Πούτιν, Τραμπ, Μασκ: Κλεπτοκρατία, το κράτος ως λάφυρο

του Κρίστιαν Στέκερ 

 

Christian Stöcker: Kleptokratie - Der Staat als Beute, Der Spiegel, 18.10 2026

Αυτή την εβδομάδα, ο Ντόναλντ Τραμπ γύρισε απροκάλυπτα την πλάτη στην Ουκρανία και τάχθηκε με το μέρος του Βλαντίμιρ Πούτιν. Το ίδιο και ο Ίλον Μασκ. Γιατί; Εκτός των άλλων, επειδή και τους τρεις τους ενώνει μια και η αυτή κοσμοαντίληψη: Του κλεπτοκράτη.

Πούτιν και Τραμπ (στην Αλάσκα, Αύγουστος 2025): Η αμοιβαία έλξη των κλεπτοκρατών ηγετών
© Φωτογραφία: Andrew Harnik / Getty Images, via Der Spiegel

Στο βιβλίο The Peripheral, μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας του William Gibson το οποίο μεταφέρθηκε αργότερα στη μικρή οθόνη ως τηλεοπτική σειρά, υπάρχει μια μυστηριώδης και επίφοβη ομάδα η οποία αναφέρεται απλώς ως «Klept». Όπως συμβαίνει συχνά στα έργα του Gibson, δεν περιγράφεται ρητά τι ακριβώς είναι οι «Klept»· αντίθετα, αποκαλύπτεται με ορισμένες ακριβείς αναφορές: Πρόκειται για ένα δίκτυο υπερπλούσιων δυναστειών εγκληματιών, οι οποίες δεν δεσμεύονται από κρατικούς θεσμούς και υπερβαίνουν όλα τα εθνικά σύνορα ή συγκεκριμένους κλάδους της οικονομίας. Είναι ένα είδος νέας, μυστικής αριστοκρατίας, η οποία κατέχει τεράστιο πλούτο και εξουσία.
Σε συνέντευξή του στο περιοδικό New Statesman, ο Γκίμπσον περιέγραψε κάποτε τους «Klept» ως «ένα είδος καρικατούρας μεν, αλλά όχι μη ρεαλιστικής καρικατούρας, του καπιταλισμού στο τελικό του στάδιο». Μια πηγή έμπνευσης, επισήμαινε, ήταν οι Ρώσοι ολιγάρχες που εδρεύουν στο Λονδίνο, με τα δίκτυα «μικρών, πολύ εξειδικευμένων εταιρειών», οι οποίες τους ανοίγουν τον δρόμο προς τα άνω και εξασφαλίζουν την φοίτηση των παιδιών τους στα καλύτερα σχολεία. Μια άλλη έμπνευση ήταν η βρετανική κυβέρνηση επί εποχής Μπόρις Τζόνσον, η οποία έκανε ό,τι περνούσε από το χέρι της για να κάνει άνετη τη ζωή αυτών των ατόμων, των Ρώσων ολιγαρχών. Το Brexit, και όχι μόνον αυτό, σύμφωνα με όσα δήλωσε πρόσφατα δημόσια επιτέλους ο νέος πρωθυπουργός Άντι Μπέρναμ, ήταν εγχείρημα το οποίο είχε προωθήσει το Κρεμλίνο βάζοντας όλο τον ενθουσιασμό του.

