάποιοι, ότι, δήθεν, μόνο τα άλλα κόμματα έχουν τη ικανότητα να δρουν πρωτόβουλα [ενώ η AfD «απλώς αντιδρά στη δράση των άλλων»]. Παραβλέπεται το γεγονός ότι η Ακροδεξιά έχει τη δική της πολιτική ατζέντα και δικό της πολιτικό στόχο. Και επίσης, υποστηρίχτηκε σε τηλεοπτική εκπομπή το βράδυ των εκλογών, ότι τα άλλα κόμματα «δεν άκουσαν το προειδοποιητικό μήνυμα», το σχετικό με το μεταναστευτικό. Κι αυτό παρά το γεγονός ότι κανένα άλλο ζήτημα δεν έχει συζητηθεί τόσο έντονα την τελευταία δεκαετία, επιφέροντας κάθε χρόνο νέες, πιο αυστηρές νομοθετικές πρωτοβουλίες· και μάλιστα με τους Χριστιανοδημοκράτες στο ΕΛΚ να συνεργάζονται πρόσφατα με την Ακροδεξιά στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για να ψηφιστούν αποφάσεις με τις οποίες διευκολύνονται οι απελάσεις μεταναστών προς ορισμένες άκρως αμφιλεγόμενες τρίτες χώρες.
Δεν περνά καν από το μυαλό κάποιων ότι το πρόβλημα ίσως έγκειται στο γεγονός ότι άλλα κόμματα αποτυγχάνουν να προσφέρουν πειστικά προγράμματα για εντελώς διαφορετικά ζητήματα. Και δεν προσέχουν πια καθόλου το γεγονός, ότι η AfD κατάφερε να κινητοποιήσει μεγάλο αριθμό ανθρώπων οι οποίοι σε προηγούμενες εκλογικές αναμετρήσεις απείχαν από τις εκλογές. Δηλαδή ανθρώπων οι οποίοι δεν είχαν αποσύρει την εμπιστοσύνη τους από άλλα κόμματα εξαιτίας κάποιας έντονης αντίδρασης ή «αλλαγής κοινωνικού κλίματος» (vibeshift). Και επίσης, δεν δίνουν σημασία στην καλά τεκμηριωμένη κοινωνιολογική θέση ότι ορισμένοι πολίτες τον θέλουν τον ακροδεξιό εξτρεμισμό· όμως πριν από την AfD, και για πολύ καιρό, δεν υπήρχε κάποιο άλλο τέτοιο κόμμα για να το επιλέξουν.
Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι πρέπει, έτσι απλά, να «ξεγράψουμε» τόσους και τόσους ανθρώπους. Καμία αριστεροφιλελεύθερη πράξη αυτομαστιγώματος δεν είναι πλήρης χωρίς αναφορά στην περίφημη ομιλία της Χίλαρι Κλίντον σε δωρητές της προεκλογικής της εκστρατείας, στις 9 Σεπτεμβρίου 2016. Όμως το πραγματικά σκανδαλώδες αυτής της ομιλίας δεν ήταν η λέξη «deplorable» (ο χαρακτηρισμός των ψηφοφόρων του Τραμπ ως «αξιοθρήνητων»), αλλά η λέξη «irredeemable» (ανεπίδεκτοι διόρθωσης και σωτηρίας). Το να διαγράφεις ανθρώπους δεν αποτελεί ιδιαίτερα δημοκρατική στάση. Ωστόσο, η δημοκρατική πράξη δεν πρέπει να καθοδηγείται από τον ψευδο-ρεαλισμό του αντιδραστικού κεντρισμού και από έναν τρόπο σκέψης υπό την οπτική γωνία της μεσαίας μετριοπάθειας, ο οποίος φαντάζει μετριοπαθής μόνον εκ πρώτης όψεως.
Ο Jan-Werner Müller είναι καθηγητής στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Princeton University, ενός από τα παλιότερα και πιο ονομαστά πανεπιστήμια στις ΗΠΑ. Διδάσκει τώρα ως επισκέπτης καθηγητής στο IWM, Βιέννη. Εκτενές βιογραφικό (Princeton)Πρόσφατο βιβλίο: Was ist Populismus? (Τι είναι λαϊκισμός, Suhrkamp, 2016, ελληνικά), δοκίμιο από τα μαθήματα στο IWM (Lectures in Human Sciences). Άλλα: Another Country: German Intellectuals, Unification and National Identity (Yale 2000), A Dangerous Mind: Carl Schmitt in Post-War European Thought (Yale 2003 / ελληνικά), Constitutional Patriotism (Princeton 2007 / ελληνικά)
Γιαν-Βέρνερ Μύλλερ: «Οι Χριστιανοδημοκράτες είναι ανίκανοι να υπερασπιστούν την κληρονομιά τους»
J-W. Müller: “The West” and the War - The Imperial Project
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου