Paolo Benanti: L’hérésie américaine : faut-il brûler Peter Thiel ? Le Grand Continent, 14.3.2026
«Φοβάμαι πιό πολύ τη φυσική βλακεία, παρά την τεχνητή νοημοσύνη. O κίνδυνος δεν είναι η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά ο ίδιος ο άνθρωπος». Κάποιοι «φιλοδοξούν να γίνουν οι ίδιοι θεοί και να λατρεύει καθένας τους τον εαυτό του. Αυτό το ονομάζουν “μετα-ανθρωπισμό”. Υπόσχονται ότι μπορούμε να ξεπεράσουμε τους εγγενείς περιορισμούς της ύπαρξής μας ως ανθρώπων», λέει ο Πάολο Μπενάντι.
Με κοφτερό ρεαλισμό και με δηλητηριώδες χιούμορ, αποκαλύπτει σε τί αδιέξοδο οδηγεί η τεχνο-φασιστική ουτοπία: H υπόσχεση ότι από τον κίνδυνο ενός ανεξέλεγκτου, μη κυβερνήσιμου χάους μπορεί να μας προστατέψει όχι η πολιτική πράξη ανθρώπων, αλλά τεχνολογικά εργαλεία στην υπηρεσία του χρήματος και της επιδίωξης μιας ολοκληρωτικής εξουσίας.
Με κοφτερό ρεαλισμό και με δηλητηριώδες χιούμορ, αποκαλύπτει σε τί αδιέξοδο οδηγεί η τεχνο-φασιστική ουτοπία: H υπόσχεση ότι από τον κίνδυνο ενός ανεξέλεγκτου, μη κυβερνήσιμου χάους μπορεί να μας προστατέψει όχι η πολιτική πράξη ανθρώπων, αλλά τεχνολογικά εργαλεία στην υπηρεσία του χρήματος και της επιδίωξης μιας ολοκληρωτικής εξουσίας.
Μιλά έτσι ένας κληρικός, και μάλιστα όχι τυχαίος; Θεολόγος και μηχανικός πληροφορικής, σύμβουλος του Πάπα για θέματα του ψηφιακού κόσμου. Ο Φραγκισκανός μοναχός και κληρικός είναι ρεαλιστής, ενώ τόσοι και τόσοι κοσμικοί, και υποτίθεται βαθιά υλιστές στο μυαλό και στην καρδιά, γοητεύονται μέχρι θανάτου από ψηφιακά μπιχλιμίδια και gadgets. Παράδοξο; Μόνον φαινομενικά. Επειδή το να διεκδικείς με πράξεις παντογνωσία και παντοδυναμία σε τούτον εδώ τον κόσμο, αποδίδοντας θεϊκές δυνάμεις σε κατασκευάσματα ανθρώπων, είναι πολύ πιο ανορθολογικό και δεισιδαιμονικό από το να φαντάζεσαι έναν άλλο ιδεατό κόσμο, πνευματικό και υπερβατικό, και να πιστεύεις σ΄αυτόν.
«Δεν είναι η πρώτη φορά που οι άνθρωποι λατρεύουν ένα είδωλο [...] Οι άνθρωποι έχουν την τάση να θεοποιούν άψυχα αντικείμενα, είτε πρόκειται για μια Ferrari είτε για το cloud». Σκέφτηκε κανείς ότι ξεμπερδέψαμε οριστικά με την ειδωλολατρεία και με την πίστη στη μαγεία;
«Δεν είναι η πρώτη φορά που οι άνθρωποι λατρεύουν ένα είδωλο [...] Οι άνθρωποι έχουν την τάση να θεοποιούν άψυχα αντικείμενα, είτε πρόκειται για μια Ferrari είτε για το cloud». Σκέφτηκε κανείς ότι ξεμπερδέψαμε οριστικά με την ειδωλολατρεία και με την πίστη στη μαγεία;
Γ. Ρ.
 |
| O άξονας: Από τους ιδεολόγους και τους tech-bros στην ωμή εξουσία: Curtis Yarvin, Peter Thiel, JD Vance © Anthony Gerace via Die Zeit (Photos: Laif (l.); dpa) |
Για να κατανοήσει κανείς την διανοητική και επιχειρηματική διαδρομή του Peter Thiel, δεν αρκεί να τον εξετάσει μέσα από το συμβατικό πρίσμα των επενδύσεων υψηλού ρίσκου (venture capital) ή των καινοτομιών στην τεχνολογία. Ο Thiel είναι προπαντός ένας πολιτικός θεολόγος, ο οποίος δρα μέσα στην καρδιά του οικοσυστήματος της Silicon Valley.
Πολλοί εκλαμβάνουν την εταιρεία Palantir Technologies, το πιο αξιοσημείωτο δημιούργημά του, είτε ως «κράτος εν κράτει» επιφορτισμένο με την επιτήρηση των μαζών, είτε, αντίθετα, ως ασπίδα της τάξης πραγμάτων του δυτικού πολιτισμού. Ωστόσο, για τον ίδιο τον Thiel, αυτή η εταιρεία αποτελεί τη χειροπιαστή εκδήλωση μιας κοσμοαντίληψης η οποία αμφισβητεί ριζικά τα δόγματα της δημοκρατικής νεωτερικότητας.
Αινιγματικός και ταυτόχρονα επιδραστικός, ο Thiel δεν είναι απλώς ένας επιχειρηματίας· είναι ένας στοχαστής, ο οποίος έχει υφάνει ένα περίπλοκο ιδεολογικό πλέγμα, αντλώντας από μια ευρεία γκάμα πηγών: Από τη μιμητική φιλοσοφία του René Girard (Ρενέ Ζιράρ) έως την αναρχοκαπιταλιστική προφητεία. Το πλέγμα αυτό, πιο πρόσφατα, κατέληξε σε ένα Αποκαλυψιακό θεολογικό σχήμα, σφιχτά δομημένο, αλλά και γενεσιουργό ανησυχίας.
Συνεπώς, το σύνολο του έργου του Thiel μπορεί να ερμηνευθεί ως μια διαρκής αιρετική δράση εναντίον της φιλελεύθερης συναίνεσης: Είναι μια αμφισβήτηση των ίδιων των θεμελίων της συνύπαρξης ως κοινωνίας πολιτών, τα οποία αυτός θεωρεί, τώρα πια, παρωχημένα.
Ωστόσο, πριν εμβαθύνουμε στην ιδεολογική αρχιτεκτονική του Peter Thiel, οφείλουμε να αποκαταστήσουμε τον όρο «αίρεση» (hérésie) στην αρχική του σημασία, απαλλάσσοντάς τον από τη συνήθη ταύτισή του με βλασφημία ή με απλό δογματικό σφάλμα, και αναδεικνύοντας την βαρύτητα των ελληνικών ετυμολογικών του ριζών. Η «αίρεσις» (hairesis) δηλώνει αρχικά μιαν «επιλογή»· την πράξη τού να απομονώνουμε ένα μέρος, διαχωρίζοντάς το από το υπόλοιπο, με το οποίο συναποτελούν ένα όλον. Άρα, με τη βαθύτερη φιλοσοφική έννοια, η αίρεση δεν συνιστά άρνηση της αλήθειας, αλλά απομόνωση μιας μερικής αλήθειας· μιας αλήθειας αποκομμένης από τον ιστό των σχέσεων εντός του όλου. Αυτή η μερική αλήθεια υπερυψώνεται σε απόλυτη αρχή. Πρόκειται για την ανάδειξη σε απόλυτο ενός θραύσματος αποκομμένου από την αρμονία του όλου: Μια επιμέρους ενστικτώδης ενόραση, σχετική με την ανθρώπινη φύση ή με τις κοινωνικές δυναμικές, απογυμνωμένη από τα απαραίτητα αντίβαρα, τα επιβεβλημένα από την πολυπλοκότητα της πραγματικότητας, καθίσταται ολοκληρωτική και, εντέλει, τυραννική.
Υπ' αυτό το πρίσμα οφείλουμε να ερμηνεύουμε το όραμα του Thiel. Όχι ως απλή απόρριψη των αξιών της πολιτισμκής Δύσης, αλλά ως μια παθολογική ριζοσπαστικοποίηση ορισμένων από τα συστατικά στοιχεία τους: Του ανταγωνισμού, της τεχνολογίας, του ατόμου· τα οποία, όταν αναγορεύονται στην μία και μοναδική κατευθυντήρια πυξίδα, οδηγούν σε αποτελέσματα που αποκλίνουν ριζικά από το κοινό δημοκρατικό εγχείρημα.
Η προφητεία του μονοπωλίου: Ο Thiel, ο René Girard και η σκιά της Μαφίας του PayPal
Η Silicon Valley ξεκίνησε σαν μια παρέα εφήβων η οποία συναντιόταν μέσα σε γκαράζ, με τα κεφάλια τους γεμάτα με ουτοπικές ιδέες. Για να κατανοήσει κανείς τη διαδρομή με την οποία κατέληξε να γίνει κομβικό κέντρο παγκόσμιας γεωπολιτικής ισχύος, πρέπει να εξετάσει τα αλληλοδιαπλεκόμενα φιλοσοφικά θεμέλια, πάνω στα οποία οικοδομήθηκε η εντυπωσιακή άνοδος της.
Στον πυρήνα αυτής της μεταμόρφωσης δεν βρίσκεται απλώς η μηχανική του λογισμικού, αλλά ένα είδος «μηχανικής» των ψυχών και των κοινωνιών, ενορχηστρωμένο από μια προσωπικότητα που ενσαρκώνει τόσο τον ρόλο του επενδυτή, όσο και εκείνον του πολιτικού θεολόγου: Τον Peter Thiel. Το όραμά του είναι κάτι πολύ πολύ περισσότερο από μια απλή επιχειρηματική στρατηγική: Συνιστά την πρακτική εφαρμογή μιας συγκεκριμένης φιλοσοφικής ανθρωπολογίας, αυτής του René Girard, η οποία υλοποιήθηκε, και στη συνέχεια διαδόθηκε, μέσω ενός από τα πιο επιδραστικά δίκτυα ισχύος στη σύγχρονη ιστορία: Της λεγόμενης «Μαφίας του PayPal».
Η Silicon Valley ξεκίνησε σαν μια παρέα εφήβων η οποία συναντιόταν μέσα σε γκαράζ, με τα κεφάλια τους γεμάτα με ουτοπικές ιδέες. Για να κατανοήσει κανείς τη διαδρομή με την οποία κατέληξε να γίνει κομβικό κέντρο παγκόσμιας γεωπολιτικής ισχύος, πρέπει να εξετάσει τα αλληλοδιαπλεκόμενα φιλοσοφικά θεμέλια, πάνω στα οποία οικοδομήθηκε η εντυπωσιακή άνοδος της.
Στον πυρήνα αυτής της μεταμόρφωσης δεν βρίσκεται απλώς η μηχανική του λογισμικού, αλλά ένα είδος «μηχανικής» των ψυχών και των κοινωνιών, ενορχηστρωμένο από μια προσωπικότητα που ενσαρκώνει τόσο τον ρόλο του επενδυτή, όσο και εκείνον του πολιτικού θεολόγου: Τον Peter Thiel. Το όραμά του είναι κάτι πολύ πολύ περισσότερο από μια απλή επιχειρηματική στρατηγική: Συνιστά την πρακτική εφαρμογή μιας συγκεκριμένης φιλοσοφικής ανθρωπολογίας, αυτής του René Girard, η οποία υλοποιήθηκε, και στη συνέχεια διαδόθηκε, μέσω ενός από τα πιο επιδραστικά δίκτυα ισχύος στη σύγχρονη ιστορία: Της λεγόμενης «Μαφίας του PayPal».
Η Ζιραρντιανή ενόραση και η μετατροπή της «μιμητικής επιθυμίας» σε χρήμα, σε πλανητική κλίμακα
Η ιστορία αυτή ξεκινά τη δεκαετία του 1980 στο Πανεπιστήμιο του Stanford. Εκεί, ως φοιτητής της φιλοσοφίας, ο νεαρός Peter Thiel ήρθε σε επαφή με τις ιδέες του René Girard. Ως αφετηρία, ο Γάλλος ανθρωπολόγος, γνωστός για τη θεωρία του περί «μιμητικής επιθυμίας», προσέφερε στον Thiel ένα ερμηνευτικό πλαίσιο για την κοινωνική πραγματικότητα, το οποίο, όπως αποδείχθηκε, αποσταθεροποιεί και κλονίζει βεβαιότητες ενώ ταυτόχρονα είναι ισχυρά επηρεαστικό.
Στο κέντρο της θεωρίας του Girard βρίσκεται η ιδέα ότι στον άνθρωπο, η επιθυμία δεν είναι ούτε αυτόνομη ούτε αυθόρμητη, αλλά θεμελιωδώς μιμητική: Επιθυμούμε ό,τι επιθυμούν οι άλλοι· επιθυμούμε όχι εξαιτίας της εγγενούς αξίας του αντικειμένου της επιθυμίας, αλλά επειδή η επιθυμία κάποιου άλλου γι' αυτό το ίδιο αντικείμενο, το καθιστά επιθυμητό και σε εμάς. Αν και εκ πρώτης όψεως φαίνεται αθώα, αυτή η δυναμική εγκυμονεί σημαντικό καταστροφικό δυναμικό: Όταν δύο ή περισσότερα άτομα επιθυμούν το ίδιο πράγμα, η σύγκλιση των επιθυμιών τους τα μετατρέπει αναπόφευκτα σε αντιπάλους· πυροδοτεί έναν ανταγωνισμό ο οποίος μπορεί να κλιμακωθεί σε «μιμητική βία». Δηλαδή σε μια συγκρουσιακή δίνη ικανή να διαλύσει τον κοινωνικό ιστό.
Ο Thiel δεν αρκέστηκε στη μελέτη αυτής της θεωρίας· την εσωτερίκευσε και την μετέτρεψε σε λειτουργικό δόγμα για τον κόσμο των επιχειρήσεων. Ενώ η κλασική οικονομική σκέψη και η ρητορική των καπιταλιστών εξυμνούν τον ανταγωνισμό ως κινητήρια δύναμη της προόδου, ο Thiel, βλέποντας τον ανταγωνισμό μέσα από το πρίσμα του Girard, τον αντιλαμβάνεται, αντίθετα, ως θανάσιμη παγίδα: Ως μια μορφή συλλογικής τρέλας η οποία διαβρώνει το κέρδος και καταστρέφει την αξία.
Αν ο ανταγωνισμός αποτελεί το επιχειρηματικό αντίστοιχο της μιμητικής βίας, τότε η νικηφόρα στρατηγική δεν είναι να γίνει κανείς καλύτερος ανταγωνιστής, αλλά να απορρίψει εξ ολοκλήρου τον ανταγωνισμό.
Στο γνωστό του βιβλίο Zero to One, το οποίο μπορεί να διαβαστεί ως εφαρμογή της θεωρίας του Girard στον χώρο των νεοφυών επιχειρήσεων (startups), ο Thiel υποστηρίζει ότι ο στόχος μιας εταιρείας δεν πρέπει να είναι η επικράτηση σε μια κορεσμένη αγορά, αλλά η δημιουργία κάποιου πράγματος εντελώς μοναδικού, ώστε να κατακτήσει μια θέση μονοπωλιακή. Υπ' αυτό το πρίσμα, το μονοπώλιο καθίσταται η μόνη διέξοδος από την μιμητική βία της αγοράς· ο μόνος χώρος στον οποίο είναι δυνατή η σταθερή παραγωγή αξίας και η διαρκής πρόσληψη της.
Αυτή τη φιλοσοφική εικασία, ο Thiel την αξιοποίησε στον επιχειρηματικό κόσμο ώστε να καθοδηγεί τις πιο επιτυχημένες επενδύσεις του.
Λόγου χάρη, βασίστηκε στη θεωρία της μιμητικής επιθυμίας για να προβλέψει την επιτυχία του Facebook· επένδυσε σ' αυτή την πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης σε πολύ πρώιμο στάδιο, όταν το Facebook βρισκόταν ακόμη στα σπάργανα. Εκεί όπου πολλοί έβλεπαν απλώς ένα ακόμη «geeky» ιστολόγιο για κομπιουτεράκηδες φοιτητές, ο Thiel είδε μια τέλεια «μιμητική μηχανή», μια πλατφόρμα σχεδιασμένη για να εκμεταλλεύεται μια θεμελιώδη ανθρώπινη παρόρμηση: Να παρατηρούμε τους άλλους, να τους μιμούμαστε και να επιθυμούμε ό,τι επιθυμούν και εκείνοι.
Λέγεται μάλιστα, ότι εξήγησε τις θεωρίες του René Girard στον ίδιο τον Mark Zuckerberg και τον έπεισε να επεκτείνει την πλατφόρμα [το Facebook], χρησιμοποιώντας ένα εντυπωσιακά «πιασάρικο» επιχείρημα: «Όποιος κατέχει μια μηχανή που παράγει επιθυμία, κατέχει τον κόσμο». Όπως λέει ο ίδιος, η εισαγωγή του κουμπιού «like» και η μετέπειτα εξέλιξή του δεν αποτελούσαν απλώς μια τεχνική καινοτομία, αλλά την τέλεια αλγοριθμική υλοποίηση της μιμητικής επιθυμίας: Έναν μηχανισμό σχεδιασμένο για να ενισχύει την μιμητική επιθυμία σε παγκόσμια κλίμακα και να την μετατρέπει σε χρήμα.
Η γένεση της δύναμης: Η συμμαχία «Μαφία του PayPal»
Ωστόσο, οι ιδέες, όσο ισχυρές κι αν είναι, δεν αρκούν από μόνες τους για να οικοδομηθούν αυτοκρατορίες. Απαιτούν ανθρώπους, κεφάλαια και μια λειτουργική δομή. Εδώ εμφανίζεται η «Μαφία του PayPal», δηλαδή μια ομάδα πρώην συνεργατών και συνιδρυτών του PayPal, η οποία, αναμφίβολα, αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες συγκεντρώσεις επιχειρηματικού ταλέντου και οικονομικής ισχύος στην εποχή μας. Αυτή η συμμαχία κάθε άλλο παρά θεωρητική είναι· πέρα από τον μύθο, σφυρηλατήθηκε μέσα στην ένταση ενός εξαιρετικά ανταγωνιστικού περιβάλλοντος και μέσα από τον κοινό αγώνα για την επιβίωση του PayPal στα πρώτα του βήματα.
Στα μέλη της συγκαταλέγονται προσωπικότητες οι οποίες έχουν κυριολεκτικά αναδιαμορφώσει το τεχνολογικό και κατ' επέκταση το κοινωνικό τοπίο του 21ου Αιώνα. Ενδεικτικά αναφέρουμε: Δίπλα στον Peter Thiel, τον πραγματικό πνευματικό πατέρα και «νονό» της ομάδας, βρίσκεται ο Elon Musk, ο οποίος στη συνέχεια ίδρυσε την Tesla και την SpaceX· βρίσκεται ο Reid Hoffman, δημιουργός του LinkedIn· βρίσκεται οι Max Levchin· βρίσκονται οι Chad Hurley, Steve Chen και Jawed Karim, ιδρυτές του YouTube· βρίσκεται ο Jeremy Stoppelman του Yelp· βρίσκεται ο David Sacks, ο οποίος σήμερα κατέχει την θέση του «τσάρου της τεχνητής νοημοσύνης και των κρυπτονομισμάτων» για λογαριασμό του Τραμπ· βρίσκεται και ο εξαιρετικά επιδραστικός Marc Andreessen.
Αυτό που συνδέει τούτα τα άτομα, ξεπερνά το απλό γεγονός ότι κάποτε μοιράζονταν τον ίδιο εργασιακό χώρο. Ανέπτυξαν μια κοινή κουλτούρα και ευημέρησαν μέσα σε ένα πνευματικό και λειτουργικό περιβάλλον θεμελιωμένο στην αμοιβαία εμπιστοσύνη, σε ένα τεχνοκρατικό όραμα για το μέλλον και μέσα σε ένα κλίμα επιχειρηματικής τόλμης η οποία δεν έδινε και πολλή σημασία σε συμβάσεις ή σε καθιερωμένους κανόνες.
Η «Μαφία του PayPal» λειτούργησε ως ένα πυκνό, στενά διασυνδεδεμένο δίκτυο· ήταν ένα πλέγμα συμφερόντων βασισμένο στην αμοιβαία υποστήριξη, δηλαδή όπως ακριβώς λειτουργούν οι πραγματικές συμμαχίες. Όταν το PayPal πωλήθηκε στο eBay το 2002, απελευθερώθηκαν κεφάλαια όσο και ταλέντα· όμως τα μέλη του δεν ακολούθησαν χωριστούς δρόμους. Αντιθέτως, παρέμειναν συνδεδεμένα, χρηματοδοτώντας νέα εγχειρήματα. Το ένα μέλος χρηματοδοτούσε τα εγχειρήματα του άλλου και παρείχε συμβουλές· αλληλο-στρατολογούνταν για να μπορούν να υλοποιούν νέα έργα. Το δίκτυό τους λειτούργησε ως πολλαπλασιαστής ισχύος: Η επιτυχία του καθενός συνέβαλε στο κεφάλαιο - τόσο στο οικονομικό, όσο και στο κεφάλαιο των διαπροσωπικών σχέσεων -, το οποίο τροφοδότησε την επιτυχία των υπολοίπων.
Όπως ήδη γράψαμε, ο Thiel διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην χρηματοδότηση του Facebook· επίσης, ενθάρρυνε τον Hoffman να δημιουργήσει το LinkedIn και στήριξε τις φιλοδοξίες του Musk στον τομέα του διαστήματος. Υπ' αυτή την έννοια, η «Μαφία του PayPal» αποτελεί ένα συγκεκριμένο παράδειγμα της θεωρίας των δικτύων: Είναι μια κλειστή ομάδα ανδρών, η οποία, μέσω ισχυρών δεσμών και ενός κοινού οράματος, κατορθώνει να ασκεί δυσανάλογα μεγάλη επιρροή σε όλο το σύστημα της ψηφιακής επιχειρηματικότητας.
Ωστόσο, χάρις στον Thiel, ένα ακόμη βαθύτερο «Ζιραρντιανό» στοιχείο εξακολουθεί να συγκρατεί αυτή την ομάδα. Ο Thiel επιδίωκε ανέκαθεν να αποφεύγει να εκδηλώνεται στο εσωτερικό των ομάδων του ο ανταγωνισμός, ο οποίος εκπηγάζει από τη «μιμητική επιθυμία». Στην περίπτωση του PayPal, παρατήρησε ότι η έλλειψη σαφήνειας στον καταμερισμό των ρόλων οδηγούσε σε καταστροφικές αντιπαλότητες· για να τις αποφύγει, ανέθεσε σε κάθε άτομο ευθύνες τόσο ξεκάθαρα διακριτές, ώστε κάθε συνεργάτης κατείχε μια μορφή μονοπωλίου στα δικά του καθήκοντα· έτσι εξουδετερώνονταν οι συγκρούσεις και ενθαρρύνονταν οι εστιασμένες συνεργασίες.
Αυτή η φιλοσοφία διαχείρισης, η οποία αξιοποιεί μια ακραία μορφή ατομικισμού, αλλά εντάσσοντας την μέσα σε μια εξαιρετικά συντονισμένη δομή, έχει γίνει σήμα κατατεθέν των συγκεκριμένων εταιρειών που αναδύονται μέσα από αυτή τη διασπορά. Είναι αναμφισβήτητα η πιο βαθιά και πιο απτή κληρονομιά του Peter Thiel.
Η ιστορία αυτή ξεκινά τη δεκαετία του 1980 στο Πανεπιστήμιο του Stanford. Εκεί, ως φοιτητής της φιλοσοφίας, ο νεαρός Peter Thiel ήρθε σε επαφή με τις ιδέες του René Girard. Ως αφετηρία, ο Γάλλος ανθρωπολόγος, γνωστός για τη θεωρία του περί «μιμητικής επιθυμίας», προσέφερε στον Thiel ένα ερμηνευτικό πλαίσιο για την κοινωνική πραγματικότητα, το οποίο, όπως αποδείχθηκε, αποσταθεροποιεί και κλονίζει βεβαιότητες ενώ ταυτόχρονα είναι ισχυρά επηρεαστικό.
Στο κέντρο της θεωρίας του Girard βρίσκεται η ιδέα ότι στον άνθρωπο, η επιθυμία δεν είναι ούτε αυτόνομη ούτε αυθόρμητη, αλλά θεμελιωδώς μιμητική: Επιθυμούμε ό,τι επιθυμούν οι άλλοι· επιθυμούμε όχι εξαιτίας της εγγενούς αξίας του αντικειμένου της επιθυμίας, αλλά επειδή η επιθυμία κάποιου άλλου γι' αυτό το ίδιο αντικείμενο, το καθιστά επιθυμητό και σε εμάς. Αν και εκ πρώτης όψεως φαίνεται αθώα, αυτή η δυναμική εγκυμονεί σημαντικό καταστροφικό δυναμικό: Όταν δύο ή περισσότερα άτομα επιθυμούν το ίδιο πράγμα, η σύγκλιση των επιθυμιών τους τα μετατρέπει αναπόφευκτα σε αντιπάλους· πυροδοτεί έναν ανταγωνισμό ο οποίος μπορεί να κλιμακωθεί σε «μιμητική βία». Δηλαδή σε μια συγκρουσιακή δίνη ικανή να διαλύσει τον κοινωνικό ιστό.
Ο Thiel δεν αρκέστηκε στη μελέτη αυτής της θεωρίας· την εσωτερίκευσε και την μετέτρεψε σε λειτουργικό δόγμα για τον κόσμο των επιχειρήσεων. Ενώ η κλασική οικονομική σκέψη και η ρητορική των καπιταλιστών εξυμνούν τον ανταγωνισμό ως κινητήρια δύναμη της προόδου, ο Thiel, βλέποντας τον ανταγωνισμό μέσα από το πρίσμα του Girard, τον αντιλαμβάνεται, αντίθετα, ως θανάσιμη παγίδα: Ως μια μορφή συλλογικής τρέλας η οποία διαβρώνει το κέρδος και καταστρέφει την αξία.
Αν ο ανταγωνισμός αποτελεί το επιχειρηματικό αντίστοιχο της μιμητικής βίας, τότε η νικηφόρα στρατηγική δεν είναι να γίνει κανείς καλύτερος ανταγωνιστής, αλλά να απορρίψει εξ ολοκλήρου τον ανταγωνισμό.
Στο γνωστό του βιβλίο Zero to One, το οποίο μπορεί να διαβαστεί ως εφαρμογή της θεωρίας του Girard στον χώρο των νεοφυών επιχειρήσεων (startups), ο Thiel υποστηρίζει ότι ο στόχος μιας εταιρείας δεν πρέπει να είναι η επικράτηση σε μια κορεσμένη αγορά, αλλά η δημιουργία κάποιου πράγματος εντελώς μοναδικού, ώστε να κατακτήσει μια θέση μονοπωλιακή. Υπ' αυτό το πρίσμα, το μονοπώλιο καθίσταται η μόνη διέξοδος από την μιμητική βία της αγοράς· ο μόνος χώρος στον οποίο είναι δυνατή η σταθερή παραγωγή αξίας και η διαρκής πρόσληψη της.
Αυτή τη φιλοσοφική εικασία, ο Thiel την αξιοποίησε στον επιχειρηματικό κόσμο ώστε να καθοδηγεί τις πιο επιτυχημένες επενδύσεις του.