«Κυριαρχία των κλεπτών»
Μερικά από τα μέλη των «Κλεπτών» (Klepts) στο έργο The Peripheral κατάγονται από τη Σαουδική Αραβία, άλλα από αλλού· οι μόνες προϋποθέσεις για να «ανήκεις» είναι ο κληρονομημένος πλούτος, πλούτος μιας ολόκληρης δυναστείας προγόνων, απογόνων και συγγενών, η ισχύς, η μυστικότητα υψηλού επιπέδου, επιπέδου κρατικών υπηρεσιών πληροφοριών και μια καθαρά καιροσκοπική, ανάλογη με την περίσταση, σχέση με τον νόμο και την νομιμότητα. Ο όρος προέρχεται από τη λέξη «κλεπτοκρατία» (γαλλικά kleptocratie), όρο επινοημένο από τον Γάλλο δημοσιογράφο Πατρίκ Μενέ (Patrick Meney), και μπορεί να αποδοθεί ως «κυριαρχία των κλεφτών» ή «κράτος των κλεφτών». Ο Μενέ τον χρησιμοποίησε για να περιγράψει τις ολιγαρχικές δομές της μετασοβιετικής εποχής του Γιέλτσιν, οι οποίες εστιάζονταν πρωτίστως στον προσωπικό πλουτισμό. Ωστόσο, τους κλεπτοκράτες τους συναντάς σε όλο τον κόσμο.
Εν τω μεταξύ, αρχίζουν να σχηματίζονται οι πρώτες δυναστείες «Κλεπτών», όπως τις οραματίστηκε ο Γκίμπσον. Για άλλη μια φορά, το έργο του αποδεικνύεται προφητικό. Οι υπερπλούσιοι του σήμερα θα κληροδοτήσουν τα περιουσιακά τους στοιχεία στα παιδιά και στα εγγόνια τους. Αν και μερικοί από αυτούς απέκτησαν, διεύρυναν ή υπερασπίστηκαν τον πλούτο τους με αμφιλεγόμενα μέσα, αυτό δεν ισχύει απαραίτητα για κάθε δισεκατομμυριούχο· «κλεπτοκρατία» σημαίνει κυρίως το να βλέπεις το κράτος ως λάφυρο.
Στις μεταξύ τους σχέσεις, οι κλεπτοκράτες είναι εξαιρετικά ικανοί στο να διαπραγματεύονται και να κλείνουν deals, συμφωνίες· υπό την προϋπόθεση ότι όλοι οι εμπλεκόμενοι να αισθάνονται πως έχει κάτι να κερδίσει ο καθένας. Η ιδεολογία, η εθνικότητα, πόσο μάλλον οι αξίες, δεν παίζουν  εδώ κανέναν ρόλο· το ζήτημα αφορά πάντα,  αποκλειστικά και μόνον το χρήμα, την ισχύ, την τεχνολογία και την πληροφορία. Πολλοί κλεπτοκράτες είναι ταυτόχρονα πολιτικοί ηγέτες, ηγέτες αυταρχικοί και απολυταρχικοί. Όσοι πολιτεύονται σε δημοκρατικά καθεστώτα, αντιμετωπίζουν τον πληθυσμό μόνον ως κοπάδι ψηφοφόρων ή ως «μάζα» την οποία πρέπει να ελέγχουν.

Όλα έχουν να κάνουν με deals
Οι στενοί συνεργοί του Πούτιν, άνθρωποι με προϋπηρεσία και μεγάλη καριέρα στην KGB, ελέγχουν τώρα πια τεράστια κοομμάτια της όλης ρωσικής οικονομίας. Λειτουργούν σύμφωνα με τους κανόνες του οργανωμένου εγκλήματος: Αν πέσεις σε δυσμένεια, το αεροπλάνο σου μπορεί να εκραγεί, ή μπορεί να «πέσεις» από κάποιο παράθυρο, ή μπορεί, εσύ και η οικογένειά σου να πεθάνετε κάτω από μυστηριώδεις συνθήκες. Σε όσους είναι υπάκουοι, τους επιτρέπεται να συνεχίσουν να συσσωρεύουν χρήμα.
Ταυτόχρονα, οι Ηνωμένες Πολιτείες υπό τον Τραμπ βρίσκονται σε διαδικασία μετατροπής σε κλεπτοκρατία: Ο Τραμπ, η οικογένειά του και ο ευρύτερος κύκλος των αυλικών του πλουτίζουν ανεξέλεγκτα, ενώ ταυτόχρονα εξακολουθούν να εμφανίζονται ως πολιτικοί εκπρόσωποι μιας δημοκρατικής υπερδύναμης. Το σύνθημα του ίδιου του Τραμπ είναι ολοφάνερο: «L’État, c’est moi» («Το κράτος είμαι εγώ» - παρόλο που ο ίδιος δεν μιλά γαλλικά).
Ο γαμπρός του Τραμπ, Τζάρεντ Κούσνερ (Jared Kushner), χωρίς καμιά δημοκρατική ή κοινοβουλευτική εντολή, «εθελοντικά και αμισθί», ταξιδεύει ανά την υφήλιο ως εκπρόσωπος του πεθερού του. Επισήμως, για να ασκεί εξωτερική πολιτική ή να ηγείται «διαπραγματεύσεων για την ειρήνη»· ανεπισήμως, για να ενορχηστρώνει το ένα deal μετά τo άλλo, συλλέγοντας δισεκατομμύρια.
Εδώ, στην περίπτωση των ΗΠΑ, όσοι πέφτουν σε δυσμένεια δεν πεθαίνουν· απλώς χάνουν τη θέση τους στην «αυλή». Όπως την έχασε η Κίμπερλι Γκιλφόιλ, πρώην μνηστή του Ντόναλντ Τραμπ Junior, η οποία μέχρι πρόσφατα υπηρετούσε ως πρέσβειρα των ΗΠΑ στην Ελλάδα. Αυτή, κατά πώς φαίνεται, πιάστηκε να ζητά μίζες. Ωστόσο, επρόκειτο μόνον για πρόσωπο δευτερεύουσας σημασίας, όπως άλλωστε και οι φερόμενοι ως χρηματοδότες της. Στην πραγματικότητα, τα νήματα τα κινούν άλλοι. Μια κλεπτοκρατία αποτελείται από ομόκεντρους κύκλους οι οποίοι περιβάλλουν κέντρα εξουσίας. Οι βασιλικοί οίκοι των πετρελαιοπαραγωγών κρατών μπορούν να θεωρηθούν ως ένα είδος ιστορικού προτύπου.
Αυτό το δίκτυο, το οποίο σήμερα διακινεί  μεταξύ των μελών του τεράστια χρηματικά ποσά, πολύτιμες εξυπηρετήσεις και επίσης, κατά πάσα πιθανότητα, απόρρητες πληροφορίες, λειτουργεί ως φυτώριο για την παγκόσμια κλεπτοκρατία του αύριο. Τα ορυκτά καύσιμα διαδραματίζουν συχνά κεντρικό ρόλο στο δίκτυο αυτό: Ο άξονας Ουάσιγκτον - Ριάντ - Μόσχας, ο άξονας του πετρελαίου, μπορεί να μην είναι μια σταθερή συμμαχία, λειτουργεί όμως ως ένα είδος Λέσχης των Ομοϊδεατών. Πρόκειται για βασική πτυχή της παγκόσμιας κλεπτοκρατίας, η οποία αυτή τη στιγμή διεκδικεί την εξουσία παντού. Την ίδια ώρα, οι Αμερικανοί ολιγάρχες της τεχνολογίας δεν διστάζουν καθόλου να ριχτούν και αυτοί στη μάχη.

Μέλη του «Γραφείου Θρησκευτικών Υποθέσεων του Λευκού Οίκου» στη διάρκεια προσευχής στο Οβάλ Γραφείο. 
Στο κέντρο ο Ντόναλντ Τραμπ. Δίπλα του, στα κόκκινα, η πνευματική του σύμβουλος πάστορας Paula White-Cain. 
Φωτο: Molly Riley / Λευκός Οίκος / ZUMA Press Wire / IMAGO, via Der Spiegel