Λόγου χάρη, βασίστηκε στη θεωρία της μιμητικής επιθυμίας για να προβλέψει την επιτυχία του Facebook· επένδυσε σ' αυτή την πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης σε πολύ πρώιμο στάδιο, όταν το Facebook βρισκόταν ακόμη στα σπάργανα. Εκεί όπου πολλοί έβλεπαν απλώς ένα ακόμη «geeky» ιστολόγιο για κομπιουτεράκηδες φοιτητές, ο Thiel είδε μια τέλεια «μιμητική μηχανή», μια πλατφόρμα σχεδιασμένη για να εκμεταλλεύεται μια θεμελιώδη ανθρώπινη παρόρμηση: Να παρατηρούμε τους άλλους, να τους μιμούμαστε και να επιθυμούμε ό,τι επιθυμούν και εκείνοι.
Λέγεται μάλιστα, ότι εξήγησε τις θεωρίες του René Girard στον ίδιο τον Mark Zuckerberg και τον έπεισε να επεκτείνει την πλατφόρμα [το Facebook], χρησιμοποιώντας ένα εντυπωσιακά «πιασάρικο» επιχείρημα: «Όποιος κατέχει μια μηχανή που παράγει επιθυμία, κατέχει τον κόσμο». Όπως λέει ο ίδιος, η εισαγωγή του κουμπιού «like» και η μετέπειτα εξέλιξή του δεν αποτελούσαν απλώς μια τεχνική καινοτομία, αλλά την τέλεια αλγοριθμική υλοποίηση της μιμητικής επιθυμίας: Έναν μηχανισμό σχεδιασμένο για να ενισχύει την μιμητική επιθυμία σε παγκόσμια κλίμακα και να την μετατρέπει σε χρήμα.
 |
| © Fortune Magazine |
Ωστόσο, οι ιδέες, όσο ισχυρές κι αν είναι, δεν αρκούν από μόνες τους για να οικοδομηθούν αυτοκρατορίες. Απαιτούν ανθρώπους, κεφάλαια και μια λειτουργική δομή. Εδώ εμφανίζεται η «Μαφία του PayPal», δηλαδή μια ομάδα πρώην συνεργατών και συνιδρυτών του PayPal, η οποία, αναμφίβολα, αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες συγκεντρώσεις επιχειρηματικού ταλέντου και οικονομικής ισχύος στην εποχή μας. Αυτή η συμμαχία κάθε άλλο παρά θεωρητική είναι· πέρα από τον μύθο, σφυρηλατήθηκε μέσα στην ένταση ενός εξαιρετικά ανταγωνιστικού περιβάλλοντος και μέσα από τον κοινό αγώνα για την επιβίωση του PayPal στα πρώτα του βήματα.
Στα μέλη της συγκαταλέγονται προσωπικότητες οι οποίες έχουν κυριολεκτικά αναδιαμορφώσει το τεχνολογικό και κατ' επέκταση το κοινωνικό τοπίο του 21ου Αιώνα. Ενδεικτικά αναφέρουμε: Δίπλα στον Peter Thiel, τον πραγματικό πνευματικό πατέρα και «νονό» της ομάδας, βρίσκεται ο Elon Musk, ο οποίος στη συνέχεια ίδρυσε την Tesla και την SpaceX· βρίσκεται ο Reid Hoffman, δημιουργός του LinkedIn· βρίσκεται οι Max Levchin· βρίσκονται οι Chad Hurley, Steve Chen και Jawed Karim, ιδρυτές του YouTube· βρίσκεται ο Jeremy Stoppelman του Yelp· βρίσκεται ο David Sacks, ο οποίος σήμερα κατέχει την θέση του «τσάρου της τεχνητής νοημοσύνης και των κρυπτονομισμάτων» για λογαριασμό του Τραμπ· βρίσκεται και ο εξαιρετικά επιδραστικός Marc Andreessen.
Αυτό που συνδέει τούτα τα άτομα, ξεπερνά το απλό γεγονός ότι κάποτε μοιράζονταν τον ίδιο εργασιακό χώρο. Ανέπτυξαν μια κοινή κουλτούρα και ευημέρησαν μέσα σε ένα πνευματικό και λειτουργικό περιβάλλον θεμελιωμένο στην αμοιβαία εμπιστοσύνη, σε ένα τεχνοκρατικό όραμα για το μέλλον και μέσα σε ένα κλίμα επιχειρηματικής τόλμης η οποία δεν έδινε και πολλή σημασία σε συμβάσεις ή σε καθιερωμένους κανόνες.
Η «Μαφία του PayPal» λειτούργησε ως ένα πυκνό, στενά διασυνδεδεμένο δίκτυο· ήταν ένα πλέγμα συμφερόντων βασισμένο στην αμοιβαία υποστήριξη, δηλαδή όπως ακριβώς λειτουργούν οι πραγματικές συμμαχίες. Όταν το PayPal πωλήθηκε στο eBay το 2002, απελευθερώθηκαν κεφάλαια όσο και ταλέντα· όμως τα μέλη του δεν ακολούθησαν χωριστούς δρόμους. Αντιθέτως, παρέμειναν συνδεδεμένα, χρηματοδοτώντας νέα εγχειρήματα. Το ένα μέλος χρηματοδοτούσε τα εγχειρήματα του άλλου και παρείχε συμβουλές· αλληλο-στρατολογούνταν για να μπορούν να υλοποιούν νέα έργα. Το δίκτυό τους λειτούργησε ως πολλαπλασιαστής ισχύος: Η επιτυχία του καθενός συνέβαλε στο κεφάλαιο - τόσο στο οικονομικό, όσο και στο κεφάλαιο των διαπροσωπικών σχέσεων -, το οποίο τροφοδότησε την επιτυχία των υπολοίπων.
Όπως ήδη γράψαμε, ο Thiel διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην χρηματοδότηση του Facebook· επίσης, ενθάρρυνε τον Hoffman να δημιουργήσει το LinkedIn και στήριξε τις φιλοδοξίες του Musk στον τομέα του διαστήματος. Υπ' αυτή την έννοια, η «Μαφία του PayPal» αποτελεί ένα συγκεκριμένο παράδειγμα της θεωρίας των δικτύων: Είναι μια κλειστή ομάδα ανδρών, η οποία, μέσω ισχυρών δεσμών και ενός κοινού οράματος, κατορθώνει να ασκεί δυσανάλογα μεγάλη επιρροή σε όλο το σύστημα της ψηφιακής επιχειρηματικότητας.
Ωστόσο, χάρις στον Thiel, ένα ακόμη βαθύτερο «Ζιραρντιανό» στοιχείο εξακολουθεί να συγκρατεί αυτή την ομάδα. Ο Thiel επιδίωκε ανέκαθεν να αποφεύγει να εκδηλώνεται στο εσωτερικό των ομάδων του ο ανταγωνισμός, ο οποίος εκπηγάζει από τη «μιμητική επιθυμία». Στην περίπτωση του PayPal, παρατήρησε ότι η έλλειψη σαφήνειας στον καταμερισμό των ρόλων οδηγούσε σε καταστροφικές αντιπαλότητες· για να τις αποφύγει, ανέθεσε σε κάθε άτομο ευθύνες τόσο ξεκάθαρα διακριτές, ώστε κάθε συνεργάτης κατείχε μια μορφή μονοπωλίου στα δικά του καθήκοντα· έτσι εξουδετερώνονταν οι συγκρούσεις και ενθαρρύνονταν οι εστιασμένες συνεργασίες.
Αυτή η φιλοσοφία διαχείρισης, η οποία αξιοποιεί μια ακραία μορφή ατομικισμού, αλλά εντάσσοντας την μέσα σε μια εξαιρετικά συντονισμένη δομή, έχει γίνει σήμα κατατεθέν των συγκεκριμένων εταιρειών που αναδύονται μέσα από αυτή τη διασπορά. Είναι αναμφισβήτητα η πιο βαθιά και πιο απτή κληρονομιά του Peter Thiel.
Μια αόρατη επανάσταση: Ο Peter Thiel και το πραξικόπημα της Σίλικον Βάλεϊ
Η μετάβαση από την ψηφιακή επιχείρηση στην πολιτική εξουσία δεν ήταν τυχαία τροπή των γεγονότων. Ήταν η λογική κορύφωση αυτών των ιδεολογικών και δομικών προϋποθέσεων. Οι εταιρείες οι οποίες ιδρύθηκαν ή χρηματοδοτήθηκαν από τη «Μαφία του PayPal», δεν ήταν εταιρείες οι οποίες απλά και μόνον πουλούσαν προϊόντα· οι εταιρείες αυτές επαναπροσδιόρισαν την ίδια την υποδομή της κοινωνικής αλληλεπίδρασης, της εργασίας, της πληροφορίας και της ασφάλειας.
Το Facebook αποίκισε τις ανθρώπινες σχέσεις.
Το LinkedIn χαρτογράφησε τον επαγγελματικό κόσμο και τον δόμησε ως δίκτυο στον ψηφιακό κόσμο.
Το YouTube ήταν ένας εκδημοκρατισμός της παραγωγής βίντεο, ενώ ταυτόχρονα την κατακερμάτισε σε ακραίο βαθμό.
Η Palantir Technologies ιδρύθηκε από τον Peter Thiel με την υποστήριξη της CIA μέσω του In-Q-Tel, venture capital βραχίονα της, ιδρυμένου το 1999 με δική της πρωτοβουλία και αρχική χρηματοδότηση από την ίδια την CIA. H Palantir Technologies ενσωμάτωσε στην καρδιά των μυστικών υπηρεσιών και των στρατιωτικών μηχανισμών την λογική της ανάλυσης δεδομένων.
Αυτό που ξεκίνησε ως οικονομική φιλοδοξία, ως δημιουργία μονοπωλίων για την αποφυγή του ανταγωνισμού, μετεξελίχθηκε σε πολιτικό ζήτημα από τη στιγμή που αυτές οι πλατφόρμες εξαπλώθηκαν σε παγκόσμια κλίμακα. Όταν εφαρμόζεται στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης η θεωρία της μιμητικής επιθυμίας, αποκαλύπτεται η πραγματική πολιτική διάσταση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης: Εάν τα ανθρώπινα όντα είμαστε στην πραγματικότητα μηχανές μίμησης, τότε, όποιος ελέγχει τους αλγόριθμους που υποδεικνύουν ποιον και τί να μιμηθούμε, αυτός ελέγχει αποτελεσματικά την κοινωνία.
Οι πλατφόρμες δεν είναι ουδέτερες. Όπως έχει δείξει ο Geert Lovink,1 είναι ενσαρκώσεις μιας συγκεκριμένης ιδεολογίας· ενεργούν ως όργανα που διαμορφώνουν τη συμπεριφορά και επαναπροσδιορίζουν τους κοινωνικούς κανόνες.
Στη δεύτερη δεκαετία του 21ου Αιώνα, αυτή η επιρροή έγινε καταφανής. Η πίεση για όλο και μεγαλύτερο εκχρηματισμό, πράγμα που είναι αναγκαίο για να ικανοποιούνται οι χρηματοοικονομικές αγορές μετά από την εισαγωγή αυτών των εταιρειών στα χρηματιστήρια (όπως π.χ. η αρχική δημόσια προσφορά του Facebook το 2012 για εισαγωγή στον NASDAQ), οδήγησε στην εφαρμογή εργαλείων δημιουργίας προφίλ και μικροστόχευσης, πράγμα που καθιστά την κοινή γνώμη ευάλωτη σε χειραγώγηση σε πρωτοφανή κλίμακα.
Το σκάνδαλο της Cambridge Analytica [με εργαλείο το Facebook] ήταν απλώς η κορυφή ενός πολύ μεγαλύτερου παγόβουνου: Δεδομένα συμπεριφοράς, που συλλέχθηκαν με τη βοήθεια της ίδιας της λογικής πάνω στην οποία στηρίζονται και λειτουργούν αυτές οι πλατφόρμες, χρησιμοποιήθηκαν ως όπλα για πολιτικούς σκοπούς.
Ο ίδιος ο Peter Thiel είναι η ενσάρκωση αυτής της μετατόπισης [από την οικονομική φιλοδοξία στο κυνήγι της πολιτικής εξουσίας].
Από ελευθεριακός (libertarian) επενδυτής, μετατράπηκε σε κεντρική πολιτική προσωπικότητα· υποστήριξε ανοιχτά τον Ντόναλντ Τραμπ και χρηματοδότησε υποψηφίους (Τζ. Ντ. Βανς) οι οποίοι συμμερίζονται την αντισυστημική ατζέντα του.
Το όραμά του, το βασισμένο τόσο στην ανθρωπολογική απαισιοδοξία του René Girard την σχετική με την βία του όχλου, όσο και στην προφητεία για το τέλος του εθνικού κράτους, η οποία διατυπώνεται στο The Sovereign Individual [βιβλίο των William Rees-Mogg και James Dale Davidson, 1997, για την δεύτερη έκδοση του οποίου to 2020 ο Thiel έγραψε τον πρόλογο],2 τον οδήγησε στο να δει την τεχνολογία όχι απλώς ως όργανο παραγωγής κέρδους, αλλά ως εργαλείο για τη διαχείριση της παρακμής των φιλελεύθερων δημοκρατικών θεσμών.
Η μετάβαση από την ψηφιακή επιχείρηση στην πολιτική εξουσία δεν ήταν τυχαία τροπή των γεγονότων. Ήταν η λογική κορύφωση αυτών των ιδεολογικών και δομικών προϋποθέσεων. Οι εταιρείες οι οποίες ιδρύθηκαν ή χρηματοδοτήθηκαν από τη «Μαφία του PayPal», δεν ήταν εταιρείες οι οποίες απλά και μόνον πουλούσαν προϊόντα· οι εταιρείες αυτές επαναπροσδιόρισαν την ίδια την υποδομή της κοινωνικής αλληλεπίδρασης, της εργασίας, της πληροφορίας και της ασφάλειας.
Το Facebook αποίκισε τις ανθρώπινες σχέσεις.
Το LinkedIn χαρτογράφησε τον επαγγελματικό κόσμο και τον δόμησε ως δίκτυο στον ψηφιακό κόσμο.
Το YouTube ήταν ένας εκδημοκρατισμός της παραγωγής βίντεο, ενώ ταυτόχρονα την κατακερμάτισε σε ακραίο βαθμό.