Ο Πούτιν ως πρότυπο
Μια εύρωστη δημοκρατία αποτελεί εμπόδιο για την κλεπτοκρατία. Κατά συνέπεια, το εκλογικό σώμα πρέπει να χειραγωγηθεί ώστε να ψηφίσει ενάντια στα ίδια του τα συμφέροντα. Αυτό το βλέπουμε στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου δισεκατομμυριούχοι διακείμενοι ευνοϊκά προς τον Τραμπ αξιοποιούν την επιρροή τους τόσο στα παραδοσιακά Μέσα ενημέρωσης όσο και στις νέες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης.
Ο άλλος δρόμος είναι, να καταντήσει η δημοκρατία φύλλο συκής και διακοσμητικό προπέτασμα. Αυτό μπορεί να πραγματοποιηθεί με την εξαναγκαστική ευθυγράμμιση των Μέσων Ενημέρωσης, με την διάβρωση του κράτους δικαίου και με την βίαιη καταστολή. Αυτό ακριβώς βλέπουμε στη Ρωσία· και κατά πως φαίνεται, αυτό το μοντέλο ο Ντόναλντ Τραμπ το θεωρεί ως πρότυπο.
Όποιος είναι αρκετό πλούσιος και αρκετά αδίστακτος, καλείται να συμμετάσχει στο παιχνίδι. Οι ανερχόμενοι κλεπτοκράτες της Αμερικής, εντελώς νομότυπα, μετατρέπουν το κράτος σε προσωπικό τους λάφυρο, ενώ ταυτόχρονα το βρίζουν διαρκώς. Στην πρώτη γραμμή βρίσκονται οι ακροδεξιοί ελευθεριακοί (libertarian) παράγοντες της «νέας» Silicon Valley, από τους Έλον Μασκ (Elon Musk), Πίτερ Τιλ (Peter Thiel) και Μαρκ Αντρέσεν (Marc Andreessen), μέχρι τον διευθύνοντα σύμβουλο της Palantir Άλεξ Καρπ (Alex Karp). Όλοι αυτοί υποστηρίζουν διαρκώς ότι το κράτος δαπανά υπερβολικά πολλά χρήματα και ασκεί υπερβολική εξουσία, παρόλο που ο δικός τους προσωπικός πλούτος βασίζεται συχνά, σε πολύ μεγάλο βαθμό, στα χρήματα των φορολογουμένων. Λόγου χάρη, η Palantir [των Peter Thiel και Alex Karp] και η SpaceX [του Μασκ], οφείλουν πολύ μεγάλο μέρος της χρηματιστηριακής αξίας τους σε κερδοφόρα συμβόλαια με στρατιωτικούς και κυβερνητικούς φορείς, και όχι μόνο στις Ηνωμένες Πολιτείες, και συχνά, χάρη στον Τραμπ, σε μεγάλο βαθμό αφορολόγητα. Ο διευθύνων σύμβουλος της Oracle Λάρι Έλισον (Larry Ellison), μπορεί να βασίζεται στον Πρόεδρο ότι θα τον έχει στο πλευρό του όποτε προκύπτει ανάγκη παράκαμψης της αντιμονοπωλιακής νομοθεσίας, προκειμένου να διευρύνει την επιρροή του στα μέσα ενημέρωσης.
Ωστόσο, όποιοι συμμετέχουν σ' αυτό το παιχνίδι, πρέπει να έχουν κάτι να προσφέρουν: Χρήμα, ισχύ - ιδίως ισχύ στα μέσα ενημέρωσης - τεχνολογία ή πληροφορίες. Ακόμη καλύτερα εάν μπορούν να προσφέρουν έναν συνδυασμό πολλών από τα παραπάνω.

Η Ουκρανία ως θύμα των κλεπτοκρατών
Η Ουκρανία βιώνει αυτή τη στιγμή τί συμβαίνει όταν η συνωμοτική συλλογική βούληση των κλεπτοκρατών αποκτά νέα κατεύθυνση. Ξαφνικά, όχι μόνο ο Ντόναλντ Τραμπ, αλλά και ο Έλον Μασκ, απαιτούν να παραιτηθεί ο Πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι. Η κυβέρνηση των ΗΠΑ φαίνεται να περιορίζει προσωρινά το «Starshield», δηλαδή την στρατιωτική εκδοχή του Starlink, και, κατά τις πληροφορίες, έχει σταματήσει να παρέχει στην Ουκρανία έγκαιρες προειδοποιήσεις για επιθέσεις με πυραύλους και drones, αποδεχόμενη έτσι εν γνώσει της τις απώλειες ανθρώπινων ζωών που συνεπάγονται αυτές οι επιθέσεις. Την ίδια στιγμή, οι προπαγανδιστές της Ρωσίας εντός γερμανικών πολιτικών κομμάτων [AfD αλλά και το περιθωριακό BSW της πρώην Linke Sahra Wagenknecht] δουλεύουν συντονισμένα για να παρουσιάσουν τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι ως τον αρχι-κλεπτοκράτη. 