Η Palantir Technologies ιδρύθηκε από τον Peter Thiel με την υποστήριξη της CIA μέσω του In-Q-Tel, venture capital βραχίονα της, ιδρυμένου το 1999 με δική της πρωτοβουλία και αρχική χρηματοδότηση από την ίδια την CIA. H Palantir Technologies ενσωμάτωσε στην καρδιά των μυστικών υπηρεσιών και των στρατιωτικών μηχανισμών την λογική της ανάλυσης δεδομένων.
Αυτό που ξεκίνησε ως οικονομική φιλοδοξία, ως δημιουργία μονοπωλίων για την αποφυγή του ανταγωνισμού, μετεξελίχθηκε σε πολιτικό ζήτημα από τη στιγμή που αυτές οι πλατφόρμες εξαπλώθηκαν σε παγκόσμια κλίμακα. Όταν εφαρμόζεται στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης η θεωρία της μιμητικής επιθυμίας, αποκαλύπτεται η πραγματική πολιτική διάσταση των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης: Εάν τα ανθρώπινα όντα είμαστε στην πραγματικότητα μηχανές μίμησης, τότε, όποιος ελέγχει τους αλγόριθμους που υποδεικνύουν ποιον και τί να μιμηθούμε, αυτός ελέγχει αποτελεσματικά την κοινωνία.
Οι πλατφόρμες δεν είναι ουδέτερες. Όπως έχει δείξει ο Geert Lovink,1 είναι ενσαρκώσεις μιας συγκεκριμένης ιδεολογίας· ενεργούν ως όργανα που διαμορφώνουν τη συμπεριφορά και επαναπροσδιορίζουν τους κοινωνικούς κανόνες.
Στη δεύτερη δεκαετία του 21ου Αιώνα, αυτή η επιρροή έγινε καταφανής. Η πίεση για όλο και μεγαλύτερο εκχρηματισμό, πράγμα που είναι αναγκαίο για να ικανοποιούνται οι χρηματοοικονομικές αγορές μετά από την εισαγωγή αυτών των εταιρειών στα χρηματιστήρια (όπως π.χ. η αρχική δημόσια προσφορά του Facebook το 2012 για εισαγωγή στον NASDAQ), οδήγησε στην εφαρμογή εργαλείων δημιουργίας προφίλ και μικροστόχευσης, πράγμα που καθιστά την κοινή γνώμη ευάλωτη σε χειραγώγηση σε πρωτοφανή κλίμακα.
Το σκάνδαλο της Cambridge Analytica [με εργαλείο το Facebook] ήταν απλώς η κορυφή ενός πολύ μεγαλύτερου παγόβουνου: Δεδομένα συμπεριφοράς, που συλλέχθηκαν με τη βοήθεια της ίδιας της λογικής πάνω στην οποία στηρίζονται και λειτουργούν αυτές οι πλατφόρμες, χρησιμοποιήθηκαν ως όπλα για πολιτικούς σκοπούς.
Ο ίδιος ο Peter Thiel είναι η ενσάρκωση αυτής της μετατόπισης [από την οικονομική φιλοδοξία στο κυνήγι της πολιτικής εξουσίας].
Από ελευθεριακός (libertarian) επενδυτής, μετατράπηκε σε κεντρική πολιτική προσωπικότητα· υποστήριξε ανοιχτά τον Ντόναλντ Τραμπ και χρηματοδότησε υποψηφίους (Τζ. Ντ. Βανς) οι οποίοι συμμερίζονται την αντισυστημική ατζέντα του.
Το όραμά του, το βασισμένο τόσο στην ανθρωπολογική απαισιοδοξία του René Girard την σχετική με την βία του όχλου, όσο και στην προφητεία για το τέλος του εθνικού κράτους, η οποία διατυπώνεται στο The Sovereign Individual [βιβλίο των William Rees-Mogg και James Dale Davidson, 1997, για την δεύτερη έκδοση του οποίου to 2020 ο Thiel έγραψε τον πρόλογο],2 τον οδήγησε στο να δει την τεχνολογία όχι απλώς ως όργανο παραγωγής κέρδους, αλλά ως εργαλείο για τη διαχείριση της παρακμής των φιλελεύθερων δημοκρατικών θεσμών.
Αν η δημοκρατία είναι ευάλωτη στις ανορθολογικές εξάρσεις της μιμητικής βίας, τότε, για όσους βλέπουν από από αυτή την οπτική γωνία, η τεχνολογία προσφέρει μια εναλλακτική λύση: Μπορεί να δώσει μια τάξη βασισμένη στον έλεγχο των δεδομένων, στην αλγοριθμική πρόβλεψη και στην τεχνοκρατική διαχείριση των μαζών.
Η ιδεολογία που διαπερνά αυτήν την ομάδα και διατρέχει ευρύτερα την Silicon Valley, έχει εξελιχθεί σταδιακά προς μορφές μετα-ανθρωπισμού, κυρίως μέσω των ρευμάτων του κινήματος TESCREAL [Transhumanism, Extropianism, Singularitarianism, Cosmism, Rationalism, Εffective Αltruism, Long-termism]. Αυτές οι φιλοσοφίες, οι οποίες υποστηρίζονται ιδιαίτερα από τον Elon Musk, βλέπουν την τεχνολογία ως εργαλείο για την υπέρβαση των βιολογικών και κοινωνικών περιορισμών του ανθρώπινου είδους. Ειδικότερα ο «Αποτελεσματικός Αλτρουισμός» (Εffective Αltruism) και ο «Μακροπροθεσμισμός» (Long-termism), τους οποίους προωθούν προσωπικότητες όπως ο Dustin Moskovitz [ο άλλοτε συνιδρυτής του Facebook], μετατρέπουν την συσσώρευση κεφαλαίου σε ηθική επιταγή η οποία στοχεύει στην «σωτηρία του μέλλοντος». Με αυτή τη λογική «δικαιολογούν» ακόμη και μια σχετική αδιαφορία απέναντι στις σημερινές ανισότητες· όλα στο όνομα ενός υποθετικού μελλοντικού καλού για την ανθρωπότητα.
Τελικά, αυτό που ξεκίνησε ως η επιχειρηματική περιπέτεια μιας ομάδας νεαρών σπασίκληδων (nerds) της ψηφιακής τεχνολογίας και outsiders στο Πάλο Άλτο της Καλιφόρνιας, αποδείχθηκε ότι ήταν η οικοδόμηση μιας νέας αρχιτεκτονικής της εξουσίας.
Οπλισμένη με τις φιλοσοφικές ιδέες του Ζιράρ - μεσολαβούντος του Thiel -, η «Μαφία του PayPal», κατάλαβε πολύ πριν από πολλούς άλλους, ότι τώρα πια, στην ψηφιακή εποχή, η πραγματική ισχύς δεν έγκειται στον έλεγχο των μέσων παραγωγής, αλλά στον έλεγχο των μέσων μίμησης και διασύνδεσης. Οικοδόμησαν έναν ψηφιακό «πύργο» για να ενώσουν τον κόσμο· αλλά, πάνω απ’ όλα, για να τον κυβερνήσουν.
Καθώς άρχισαν να εμφανίζονται τα διαχωριστικά ρήγματα σ' αυτή τη δομή - πόλωση, παραπληροφόρηση, εκ των άνω έλεγχος των αλγορίθμων - κατέστη σαφές ότι αυτές οι πλατφόρμες δεν είναι απλά εικονικές «πλατείες» δημόσιας συζήτησης, αλλά ισχυρές ιδεολογικές μηχανές, ικανές να αμφισβητήσουν την κυριαρχία των κρατών και να ξαναγράψουν τους ίδιους τους κανόνες της δημοκρατικής συμβίωσης.
Αυτό που ξεκίνησε ως οικονομικό εγχείρημα εξελίχθηκε σε πολιτική ισχύ, επειδή χτύπησε στην ίδια τη ρίζα του κοινωνικού δεσμού: Στην επιθυμία, στη μίμηση και στη βία που απορρέει από αυτές.
Για να δανειστούμε μια φράση της Marietje Schaake,3 συντελέσθηκε μια αόρατη επανάσταση: Η Silicon Valley είχε ξεκινήσει ένα διαρκές πραξικόπημα.
Η ιδεολογία που διαπερνά αυτήν την ομάδα και διατρέχει ευρύτερα την Silicon Valley, έχει εξελιχθεί σταδιακά προς μορφές μετα-ανθρωπισμού, κυρίως μέσω των ρευμάτων του κινήματος TESCREAL [Transhumanism, Extropianism, Singularitarianism, Cosmism, Rationalism, Εffective Αltruism, Long-termism]. Αυτές οι φιλοσοφίες, οι οποίες υποστηρίζονται ιδιαίτερα από τον Elon Musk, βλέπουν την τεχνολογία ως εργαλείο για την υπέρβαση των βιολογικών και κοινωνικών περιορισμών του ανθρώπινου είδους. Ειδικότερα ο «Αποτελεσματικός Αλτρουισμός» (Εffective Αltruism) και ο «Μακροπροθεσμισμός» (Long-termism), τους οποίους προωθούν προσωπικότητες όπως ο Dustin Moskovitz [ο άλλοτε συνιδρυτής του Facebook], μετατρέπουν την συσσώρευση κεφαλαίου σε ηθική επιταγή η οποία στοχεύει στην «σωτηρία του μέλλοντος». Με αυτή τη λογική «δικαιολογούν» ακόμη και μια σχετική αδιαφορία απέναντι στις σημερινές ανισότητες· όλα στο όνομα ενός υποθετικού μελλοντικού καλού για την ανθρωπότητα.
Τελικά, αυτό που ξεκίνησε ως η επιχειρηματική περιπέτεια μιας ομάδας νεαρών σπασίκληδων (nerds) της ψηφιακής τεχνολογίας και outsiders στο Πάλο Άλτο της Καλιφόρνιας, αποδείχθηκε ότι ήταν η οικοδόμηση μιας νέας αρχιτεκτονικής της εξουσίας.
Οπλισμένη με τις φιλοσοφικές ιδέες του Ζιράρ - μεσολαβούντος του Thiel -, η «Μαφία του PayPal», κατάλαβε πολύ πριν από πολλούς άλλους, ότι τώρα πια, στην ψηφιακή εποχή, η πραγματική ισχύς δεν έγκειται στον έλεγχο των μέσων παραγωγής, αλλά στον έλεγχο των μέσων μίμησης και διασύνδεσης. Οικοδόμησαν έναν ψηφιακό «πύργο» για να ενώσουν τον κόσμο· αλλά, πάνω απ’ όλα, για να τον κυβερνήσουν.
Καθώς άρχισαν να εμφανίζονται τα διαχωριστικά ρήγματα σ' αυτή τη δομή - πόλωση, παραπληροφόρηση, εκ των άνω έλεγχος των αλγορίθμων - κατέστη σαφές ότι αυτές οι πλατφόρμες δεν είναι απλά εικονικές «πλατείες» δημόσιας συζήτησης, αλλά ισχυρές ιδεολογικές μηχανές, ικανές να αμφισβητήσουν την κυριαρχία των κρατών και να ξαναγράψουν τους ίδιους τους κανόνες της δημοκρατικής συμβίωσης.
Αυτό που ξεκίνησε ως οικονομικό εγχείρημα εξελίχθηκε σε πολιτική ισχύ, επειδή χτύπησε στην ίδια τη ρίζα του κοινωνικού δεσμού: Στην επιθυμία, στη μίμηση και στη βία που απορρέει από αυτές.
Για να δανειστούμε μια φράση της Marietje Schaake,3 συντελέσθηκε μια αόρατη επανάσταση: Η Silicon Valley είχε ξεκινήσει ένα διαρκές πραξικόπημα.
Μια εκδίκηση με τη βοήθεια υπολογιστών: Η εξέγερση της «Γενιάς Χ» (Generation X) ενάντια στην τάξη πραγμάτων των «Boomers».
Για να κατανοήσουμε πλήρως τον ανατρεπτικό χαρακτήρα του εγχειρήματος που προωθούν ο Peter Thiel και ο κύκλος του, δεν αρκεί να χαρτογραφήσουμε τις φιλοσοφικές συντεταγμένες του· πρέπει να κατανοήσουμε και τη γενεαλογική του διάσταση.
Για να κατανοήσουμε πλήρως τον ανατρεπτικό χαρακτήρα του εγχειρήματος που προωθούν ο Peter Thiel και ο κύκλος του, δεν αρκεί να χαρτογραφήσουμε τις φιλοσοφικές συντεταγμένες του· πρέπει να κατανοήσουμε και τη γενεαλογική του διάσταση.
Και πράγματι, οι ενέργειές τους αποκαλύπτουν ένα ιστορικό χάσμα, το οποίο αφορά ειδικά την «Γενιά Χ» [Είναι η δημογραφική ομάδα με έτη γέννησης από το 1965 έως το 1980 ή σύμφωνα με ορισμένους από το 1960 έως το 1977 ή και το 1985. Ακολουθεί τους λεγόμενους Baby Boomers (έτη γέννησης 1946 - 1964) και προηγείται των «Millennials» ή «Γενιά Υ» (έτη γέννησης 1981 - 1996). Σήμερα τα μέλη της «Γενιάς Χ» είναι ηλικίας περίπου 46 έως 61 ετών]. Είναι ένα χάσμα που διαπερνά ολόκληρη τη Silicon Valley. Ενώ το κυρίαρχο αφήγημα συνδέει συχνά την τεχνολογική καινοτομία με τους «Millennials» ή με την «Γενιά Ζ» («Generation Z», έτη γέννησης 1997 - 2012), η πραγματικότητα είναι ότι η βαθιά αρχιτεκτονική της ψηφιακής ισχύος σχεδιάστηκε από την «Γενιά Χ», τη δημογραφική ομάδα η οποία συχνά αποκαλείται «Ξεχασμένη Γενιά». Μια αθόρυβη αλλά ριζική μετατόπιση της ισχύος, συντελέστηκε σ' αυτόν ακριβώς τον ενδιάμεσο δημογραφικό χώρο, στους στριμωγμένους ανάμεσα στην συντριπτικού μεγέθους δημογραφική κληρονομιά των «Baby Boomers» και στην ψηφιακή έκρηξη των γενεών που ακολούθησαν μετά την «Γενιά Χ».
Προσωπικότητες όπως ο Elon Musk, ο Larry Page και ο Sergey Brin (της Google), και ο ίδιος ο Peter Thiel, δεν είναι απλά και μόνον επιχειρηματίες· ενσαρκώνουν την πρωτοπορία μιας γενιάς, η οποία, έχοντας ενηλικιωθεί πάνω στην κόψη του ξυραφιού ανάμεσα στον αναλογικό και τον ψηφιακό κόσμο, κατάφερε να μετατρέψει την πολιτική της περιθωριοποίηση σε τεχνολογική υπεροχή.
Σήμερα, αυτή η γενιά κρατά τα κλειδιά της εξουσίας. Κατέχει περισσότερες από τις μισές ηγετικές θέσεις παγκοσμίως στον τομέα της τεχνολογίας.
Ωστόσο, ακόμη και αυτό το ποσοτικό μέγεθος δεν επαρκεί για να εξηγήσει τη φύση της «αίρεσής» τους.
Υπό την σημερινή της μορφή, η Silicon Valley μπορεί να ερμηνευθεί ως μια μεγάλη πράξη εκδίκησης της «Γενιάς Χ» εναντίον των δομών εξουσίας τις οποίες κληρονόμησε από τη γενιά των «Baby Boomers». Ενώ εκείνη η προηγηθείσα γενιά είχε καταλάβει και απολιθώσει τους παραδοσιακούς θεσμούς, τις τράπεζες, τις μεγάλες και ιεραρχικά δομημένες επιχειρήσεις, την αυτοκινητοβιομηχανία και τις θέσεις ελέγχου της ροής των πληροφοριών (gatekeepers) στα μέσα ενημέρωσης, οι κληρονόμοι τους της «Γενιάς Χ» δεν επεδίωξαν ούτε μια κατά μέτωπο σύγκρουση, ούτε αποπειράθηκαν μια μεταρρύθμιση εκ των έσω.
Αντιθέτως, επέλεξαν μια πολύ πιο αποτελεσματική στρατηγική παράκαμψης: Κατέστησαν τους παλαιούς θεσμούς παρωχημένους.
Αντιλήφθηκαν ότι τώρα πια, η πραγματική ισχύς και εξουσία δεν έγκειται στον έλεγχο συμβατικών φυσικών ή χρηματοοικονομικών δομών, αλλά στην άσκηση μιας νέας μορφής κυριαρχίας: Στην υπολογιστική δύναμη.
Υπ' αυτή την έννοια, η εποποιία των νεοφυών επιχειρήσεων (startups) της Silicon Valley αποτελεί, για την συγκεκριμένη γενιά, το υπαρξιακό αντίστοιχο του «Μάη του ’68»· είναι μια επανάσταση η οποία δεν διεξήχθη στους δρόμους ή στα πανεπιστήμια, αλλά μέσω διακομιστών (servers) και γραμμών κώδικα, με έναν συγκεκριμένο στόχο: Την αποδόμηση των άκαμπτων ιεραρχιών και της αφοσίωσης σε εταιρικά σχήματα, πράγματα που αποτελούσαν τη ραχοκοκαλιά του «κόσμου των Boomers». Σε αντίθεση με τις μεγάλες επαναστάσεις του 20ού Aιώνα, τούτη εδώ δεν είναι ιδεολογική αλλά πραγματιστική: Αυτή η πράξη αιρετικής εξέγερσης δεν απορρίπτει τις παλαιές συμβάσεις βάσει αρχών, αλλά στο όνομα της αποδοτικότητας και αποτελεσματικότητας.
Η δημιουργία παράλληλων οικονομικών συμπάντων είναι η πιο απτή έκφραση αυτής της τάσης: Το PayPal δημιουργήθηκε για να καταστήσει παρωχημένο το παραδοσιακό τραπεζικό σύστημα· η Amazon αποδόμησε το παραδοσιακό φυσικό λιανεμπόριο· η Google αφαίρεσε από τα Μέσα Ενημέρωσης το μονοπώλιο στην πρόσβαση στη γνώση· η Tesla αμφισβήτησε την αυτοκινητοβιομηχανία την θεμελιωμένη στα ορυκτά καύσιμα.
Οι εταιρείες αυτές είναι κάτι πολύ περισσότερο από απλά επιχειρηματικά μοντέλα· συνιστούν μια πράξη ασύμμετρου πολέμου εναντίον της κατεστημένης τάξης πραγμάτων.
Προσωπικότητες όπως ο Elon Musk, ο Larry Page και ο Sergey Brin (της Google), και ο ίδιος ο Peter Thiel, δεν είναι απλά και μόνον επιχειρηματίες· ενσαρκώνουν την πρωτοπορία μιας γενιάς, η οποία, έχοντας ενηλικιωθεί πάνω στην κόψη του ξυραφιού ανάμεσα στον αναλογικό και τον ψηφιακό κόσμο, κατάφερε να μετατρέψει την πολιτική της περιθωριοποίηση σε τεχνολογική υπεροχή.
Σήμερα, αυτή η γενιά κρατά τα κλειδιά της εξουσίας. Κατέχει περισσότερες από τις μισές ηγετικές θέσεις παγκοσμίως στον τομέα της τεχνολογίας.
Ωστόσο, ακόμη και αυτό το ποσοτικό μέγεθος δεν επαρκεί για να εξηγήσει τη φύση της «αίρεσής» τους.
Υπό την σημερινή της μορφή, η Silicon Valley μπορεί να ερμηνευθεί ως μια μεγάλη πράξη εκδίκησης της «Γενιάς Χ» εναντίον των δομών εξουσίας τις οποίες κληρονόμησε από τη γενιά των «Baby Boomers». Ενώ εκείνη η προηγηθείσα γενιά είχε καταλάβει και απολιθώσει τους παραδοσιακούς θεσμούς, τις τράπεζες, τις μεγάλες και ιεραρχικά δομημένες επιχειρήσεις, την αυτοκινητοβιομηχανία και τις θέσεις ελέγχου της ροής των πληροφοριών (gatekeepers) στα μέσα ενημέρωσης, οι κληρονόμοι τους της «Γενιάς Χ» δεν επεδίωξαν ούτε μια κατά μέτωπο σύγκρουση, ούτε αποπειράθηκαν μια μεταρρύθμιση εκ των έσω.
Αντιθέτως, επέλεξαν μια πολύ πιο αποτελεσματική στρατηγική παράκαμψης: Κατέστησαν τους παλαιούς θεσμούς παρωχημένους.
Αντιλήφθηκαν ότι τώρα πια, η πραγματική ισχύς και εξουσία δεν έγκειται στον έλεγχο συμβατικών φυσικών ή χρηματοοικονομικών δομών, αλλά στην άσκηση μιας νέας μορφής κυριαρχίας: Στην υπολογιστική δύναμη.
Υπ' αυτή την έννοια, η εποποιία των νεοφυών επιχειρήσεων (startups) της Silicon Valley αποτελεί, για την συγκεκριμένη γενιά, το υπαρξιακό αντίστοιχο του «Μάη του ’68»· είναι μια επανάσταση η οποία δεν διεξήχθη στους δρόμους ή στα πανεπιστήμια, αλλά μέσω διακομιστών (servers) και γραμμών κώδικα, με έναν συγκεκριμένο στόχο: Την αποδόμηση των άκαμπτων ιεραρχιών και της αφοσίωσης σε εταιρικά σχήματα, πράγματα που αποτελούσαν τη ραχοκοκαλιά του «κόσμου των Boomers». Σε αντίθεση με τις μεγάλες επαναστάσεις του 20ού Aιώνα, τούτη εδώ δεν είναι ιδεολογική αλλά πραγματιστική: Αυτή η πράξη αιρετικής εξέγερσης δεν απορρίπτει τις παλαιές συμβάσεις βάσει αρχών, αλλά στο όνομα της αποδοτικότητας και αποτελεσματικότητας.
Η δημιουργία παράλληλων οικονομικών συμπάντων είναι η πιο απτή έκφραση αυτής της τάσης: Το PayPal δημιουργήθηκε για να καταστήσει παρωχημένο το παραδοσιακό τραπεζικό σύστημα· η Amazon αποδόμησε το παραδοσιακό φυσικό λιανεμπόριο· η Google αφαίρεσε από τα Μέσα Ενημέρωσης το μονοπώλιο στην πρόσβαση στη γνώση· η Tesla αμφισβήτησε την αυτοκινητοβιομηχανία την θεμελιωμένη στα ορυκτά καύσιμα.
Οι εταιρείες αυτές είναι κάτι πολύ περισσότερο από απλά επιχειρηματικά μοντέλα· συνιστούν μια πράξη ασύμμετρου πολέμου εναντίον της κατεστημένης τάξης πραγμάτων.
Ο Peter Thiel ενσαρκώνει απόλυτα αυτό το πνεύμα του «σιωπηλού αρχιτέκτονα».
Το πολιτικό και επιχειρηματικό του όραμα είναι το όραμα ενός ανθρώπου, ο οποίος είδε τους δρόμους προς την παραδοσιακή εξουσία να είναι φραγμένοι από μια γεροντοκρατική ιεραρχία και αποφάσισε να οικοδομήσει μια πλευρική οδό «εξόδου»· να χτίσει ένα μονοπώλιο το οποίο δεν ανταγωνίζεται τον παλαιό κόσμο, αλλά τον καθιστά παρωχημένο. Στην Ευρώπη, υπάρχει συχνά η τάση να χλευάζεται η φράση «παραποίησε το μέχρι να το πετύχεις» (fake it till you make it), υποβιβάζοντάς την, στην καλύτερη περίπτωση, σε μια μορφή κυνισμού. Στην πραγματικότητα, η φράση αυτή αποδίδει εύστοχα μια ριζική απόρριψη των πεποιθήσεων και των μακροπρόθεσμων προοπτικών του κόσμου που διαμορφώθηκε από τη γενιά των «Baby Boomers»· αντικατοπτρίζει μιαν επιτάχυνση, την οποία επέβαλαν όσοι αποφάσισαν ότι οι παλιοί κανόνες του παιχνιδιού δεν ισχύουν πια.
Η «Γενιά Χ» εισήγαγε νέα οργανωσιακά μοντέλα: Επίπεδες δομές στη θέση των ιεραρχικών, μιαν αξιοκρατία βασισμένη στα αποτελέσματα, ευελιξία και προσαρμοστικότητα. Τα εισήγαγε όχι ως παραχωρήσεις, αλλά ως όπλα σχεδιασμένα για να κινούνται ταχύτερα από τους θεσμούς τους οποίους επιδίωκαν να υπερβούν.
Σήμερα, καθώς κινούμαστε εντός των νέων υποδομών, τις οποίες εκείνοι δημιούργησαν, από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μέχρι το cloud, στην ουσία κατοικούμε σε μιαν επικράτεια κατακτημένη πια από τους δράστες αυτής της γενεακής εκδίκησης.
Ωστόσο, για τον Thiel και τους ομοίους του, αυτή η κατάκτηση δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί, δεν είχε καταλήξει σε μια οριστική κατάσταση ειρήνευσης. Λειτουργούσε μάλλον ως εργαλείο για μια τεχνοκρατική μορφή διακυβέρνησης, μέσω της οποίας στοχεύουν να υπερβούν οριστικά την νωθρότητα της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας (την τελευταία, ίσως την εκλαμβάνουν ως το τελευταίο πολιτικό απομεινάρι της προηγούμενης γενιάς), προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι Αποκαλυψιακού τύπου προκλήσεις του μέλλοντος.
Το ερώτημα που παραμένει έχει ως εξής: Πώς μπορεί αυτή η εναλλακτική και ανατρεπτική δύναμη να ενσωματωθεί - εάν υποθέσουμε ότι είναι εφικτό να ενσωματωθεί - στις δημοκρατικές δομές, οι οποίες τώρα πια διατρέχουν τον κίνδυνο να απορριφθούν ως παρωχημένα κατάλοιπα, αντί να τις υπερασπιζόμαστε ως επίτευγμα του πολιτισμού;
Διότι η αίρεση του Thiel εκτείνεται πέρα από το πεδίο της οικονομίας· αγγίζει την ίδια τη δομή της πολιτικής εξουσίας, αντλώντας έμπνευση από την προφητεία που διατυπώνεται στο προαναφερθέν έργο The Sovereign Individual.4 Το κείμενο αυτό, το οποίο εκτιμάται πολύ στην Silicon Valley ως θεμελιώδες «εγχειρίδιο», προαναγγέλλει την αναπόφευκτη παρακμή του εθνικού κράτους· το θεωρεί καταδικασμένο να εξαφανισθεί υπό την επίδραση της ψηφιακής επανάστασης και των κρυπτονομισμάτων.
Το πολιτικό και επιχειρηματικό του όραμα είναι το όραμα ενός ανθρώπου, ο οποίος είδε τους δρόμους προς την παραδοσιακή εξουσία να είναι φραγμένοι από μια γεροντοκρατική ιεραρχία και αποφάσισε να οικοδομήσει μια πλευρική οδό «εξόδου»· να χτίσει ένα μονοπώλιο το οποίο δεν ανταγωνίζεται τον παλαιό κόσμο, αλλά τον καθιστά παρωχημένο. Στην Ευρώπη, υπάρχει συχνά η τάση να χλευάζεται η φράση «παραποίησε το μέχρι να το πετύχεις» (fake it till you make it), υποβιβάζοντάς την, στην καλύτερη περίπτωση, σε μια μορφή κυνισμού. Στην πραγματικότητα, η φράση αυτή αποδίδει εύστοχα μια ριζική απόρριψη των πεποιθήσεων και των μακροπρόθεσμων προοπτικών του κόσμου που διαμορφώθηκε από τη γενιά των «Baby Boomers»· αντικατοπτρίζει μιαν επιτάχυνση, την οποία επέβαλαν όσοι αποφάσισαν ότι οι παλιοί κανόνες του παιχνιδιού δεν ισχύουν πια.