Στην προκειμένη περίπτωση, η  λογική των «Klept» φαίνεται να λειτουργεί ως εξής: Oι εκλογικές προοπτικές του Ντόναλντ Τραμπ πλήττονται σε βαθμό τεράστιο εξαιτίας των πολύ υψηλών τιμών του πετρελαίου και του φυσικού αερίου συις ΗΠΑ· είναι ένα πλήγμα που ο ίδιος προκάλεσε στον εαυτό του, με τον πόλεμό του κατά του Ιράν. Ο Έλον Μασκ θέλει πολύ να διασφαλίσει ότι ο Τραμπ θα παραμείνει ισχυρός ακόμη και μετά τις ενδιάμεσες εκλογές· αφενός επειδή ο ίδιος είναι συνωμοσιολόγος με εξαιρετικά ακροδεξιές θέσεις (υιοθετεί ιδέες όπως περί «White Genocide», δηλαδή υποτιθέμενης «γενοκτονίας εις βάρος της λευκής φυλής») και αφετέρου επειδή το Δημοκρατικό Κόμμα θα μπορούσε να βλάψει τα συμφέροντά του. Ο Τραμπ χρειάζεται τα χρήματα του Μασκ, ο Μασκ χρειάζεται τον Τραμπ στην εξουσία, ο Τραμπ χρειάζεται μα πέσει πιο πολύ πετρέλαιο στην αγορά. Γι' αυτόν τον λόγο, ο Μασκ διοχετεύει αυτή τη στιγμή 276 εκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ στην προεκλογική εκστρατεία για τις ενδιάμεσες εκλογές (ποσό μεγαλύτερο ακόμη και από αυτό που είχε διαθέσει στη διάρκεια της  αναμέτρησης για την Προεδρία και, φυσικά, για άλλη μια φορά υπέρ των Ρεπουμπλικανών). Και για τον ίδιο λόγο ο Τραμπ κλείνει deal με τον Πούτιν. Κατά πάσα πιθανότητα ματαίως, αλλά παρ' όλα αυτά με τρόπο αηδιαστικό.
Εν τω μεταξύ, ο Βλαντίμιρ Πούτιν υφίσταται τεράστιο πλήγμα από τις Ουκρανικές επιθέσεις στις Ρωσικές υποδομές ενέργειας, εμπορίου και, όλο και περισσότερο, του διαδικτύου. Οι δυνάμεις του δεν σημειώνουν καμία πρόοδο στην Ουκρανία· και η ρωσική οικονομία δεν μπορεί να συνεχίσει επ' αόριστον την τρέχουσα πορεία της. Από τη δική του σκοπιά, ο Πούτιν δεν μπορεί να «τα παρατήσει» (αυτό δεν μπορεί να το κάνει ούτε ένα αφεντικό της μαφίας)· πρέπει να «νικήσει» τον πολύ μικρότερο γείτονά του. Ο Τραμπ, από την πλευρά του, είναι γνωστό ότι τρέφει μεγάλη συμπάθεια για απολυταρχικούς ηγέτες που λειτουργούν κλεπτοκρατικά και χρησιμοποιούν τακτικές μαφιόζικου τύπου.

Μόσχα, ξανά και ξανά.
Ίσως υπάρχουν και άλλα σημαντικά γεγονότα στην ιστορία των σχέσεων του Τραμπ με την Ρωσία, τα οποία φτάνουν μέχρι το μακρινό 1987. Ήταν η πρώτη του επίσκεψη στη Μόσχα, η οποία κατά πάσα πιθανότητα ενορχηστρώθηκε τότε από την KGB, τα απομεινάρια της οποίας βρίσκονται σήμερα στο Κρεμλίνο. Στις μέρες μας, πρόσωπα όπως ο Τζάρεντ Κούσνερ ή ο μογκούλος των ακινήτων ο οποίος μετατράπηκε σε διαπραγματευτή, ο Στιβ Γουίτκοφ (Steve Witkoff), ταξιδεύουν στη Μόσχα για να κλείσουν deals. Κλεπτοκράτες ανάμεσα σε ομοίους τους.