Η «Γενιά Χ» εισήγαγε νέα οργανωσιακά μοντέλα: Επίπεδες δομές στη θέση των ιεραρχικών, μιαν αξιοκρατία βασισμένη στα αποτελέσματα, ευελιξία και προσαρμοστικότητα. Τα εισήγαγε όχι ως παραχωρήσεις, αλλά ως όπλα σχεδιασμένα για να κινούνται ταχύτερα από τους θεσμούς τους οποίους επιδίωκαν να υπερβούν.
Σήμερα, καθώς κινούμαστε εντός των νέων υποδομών, τις οποίες εκείνοι δημιούργησαν, από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μέχρι το cloud, στην ουσία κατοικούμε σε μιαν επικράτεια κατακτημένη πια από τους δράστες αυτής της γενεακής εκδίκησης.
Ωστόσο, για τον Thiel και τους ομοίους του, αυτή η κατάκτηση δεν είχε ακόμη ολοκληρωθεί, δεν είχε καταλήξει σε μια οριστική κατάσταση ειρήνευσης. Λειτουργούσε μάλλον ως εργαλείο για μια τεχνοκρατική μορφή διακυβέρνησης, μέσω της οποίας στοχεύουν να υπερβούν οριστικά την νωθρότητα της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας (την τελευταία, ίσως την εκλαμβάνουν ως το τελευταίο πολιτικό απομεινάρι της προηγούμενης γενιάς), προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι Αποκαλυψιακού τύπου προκλήσεις του μέλλοντος.
Το ερώτημα που παραμένει έχει ως εξής: Πώς μπορεί αυτή η εναλλακτική και ανατρεπτική δύναμη να ενσωματωθεί - εάν υποθέσουμε ότι είναι εφικτό να ενσωματωθεί - στις δημοκρατικές δομές, οι οποίες τώρα πια διατρέχουν τον κίνδυνο να απορριφθούν ως παρωχημένα κατάλοιπα, αντί να τις υπερασπιζόμαστε ως επίτευγμα του πολιτισμού;
Διότι η αίρεση του Thiel εκτείνεται πέρα από το πεδίο της οικονομίας· αγγίζει την ίδια τη δομή της πολιτικής εξουσίας, αντλώντας έμπνευση από την προφητεία που διατυπώνεται στο προαναφερθέν έργο The Sovereign Individual.4 Το κείμενο αυτό, το οποίο εκτιμάται πολύ στην Silicon Valley ως θεμελιώδες «εγχειρίδιο», προαναγγέλλει την αναπόφευκτη παρακμή του εθνικού κράτους· το θεωρεί καταδικασμένο να εξαφανισθεί υπό την επίδραση της ψηφιακής επανάστασης και των κρυπτονομισμάτων.
Σύμφωνα μ' αυτή την αντίληψη, η βία δεν αποφέρει πια τα αποτελέσματα που απέφερε κάποτε, ενώ το κεφάλαιο, στο βαθμό που έχει καταστεί ρευστό και έχει αποδεσμευτεί από οποιαδήποτε συγκεκριμένη χωρική επικράτεια, διαφεύγει από την εμβέλεια της φορολόγησης εκ μέρους των κρατών.
Αυτό που διαφαίνεται είναι ένα μέλλον νεο-μεσαιωνικό, στο οποίο η δημοκρατική πολιτική υποβιβάζεται σ' ένα απλό κατάλοιπο, ενώ όλες οι υπηρεσίες οι απαραίτητες για τη ζωή μέσα σε μια κοινωνία -συμπεριλαμβανομένης της ασφάλειας - γίνονται ιδιωτικές και τίθενται υπό τη διαχείριση εταιρικών οντοτήτων.
Αυτό που διαφαίνεται είναι ένα μέλλον νεο-μεσαιωνικό, στο οποίο η δημοκρατική πολιτική υποβιβάζεται σ' ένα απλό κατάλοιπο, ενώ όλες οι υπηρεσίες οι απαραίτητες για τη ζωή μέσα σε μια κοινωνία -συμπεριλαμβανομένης της ασφάλειας - γίνονται ιδιωτικές και τίθενται υπό τη διαχείριση εταιρικών οντοτήτων.
Σ' αυτό το σύμπαν αναδύεται μια νέα αριστοκρατία «κυρίαρχων ατόμων»: Μια ελίτ υψηλών γνωστικών ικανοτήτων, αποδεσμευμένη από γεωγραφικούς φραγμούς και ενεργούσα εντός ενός κυβερνοχώρου απαλλαγμένου από πολιτικές και νομικές δικαιοδοσίες, η οποία αφήνει πίσω της μια μάζα ανθρώπων που καθίστανται περιττοί.
Ο Thiel υιοθετεί αυτή την οπτική όχι απλώς ως διάγνωση, αλλά ως ατζέντα· χρηματοδοτεί τεχνολογίες οι οποίες επιταχύνουν αυτή τη διάλυση, ενώ, παραδόξως, κατασκευάζει και τα ίδια τα εργαλεία που είναι σχεδιασμένα για να ελέγχουν τις συνέπειες της.
Ο Thiel υιοθετεί αυτή την οπτική όχι απλώς ως διάγνωση, αλλά ως ατζέντα· χρηματοδοτεί τεχνολογίες οι οποίες επιταχύνουν αυτή τη διάλυση, ενώ, παραδόξως, κατασκευάζει και τα ίδια τα εργαλεία που είναι σχεδιασμένα για να ελέγχουν τις συνέπειες της.
Το Palantir και η κατά Thiel καταγραφή της πραγματικότητας: Οι δομές μιας πολιτικής αίρεσης
Το αποκορύφωμα αυτού του ιδεολογικού οικοδομήματος εντοπίζεται στο πιο πρόσφατο θεολογικό δοκίμιο του Peter Thiel, γραμμένο σε συνεργασία με τον Sam Wolfe, στο οποίο η αμφισβήτηση της δημοκρατίας εκ μέρους του λαμβάνει μια ρητά Αποκαλυψιακή μορφή [«Voyages to the End of the World», First Things, 1.10.2025].
Εδώ παραπέμψαμε εκτενώς σ΄αυτό το κείμενο και το σχολιάσαμε εκτενώς. Ο Thiel επανερμηνεύει την επιστημονική νεωτερικότητα, η οποία εγκαινιάστηκε με το έργο New Atlantis (Η Νέα Ατλαντίδα, 1623) του Sir Francis Bacon, όχι ως διαδικασία χειραφέτησης, αλλά ως ιερόσυλο εγχείρημα, το οποίο αποσκοπούσε στην «κατάργηση του Θεού» ή ακόμη και της ίδιας της τύχης. Ο «Οίκος του Σολομώντα», τον οποίο οραματίσθηκε ο Μπέικον, ήταν ένας μυστικός θεσμός αφιερωμένος σε μια γνώση παντογνωστικού τύπου, ικανή να «επιτυγχάνει κάθε τί που είναι δυνατόν να επιτευχθεί»· ειδωμένος από την οπτική γωνία του Thiel, μετατρέπεται στο αρχέτυπο για το Palantir. Αν και αναγνωρίζει τη σκοτεινή πλευρά αυτής της τεχνολογικής φιλοδοξίας, παρομοιάζει μάλιστα τον Βακώνειο «κυρίαρχο» με τον Βιβλικό Αντίχριστο ο οποίος υπόσχεται ψευδώς «ειρήνη και ασφάλεια», εντούτοις ο Thiel φαίνεται να θεωρεί αυτό το πεπρωμένο ως αναπόφευκτο. Το όραμά του αποκρυσταλλώνεται στο δίλημμα που θέτει ο Alan Moore στο Watchmen:5 Κατ΄ αυτόν, η ανθρωπότητα βρίσκεται, αντιμέτωπη με ένα ζοφερό δίλημμα: Είτε «ο Oζυμανδίας, είτε πυρηνικός πόλεμος».
Με άλλα λόγια: Είτε ένα παγκόσμιο τεχνοκρατικό καθεστώς το οποίο επιβάλλει την σωτηρία μέσω του ψεύδους, είτε ο ολοκληρωτικός αφανισμός. Σ' αυτή την Αποκαλυψιακή ερμηνεία, ο Thiel αντλεί επίσης - με τρόπο απροσδόκητο - στοιχεία από την εικονογραφία του manga One Piece. Η «Παγκόσμια Κυβέρνηση», η οποία εμφανίζεται σ' αυτό το έργο, υπόσχεται απόλυτη τάξη με τίμημα την απώλεια της ελευθερίας· αυτό, για τον Thiel, αποτελεί την τέλεια αναπαράσταση ενός εκκοσμικευμένου Kατέχοντος: Mιας δύναμης που συγκρατεί το χάος.
Όμως, ακόμη και η διαλεκτική ελπίδα, δηλαδή η ιδέα ότι μια κατάρρευση αυτής της τάξης πραγμάτων, η οποία φέρνει στο νου τον Βιβλικό Λεβιάθαν, ίσως εγκαινιάσει μια νέα εποχή ελευθερίας, αποδεικνύεται κατόπιν εξέτασης ελπίδα απατηλή.
Διότι αυτό που οραματίζεται ο Thiel δεν είναι η χριστιανική Παρουσία, δηλαδή το έσχατο συμβάν που λυτρώνει την ιστορία φέρνοντάς την στο τέλος της· είναι απλά και μόνον μια αναγέννηση εντός του Ζιραρντιανού κύκλου του χρόνου.
Το αποκορύφωμα αυτού του ιδεολογικού οικοδομήματος εντοπίζεται στο πιο πρόσφατο θεολογικό δοκίμιο του Peter Thiel, γραμμένο σε συνεργασία με τον Sam Wolfe, στο οποίο η αμφισβήτηση της δημοκρατίας εκ μέρους του λαμβάνει μια ρητά Αποκαλυψιακή μορφή [«Voyages to the End of the World», First Things, 1.10.2025].
Εδώ παραπέμψαμε εκτενώς σ΄αυτό το κείμενο και το σχολιάσαμε εκτενώς. Ο Thiel επανερμηνεύει την επιστημονική νεωτερικότητα, η οποία εγκαινιάστηκε με το έργο New Atlantis (Η Νέα Ατλαντίδα, 1623) του Sir Francis Bacon, όχι ως διαδικασία χειραφέτησης, αλλά ως ιερόσυλο εγχείρημα, το οποίο αποσκοπούσε στην «κατάργηση του Θεού» ή ακόμη και της ίδιας της τύχης. Ο «Οίκος του Σολομώντα», τον οποίο οραματίσθηκε ο Μπέικον, ήταν ένας μυστικός θεσμός αφιερωμένος σε μια γνώση παντογνωστικού τύπου, ικανή να «επιτυγχάνει κάθε τί που είναι δυνατόν να επιτευχθεί»· ειδωμένος από την οπτική γωνία του Thiel, μετατρέπεται στο αρχέτυπο για το Palantir. Αν και αναγνωρίζει τη σκοτεινή πλευρά αυτής της τεχνολογικής φιλοδοξίας, παρομοιάζει μάλιστα τον Βακώνειο «κυρίαρχο» με τον Βιβλικό Αντίχριστο ο οποίος υπόσχεται ψευδώς «ειρήνη και ασφάλεια», εντούτοις ο Thiel φαίνεται να θεωρεί αυτό το πεπρωμένο ως αναπόφευκτο. Το όραμά του αποκρυσταλλώνεται στο δίλημμα που θέτει ο Alan Moore στο Watchmen:5 Κατ΄ αυτόν, η ανθρωπότητα βρίσκεται, αντιμέτωπη με ένα ζοφερό δίλημμα: Είτε «ο Oζυμανδίας, είτε πυρηνικός πόλεμος».
Με άλλα λόγια: Είτε ένα παγκόσμιο τεχνοκρατικό καθεστώς το οποίο επιβάλλει την σωτηρία μέσω του ψεύδους, είτε ο ολοκληρωτικός αφανισμός. Σ' αυτή την Αποκαλυψιακή ερμηνεία, ο Thiel αντλεί επίσης - με τρόπο απροσδόκητο - στοιχεία από την εικονογραφία του manga One Piece. Η «Παγκόσμια Κυβέρνηση», η οποία εμφανίζεται σ' αυτό το έργο, υπόσχεται απόλυτη τάξη με τίμημα την απώλεια της ελευθερίας· αυτό, για τον Thiel, αποτελεί την τέλεια αναπαράσταση ενός εκκοσμικευμένου Kατέχοντος: Mιας δύναμης που συγκρατεί το χάος.
Όμως, ακόμη και η διαλεκτική ελπίδα, δηλαδή η ιδέα ότι μια κατάρρευση αυτής της τάξης πραγμάτων, η οποία φέρνει στο νου τον Βιβλικό Λεβιάθαν, ίσως εγκαινιάσει μια νέα εποχή ελευθερίας, αποδεικνύεται κατόπιν εξέτασης ελπίδα απατηλή.
Διότι αυτό που οραματίζεται ο Thiel δεν είναι η χριστιανική Παρουσία, δηλαδή το έσχατο συμβάν που λυτρώνει την ιστορία φέρνοντάς την στο τέλος της· είναι απλά και μόνον μια αναγέννηση εντός του Ζιραρντιανού κύκλου του χρόνου.
Η καταστροφή της καθεστηκυίας τάξης δεν οδηγεί στη Βασιλεία των Ουρανών· απλώς επανενεργοποιεί τον μηχανισμό της μιμητικής βίας.
Μέσα από το χάος θα αναδυθεί αναπόφευκτα [σύμφωνα με το Ζιραρντιανό μοντέλο της μιμητικής βίας] ένας νέος αποδιοπομπαίος τράγος, γύρω από τον οποίο θα ανασυσταθεί μια προσωρινή τάξη πραγμάτων, μια τάξη πραγμάτων η οποία, εξ ορισμού, είναι καταδικασμένη να καταρρεύσει.
Συμπέρασμα: Κατά βάση, η αντίληψή του Thiel για τον χρόνο δεν είναι καθόλου γραμμική, ούτε εσχατολογική με την Χριστιανική έννοια· είναι κυκλική, αδιέξοδα τραγική. Δηλαδή παγανιστική.
Η Αποκάλυψη την οποία επικαλείται δεν είναι το τέλος του χρόνου, οι έσχατοι καιροί. Είναι απλά και μόνον το τέλος μιας συγκεκριμένης εποχής: Είναι μια καταστροφή αναγκαία για την κάθαρση του συστήματος και για την επανεκκίνηση της θεμελιώδους βίας για έναν ακόμη κύκλο της αιώνιας επιστροφής της.
Συνεπώς, η πρόκληση που θέτει ο Thiel δεν φέρνει αντιμέτωπη την δημοκρατία με τον απολυταρχισμό· αντιθέτως, παίρνει τη μορφή μιας εσχατολογικής επιλογής, συνοψισμένης με τρόπο διλημματικό: «Είτε ο Αντίχριστος, είτε ο Αρμαγεδδών».
Αντιμέτωπος με τον κίνδυνο ενός ανεξέλεγκτου, μη κυβερνήσιμου χάους - είτε ως αποτέλεσμα της κλιματικής κρίσης, είτε ως πυρηνική καταστροφή, είτε προερχόμενου από μια εκτός ελέγχου τεχνητή νοημοσύνη - ο Thiel υποστηρίζει ότι την σωτηρία μπορεί να την φέρει μόνον μια συγκεντρωτική, ολοκληρωτικού τύπου εξουσία, κάτι σαν την δεσποτική, ωστόσο λυτρωτική κυβέρνηση του κόσμου όλου από έναν νέο Οζυμανδία.
Υπ' αυτό το πρίσμα, το δικό του Palantir παρουσιάζεται ως η σύνθεση αυτών των φανερά αντιφατικών οραμάτων: Ως μια «Ζιραρντιανή» μηχανή, ικανή να εντοπίζει και να εξουδετερώνει απειλές προτού ξεσπάσει η μιμητική βία· με άλλα λόγια, ένα πλανητικό σύστημα διαχείρισης του «αποδιοπομπαίου τράγου».
Ταυτόχρονα, το Palantir λειτουργεί ως ένας «Οίκος του Σολομώντα», παρέχοντας σε μια ελίτ μια σχεδόν θεϊκή δύναμη επιτήρησης και πρόβλεψης.
Ο Peter Thiel δρα ταυτόχρονα σε δύο επίπεδα, πράγμα που αποκαλύπτει σε πόσο μεγάλο βάθος φτάνει η πολιτική αίρεση του: Αφενός χρηματοδοτεί τις φυγόκεντρες δυνάμεις που διαβρώνουν το εθνικό κράτος· αφετέρου εξοπλίζει αυτό το κράτος ώστε να εγκαθιδρύσει έναν πανοπτικό έλεγχο.
Μέσα από το χάος θα αναδυθεί αναπόφευκτα [σύμφωνα με το Ζιραρντιανό μοντέλο της μιμητικής βίας] ένας νέος αποδιοπομπαίος τράγος, γύρω από τον οποίο θα ανασυσταθεί μια προσωρινή τάξη πραγμάτων, μια τάξη πραγμάτων η οποία, εξ ορισμού, είναι καταδικασμένη να καταρρεύσει.
Συμπέρασμα: Κατά βάση, η αντίληψή του Thiel για τον χρόνο δεν είναι καθόλου γραμμική, ούτε εσχατολογική με την Χριστιανική έννοια· είναι κυκλική, αδιέξοδα τραγική. Δηλαδή παγανιστική.
Η Αποκάλυψη την οποία επικαλείται δεν είναι το τέλος του χρόνου, οι έσχατοι καιροί. Είναι απλά και μόνον το τέλος μιας συγκεκριμένης εποχής: Είναι μια καταστροφή αναγκαία για την κάθαρση του συστήματος και για την επανεκκίνηση της θεμελιώδους βίας για έναν ακόμη κύκλο της αιώνιας επιστροφής της.
Συνεπώς, η πρόκληση που θέτει ο Thiel δεν φέρνει αντιμέτωπη την δημοκρατία με τον απολυταρχισμό· αντιθέτως, παίρνει τη μορφή μιας εσχατολογικής επιλογής, συνοψισμένης με τρόπο διλημματικό: «Είτε ο Αντίχριστος, είτε ο Αρμαγεδδών».
Αντιμέτωπος με τον κίνδυνο ενός ανεξέλεγκτου, μη κυβερνήσιμου χάους - είτε ως αποτέλεσμα της κλιματικής κρίσης, είτε ως πυρηνική καταστροφή, είτε προερχόμενου από μια εκτός ελέγχου τεχνητή νοημοσύνη - ο Thiel υποστηρίζει ότι την σωτηρία μπορεί να την φέρει μόνον μια συγκεντρωτική, ολοκληρωτικού τύπου εξουσία, κάτι σαν την δεσποτική, ωστόσο λυτρωτική κυβέρνηση του κόσμου όλου από έναν νέο Οζυμανδία.
Υπ' αυτό το πρίσμα, το δικό του Palantir παρουσιάζεται ως η σύνθεση αυτών των φανερά αντιφατικών οραμάτων: Ως μια «Ζιραρντιανή» μηχανή, ικανή να εντοπίζει και να εξουδετερώνει απειλές προτού ξεσπάσει η μιμητική βία· με άλλα λόγια, ένα πλανητικό σύστημα διαχείρισης του «αποδιοπομπαίου τράγου».
Ταυτόχρονα, το Palantir λειτουργεί ως ένας «Οίκος του Σολομώντα», παρέχοντας σε μια ελίτ μια σχεδόν θεϊκή δύναμη επιτήρησης και πρόβλεψης.
Ο Peter Thiel δρα ταυτόχρονα σε δύο επίπεδα, πράγμα που αποκαλύπτει σε πόσο μεγάλο βάθος φτάνει η πολιτική αίρεση του: Αφενός χρηματοδοτεί τις φυγόκεντρες δυνάμεις που διαβρώνουν το εθνικό κράτος· αφετέρου εξοπλίζει αυτό το κράτος ώστε να εγκαθιδρύσει έναν πανοπτικό έλεγχο.
Όταν οι φιλελεύθερες δημοκρατίες υιοθετούν αυτά τα εργαλεία, δεν αποκτούν απλά και μόνον λογισμικό· εισάγουν και μια ιδεολογία η οποία βλέπει την [δημοκρατική] διαφάνεια ως εμπόδιο και τον δημόσιο διάλογο ως πολυτέλεια η οποία έχει καταστεί ανυπόφορη. Όταν αποδέχονται την τεχνολογία του Thiel, με το Palantir να «καταγράφει» τί είναι πραγματικό και τί όχι, οι θεσμοί αποδέχονται σιωπηρά και την διάγνωσή του Thiel: Ότι η κοινωνία είναι μια μιμητική μάζα, ανίκανη να αυτοκυβερνάται· και ότι η μόνη εναλλακτική λύση απέναντι στην Αποκάλυψη είναι μια τεχνοκρατική τάξη πραγμάτων, επιβεβλημένη από μια ελίτ των «κυρίαρχων».
Σ' αυτό το όραμα, η δημοκρατία, εάν την εννοούμε ως αυτοκυβέρνηση ίσων πολιτών, είναι ήδη νεκρή· το μόνο που απομένει, μέσα στον ζόφο ενός κέντρου δεδομένων, είναι η κλινική διαχείριση του πτώματός της.
Σ' αυτό το όραμα, η δημοκρατία, εάν την εννοούμε ως αυτοκυβέρνηση ίσων πολιτών, είναι ήδη νεκρή· το μόνο που απομένει, μέσα στον ζόφο ενός κέντρου δεδομένων, είναι η κλινική διαχείριση του πτώματός της.
Πηγές:
1 Βλ.π.χ.: Geert Lovink, Sad by Design: On Platform Nihilism, Λονδίνο, Pluto Press, 2019.
1 Βλ.π.χ.: Geert Lovink, Sad by Design: On Platform Nihilism, Λονδίνο, Pluto Press, 2019.
2 William Rees-Mogg και James Dale Davidson, The Sovereign Individual: How to Survive and Thrive During the Collapse of the Welfare State, με πρόλογο του Peter Thiel, Νέα Υόρκη, Simon & Schuster, 2020 [πρώτη έκδοση το 1997].
3 Marietje Schaake, «Le coup d’État de la Silicon Valley», στο περιοδικό Le Grand Continent. Εκτενέστερα, της ίδιας, στο συλλογικό έργο: The Empire of Shadows - War and Land in the Age of AI, Παρίσι, Le Grand Continent (Vol. 4) / Gallimard, 2025, σσ. 61-82.
4 William Rees-Mogg και James Dale Davidson, The Sovereign Individual, όπ.π.
5 Σειρά κόμικς που εκδόθηκε από την DC Comics (1986–1987), του σεναριογράφου Alan Moore, του εικονογράφου Dave Gibbons και του χρωματιστή John Higgins.
 |
| «Βασιλεὺς βασιλέων Ὀσυμανδίας εἰμί. Εἰ δέ τις εἰδέναι βούλεται πηλίκος εἰμὶ καὶ ποῦ κεῖμαι, νικάτω τι τῶν ἐμῶν ἔργων» (Διόδωρος Σικελιώτης). Οζυμανδίας είναι το αρχαιοελληνικό όνομα του Φαραώ Ραμσή Β', το άγαλμα του οποίου βρέθηκε το 2017 στην Ηλιούπολη της Αιγύπτου |
H τεχνητή νοημοσύνη, η φυσική βλακεία, το χρήμα, η εξουσία, το Βατικανό
Μια συνέντευξη του πατρός Πάολο Μπενάντι
Paolo Benanti: Künstliche Intelligenz im Vatikan - »Peter Thiel macht einen entscheidenden Fehler«, Die Zeit, 3.5.2026, αποθηκευμένο και εδώ
Die Zeit: Κύριε Benanti, στο παρελθόν συμβουλεύατε τον Πάπα Φραγκίσκο για το θέμα της τεχνητής νοημοσύνης. Και τώρα συμβουλεύετε τον Πάπα Λέοντα. Φοβάται την τεχνητή νοημοσύνη;
Paolo Benanti: Ο Πάπας Λέων βλέπει την τεχνητή νοημοσύνη θετικά, γιατί είναι κάτι που το δημιούργησε ο άνθρωπος. Το πρόβλημα είναι, με τί τρόπο την χρησιμοποιούν οι άνθρωποι. Όταν τα πρώτα άτομα του ανθρώπινου είδου πήραν στα χέρια τους ένα ρόπαλο, τί ήταν άραγε εκείνο το ρόπαλο; Εργαλείο ή όπλο; Έτσι και η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να είναι ένα εξαιρετικό εργαλείο· δυστυχώς, όμως, δεν υπάρχουν όρια στην ανθρώπινη φαντασία όταν είναι να μετατρέψει σε όπλα ισχυρές τεχνολογίες.
Die Zeit: Και τί σκοπεύει να κάνει ο Πάπας για να το αποτρέψει;
Benanti: Στη Βίβλο, οι προφήτες Ησαΐας και Μιχαίας δίνουν την περίφημη υπόσχεση, ότι οι λαοί και τα έθνη «θα μετατρέψουν τα σπαθιά τους σε αλέτρια και τις λόγχες τους σε δρεπάνια» [«καὶ κρινεῖ ἀναμέσον τῶν ἐθνῶν καὶ ἐλέγξει λαὸν πολύν, καὶ συγκόψουσι τὰς μαχαίρας αὐτῶν εἰς ἄροτρα καὶ τὰς ζιβύνας αὐτῶν εἰς δρέπανα, καὶ οὐ λήψεται ἔθνος ἐπ᾿ ἔθνος μάχαιραν, καὶ οὐ μὴ μάθωσιν ἔτι πολεμεῖν», Ησαΐας 2.4]. Αυτή είναι και η αποστολή της Εκκλησίας για ό,τι αφορά την τεχνητή νοημοσύνη: Να μετατρέψει ένα όπλο σε εργαλείο [...] Η τεχνητή νοημοσύνη έιναι για τον Πάπα ένα από τα πιο σημαντικά ζητήματα. Ήδη από τις πρώτες δηλώσεις της θητείας του ως Ποντίφηκα, παρουσίασε το όραμά του.
Τι ακριβώς εννοείτε;
Την επομένη της εκλογής του ως Πάπα, είπε στους καρδιναλίους: «Επέλεξα το όνομα Λέων, επειδή ο προκάτοχός μου, ο Πάπας Λέων ΙΓ΄, βίωσε όλη τη διάρκεια της Βιομηχανικής Επανάστασης».
Ο Λέων ΙΓ΄ ήταν γνωστός ως «Πάπας των εργατών», διότι στη διάρκεια της Βιομηχανικής Επανάσταση υποστήριξε τους δίκαιους μισθούς και την κοινωνική δικαιοσύνη. Θεωρείται ο θεμελιωτής της κοινωνικής διδασκαλίας στη σύγχρονη Καθολική εκκλησία. Μήπως σήμερα διανύουμε μια εποχή εξίσου μεγάλης αναταραχής και μετασχηματισμού;
Ο Πάπας Λέων πιστεύει ότι ο κόσμος βρίσκεται αντιμέτωπος με μια νέα τεχνολογική επανάσταση, την οποία πυροδοτεί η τεχνητή νοημοσύνη. Η απάντηση της Καθολικής Εκκλησίας σ' αυτό, πρέπει να έχει τις ρίζες της στην κοινωνική διδασκαλία της. Δεν βρισκόμαστε πια στην εποχή του Γαλιλαίου Γαλιλέι, τότε που τις εφευρέσεις είτε τις ευλογούσαμε είτε τις καταδικάζαμε. Η προσέγγιση της Εκκλησίας απέναντι στην τεχνητή νοημοσύνη εστιάζει στο πώς συμβιώνουμε με αυτήν. Σήμερα, το κρίσιμο ερώτημα είναι: Πότε το «πολύ» γίνεται «υπερβολικά πολύ»;
Και ποια είναι η απάντηση του Πάπα;
Ο Πάπας Λέων ανησυχεί τόσο για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια όσο και για το μέλλον της εργασίας. Και στα δύο πεδία, η τεχνητή νοημοσύνη φέρνει σημαντικές προκλήσεις. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια απειλείται όταν οι άνθρωποι αντιμετωπίζονται ως βιολογικές μηχανές οι οποίες λειτουργούν για να βγάζουν χρήμα. Όαν οι αποφάσεις δεν λαμβάνονται πια με γνώμονα το συμφέρον των ανθρώπων, αλλά αποκλειστικά με βάση τα δεδομένα. Αυτό τον τρόπο σκέψης τον βρίσκεις σε πολλούς της Silicon Valley.