Προς το παρόν, οι κλεπτοκράτες κρατούν τα ηνία στις Ηνωμένες Πολιτείες. Αυτό δίνει θάρρος και ικανοποιεί κλεπτοκράτες σε όλο τον κόσμο· αρκεί να καταφέρουν να κερδίσουν την εύνοια του Τραμπ, του Κούσνερ και των ομοίων τους. Όσο για το τί μπορεί να συμβεί σ΄ εκείνους που δεν καταφέρουν να την κερδίσουν, το διαπίστωσε φέτος με τον πιο σκληρό τρόπο, ο κλεπτοκρατικός αυταρχικός ηγέτης της Βενεζουέλας, ο Νικολάς Μαδούρο.
Σ' αυτά τα deals, εκείνοι που καταλήγουν πάντα χαμένοι είναι όλοι οι άλλοι, οι μη klepts· κυρίως οι πολίτες των δημοκρατικών εθνών. Για τους κλεπτοκράτες, αυτοί οι πολίτες αντιμετωπίζονται ξεκάθαρα ως «στόχοι» («mark»), «υποψήφια θύματα», «κορόιδα», «πελάτες», «πρόβατα για κούρεμα»· ο όρος mark είναι αυτός που χρησιμοποιούν οι απατεώνες για τα θύματά τους: Άνθρωποι που μπορούν να χειραγωγηθούν και να εξαπατηθούν οικονομικά.
Και η Ευρώπη είχε, και εξακολουθεί να έχει, τους δικούς της κλεπτοκράτες· αρκεί να θυμηθεί κανείς την κλίκα του Μπερλουσκόνι. Ευτυχώς, η Γερμανία απέχει ακόμη πολύ από το να μετατραπεί σε κλεπτοκρατία. Ωστόσο, ακόμη και εδώ, υπάρχουν υπερπλούσια άτομα, τα οποία εξασφαλίζουν πολιτική επιρροή· συχνά, αν και όχι αποκλειστικά, την εξασφαλίζουν μέσω της δύναμης τους στα μέσα ενημέρωσης. Λόγου χάρη, ο χρηματοδότης πίσω από το «Nius», ένα ακροδεξιό λαϊκιστικό προπαγανδιστικό μέσο, το οποίο λειτουργεί με τεράστιες ζημίες, απέκτησε την περιουσία του στον γερμανικό τομέα της υγείας.
Μια δημοκρατία που θέλει να συνεχίσει να είναι δημοκρατία, χρειάζεται εγρήγορση, ώστε να αποφύγει να μετατραπεί σε κλεπτοκρατία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι προειδοποιητικό παράδειγμα προς αποφυγήν.

© Foto: Brandon Bell / REUTERS, via der Spiegel

Ο Christian Stöcker είναι Καθηγητής Ψηφιακής Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο Εφαρμοσμένων Επιστημών του Αμβούργου και επικεφαλής του μεταπτυχιακού προγράμματος για την Ψηφιακή Επικοινωνία. Συμμετέχει σε διάφορα ερευνητικά κέντρα και εγχειρήματα που ασχολούνται με την αλληλεπίδραση μεταξύ της τεχνολογίας των ψηφιακών μέσων, της δημοσιογραφίας και της δημόσιας σφαίρας.
Ως εμπειρογνώμων στην επίδραση του ψηφιακού μετασχηματισμού και των αλγορίθμων στην δημόσια σφαίρα, τη δημοσιογραφία και στις ίσες ευκαιρίες των πολιτών, διετέλεσε σύμβουλος της Γερμανικής Ομοσπονδιακής Βουλής (Bundestag), των κοινοβουλίων της Θουριγγίας και του Σλέσβιχ-Χόλσταϊν, και της Διερευνητικής Επιτροπής (Enquete-Kommission) της Γερμανικής Ομοσπονδιακής Βουλής για την Τεχνητή Νοημοσύνη. Το 2021 και το 2022 ήταν μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής της πρωτοβουλίας nextMedia του Αμβούργου. Μέχρι το τέλος του 2022, ο Stöcker ήταν Media Fellow στην δεξαμενή σκέψης The New Institute.
Ο Stöcker διατηρεί την εβδομαδιαία στήλη «Der Rationalist» στο Spiegel Online. Το 2020 εκδόθηκε το βιβλίο του «Εμείς είμαστε το πείραμα» (Das Experiment sind wir), με θέμα το πώς η ανθρωπότητα θα αντιμετωπίσει και θα χειριστεί τις εκθετικής κλίμακας αλλαγές που προκαλεί η «Μεγάλη Επιτάχυνση»