Μπορείτε να δώσετε ένα παράδειγμα;
Στην ιατρική, οφείλω να σας εξετάζω και να σας παρέχω θεραπεία επειδή είστε άνθρωπος, και όχι επειδή τα δεδομένα σας μου δείχνουν πόσο κερδοφόρα μπορεί να είναι η θεραπεία σας. Όταν η τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιείται στην ιατρική, ο άνθρωπος πρέπει να παραμένει το απόλυτο σημείο αναφοράς. Ήδη κατά την Βιομηχανική Επανάσταση του 19ου Αιώνα, τα παιδιά έγιναν αντικείμενα εκμετάλλευσης, τα αντιμετώπιζαν απλώς ως εργατικό δυναμικό. Σήμερα αντιμετωπίζουμε μια παρόμοια απειλή· ο κίνδυνος πλανάται στον αέρα γύρω μας· και ο Πάπας το βλέπει και το καταλαβαίνει.
Ο Πάπας, ένας άνθρωπος γεννημένος στο Σικάγο, σίγουρα δεν διάκειται αρνητικά απέναντι στις φυσικές επιστήμες. Ο κατά κόσμον Robert Prevost σπούδασε μαθηματικά και φιλοσοφία, προτού αποκτήσει πτυχία στη θεολογία και στο εκκλησιαστικό δίκαιο. Από πού πηγάζει, λοιπόν, ο βαθύς σκεπτικισμός του απέναντι στην τεχνολογία;
Αν και ο Πάπας Λέων είναι Αμερικανός, πέρασε πολλά χρόνια στον Παγκόσμιο Νότο. Υπηρέτησε ως ιεραπόστολος στις Άνδεις του Περού επί μία δεκαετία, μετακινούμενος με γαϊδούρια και άλογα. Έγινε μάρτυρας από πρώτο χέρι, της εκμετάλλευσης τόσο των ανθρώπων όσο και του φυσικού περιβάλλοντος· ξέρει καλά την πραγματικότητα, ξέρει ότι η καινοτομία συχνά συνεπάγεται βάρβαρη καταστροφή. Στο Περού, λόγου χάρη, οι μεταλλευτικές εταιρείες έχουν ισοπεδώσει ολόκληρα βουνά για την εξόρυξη ορυκτών.
Σήμερα, το Περού είναι ένας από τους μεγαλύτερους παγκοσμίως παραγωγούς χαλκού και αργύρου. Είναι μέταλλα για τα οποία υπάρχει τεράστια ζήτηση, καθώς χρησιμοποιούνται στα καλώδια, στα ηλεκτρικά δίκτυα και στα τσιπ υπολογιστών.
Ο Πάπας Λέων γνωρίζει από πρώτο χέρι τί αιματηρό τίμημα καταβάλλεται για εκείνα τα τεχνικά μέσα που κάνουν πιο εύκολη και πιο πλούσια τη δική μας ζωή στις εκβιομηχανισμένες χώρες. Να είστε βέβαιος ότι ο Λέων είναι ιδιαίτερα ευαισθητοποιημένος για το κρυφό κόστος τεχνολογιών όπως η τεχνητή νοημοσύνη.
Έχει άραγε η Εκκλησία τη δύναμη για να αμβλύνει τις αρνητικές συνέπειες της ψηφιοποίησης;
Πιστεύω πως την έχει. Δείτε τον παραλληλισμό με τον Λέοντα ΙΓ΄: Εκπροσωπούσε την Αγία Έδρα ως διπλωμάτης της στο Βέλγιο, εκεί έγινε μάρτυρας της εκμετάλλευσης των εργατών. Μετέφερε αυτή την εμπειρία του στη Ρώμη και έδωσε ανάλογη κατεύθυνση στην μετέπειτα θητεία του ως Ποντίφηκα. Στην κοινωνική εγκύκλιό του Rerum novarum [1891, Encyclical of Pope Leo XIII on Capital and Labor], απαίτησε ότι τα κοινωνικά ζητήματα πρέπει να βρίσκονται στο κέντρο της αποστολής της Εκκλησίας. Ο Πάπας Λέων ίσως απαιτήσει κάτι αντίστοιχο.
[...]
Σπουδάσατε μηχανικός πριν ενταχθείτε στο Τάγμα των Φραγκισκανών και πριν σπουδάσετε θεολογία. Στην διδακτορική σας διατριβή μελετήσατε τους cyborgs και τα ηθικά ερωτήματα που άπτονται του μετα-ανθρωπισμού (posthumanism). Πώς μεταφράζεται στην πράξη ο ρόλος σας ως συμβούλου του Βατικανού και του Πάπα;
Συνεργάζομαι με διάφορους θεσμούς της Αγίας Έδρας, παρέχοντάς τους μια συνολική εικόνα των σημερινών τεχνολογικών εξελίξεων. Συζητάμε πώς μπορεί η Εκκλησία να κάνει αισθητή την παρουσία της σ' αυτές τις συζητήσεις και εντοπίζουμε τις δυσκολίες και προκλήσεις που έχουμε μπροστά μας. Συντάσσω εκθέσεις και πραγματοποιώ παρουσιάσεις για την τεχνητή νοημοσύνη σε ακροατήρια καρδιναλίων Είμαι καθηγητής.
Συναντάτε κατά καιρούς και τον Πάπα;
Ήδη έχω γίνει δεκτός σε ακρόαση από αυτόν πολλές φορές. Γνωριζόμαστε από τότε που δεν ήταν ακόμη Πάπας.
Τι έχει αλλάξει από τότε;
Πριν από δύο χρόνια, θα συζητούσαμε για την τεχνητή νοημοσύνη απλά και μόνον ως τεχνολογία. Σήμερα μιλάμε για γεωπολιτική και για διπλωματία.
Τι είδους ερωτήσεις σάς θέτει ο Πάπας Λέων;
Αυτό δεν μπορώ να σας το αποκαλύψω (γελάει) .
Είχατε ήδη διατελέσει σύμβουλος και του Πάπα Φραγκίσκου. Λόγου χάρη, είχατε οργανώσει μια συνάντησή του με τον Brad Smith, τον αντιπρόεδρο της Microsoft. Ποια είναι η διαφορά μεταξύ του Πάπα από τη Λατινική Αμερική και του Πάπα από τη Βόρεια Αμερική;
Η συνεργασία με τον Πάπα Φραγκίσκο ήταν σαν το τανγκό: Ήταν ένας παθιασμένος χορός· όπου γέρνεις προς τον παρτενέρ σου και ανταποκρίνεσαι στις κινήσεις του.
Και με τον Λέοντα;
Η συνεργασία με τον Πάπα Λέοντα μοιάζει με βαλς. Χορεύεις με κλασική γερμανική μουσική. Εξίσου όμορφα, αλλά πιο δομημένα. Ο Λέων θα εισαγάγει αλλαγές εντός της Εκκλησίας, βήμα προς βήμα.
«Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να εργαλειοποιηθεί για πολιτικούς σκοπούς και να χρησιμοποιηθεί για την υποκίνηση μίσους».
Η τεχνολογία εξελίσσεται ραγδαία. Μήπως η Εκκλησία είναι υπερβολικά αργή;
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να συνεχίσει να εξελίσσεται με τόσο γρήγορους ρυθμούς επ’ αόριστον. Παρατηρούμε ήδη μια επιβράδυνση.
Άρα, δεν υπάρχει λόγος να βιαστεί η Εκκλησία;
Η ταχύτητα δεν είναι το δυνατό σημείο της Εκκλησίας. Ο Πάπας Λέων ΙΓ΄ εξέδωσε την εγκύκλιο Rerum novarum δεκαετίες μετά την κορύφωση της Βιομηχανικής Επανάστασης. Ελπίζουμε ότι αυτή τη φορά θα είμαστε πιο γρήγοροι (γελάει).
Ήδη ο Πάπας Φραγκίσκος έχει εκφράσει ανησυχία για την τεχνητή νοημοσύνη. Ένα έγγραφο του Βατικανού από την περσινή χρονιά προειδοποιούσε για τη «σκιά του κακού»· επισήμαινε ότι η παραπληροφόρηση και τα deepfakes [ψηφιακά παραποιημένο υλικό] μπορούν να καταστρέψουν την εμπιστοσύνη μέσα στην κοινωνία.
Ο ίδιος ο Πάπας Φραγκίσκος υπήρξε στόχος ενός deepfake. Ήταν μια παραποιημένη εικόνα που τον έδειχνε να φορά ένα κομψό και πανάκριβο λευκό μπουφάν. Ο ίδιος το αντιμετώπισε με χιούμορ. Ωστόσο, ακόμη και τέτοια, φαινομενικά αθώα παραδείγματα, καταδεικνύουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να εργαλειοποιηθεί για πολιτικούς σκοπούς και να χρησιμοποιηθεί για την υποκίνηση μίσους. Το βλέπουμε ήδη να συμβαίνει, λόγου χάρη σε ρωσικές εκστρατείες παραπληροφόρησης στην Αφρική. Αυτό ανησυχεί την Εκκλησία διότι ακόμη και η ίδια η θρησκεία θα μπορούσε να εργαλειοποιηθεί με τον ίδιο τρόπο.
Με το chatbot Grok του Έλον Μασκ, είναι σχετικά εύκολο να κατασκευασθούν σεξουαλικά φορτισμένα deepfakes. Μέχρι στιγμής, τα θύματα είναι κυρίως γυναίκες.
Το Grok λειτουργεί με βάση την αρχή ότι ισχύει «το δίκαιο του ισχυρότερου». Ο τρόπος με τον οποίο περιφρονείται εδώ η ελευθερία και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, εμένα μου θυμίζει φασισμό. Οι θρησκευτικές κοινότητες πρέπει να πουν καθαρά: «Όχι στο όνομά μας!»
Έχει η Εκκλησία κάποια επιρροή στη Silicon Valley;
Ναι! Συχνά, μηχανικοί πληροφορικής που δεν αισθάνονται σιγουριά για το τί κάνουν, μας ρωτούν τι είναι σωστό και τι λάθος. Είμαι σε επαφή με αρκετούς προγραμματιστές στη Silicon Valley, μεταξύ των οποίων και ορισμένους στην Google και τη Microsoft. Καταλαβαίνουν ότι αυτό, τώρα πια, δεν είναι ένα απλό παιχνίδι για μανιακούς «σπασίκλες» λάτρεις της τεχνολογίας (nerds)· καταλαβαίνουν ότι από αυτό μπορεί να εξαρτώνται ακόμη και σενάρια πολέμων. Όμως, εμείς οι ιερείς δεν θα είμαστε εκείνοι που θα ρυθμίζουν ή και θα διορθώνουν την τεχνητή νοημοσύνη.
Αναμφίβολα, η Silicon Valley είναι ένα από τα μέρη των Ηνωμένων Πολιτειών που επηρεάζονται λιγότερο από τη θρησκεία.
Είναι αλήθεια· όμως στη Silicon Valley η λαχτάρα για πνευματική καθοδήγηση είναι έντονη. Είναι λοιπόν κατάλληλος τόπος για ιεραποστολικό έργο.
Σκοπεύετε να μετακομίσετε εκεί;
Θα άξιζε τον κόπο να ιδρυθεί εκεί ένα μοναστήρι. Το εξετάζω σοβαρά.
Τι απαντάτε σε όσους θέλουν να δημιουργήσουν έναν «από μηχανής Θεό»;
Δεν είναι η πρώτη φορά που οι άνθρωποι λατρεύουν ένα είδωλο. Η Βίβλος λέει, ότι ήδη ο Μωυσής βρέθηκε αντιμέτωπος με αυτό ακριβώς το πρόβλημα: Ενώ βρισκόταν στο όρος Σινά και μιλούσε με τον Θεό, οι Ισραηλίτες έφτιαξαν ένα χρυσό μοσχάρι και το λάτρευαν. Οι άνθρωποι έχουν την τάση να θεοποιούν άψυχα αντικείμενα, είτε πρόκειται για μια Ferrari είτε για το cloud. Αυτό, το μόνο που αποδεικνύει, είναι ότι κάτι λείπει από τη ζωή τους. Ακόμη και οι πλουσιότεροι και ισχυρότεροι άνθρωποι λαχταρούν τον Θεό. Υπάρχει λοιπόν ακόμη περιθώριο, ακόμη και αυτοί να δεχτούν το κήρυγμα του Ευαγγελίου.
«Κάθε θρησκεία έχει ένα όραμα για το τι θα συμβεί στους έσχατους καιρούς».
Στη Silicon Valley υπάρχουν και άνθρωποι που θέλουν να υπερνικήσουν τον θάνατο και να ζήσουν αιώνια.
Αυτή είναι η υποκατάστατη θρησκεία τους. Ο Γερμανός φιλόσοφος Λούντβιχ Φόιερμπαχ υποστήριζε ότι πραγματικός αθεϊσμός δεν υπάρχει· όλοι οι άνθρωποι είμαστε θρησκευόμενοι, με μόνη διαφορά ότι θρησκευόμαστε με διαφορετικούς τρόπους. Κάποιοι πιστεύουν στον Θεό, άλλοι στον εαυτό τους. Μερικοί άνθρωποι φιλοδοξούν να γίνουν οι ίδιοι θεοί και να λατρεύει καθένας τους τον εαυτό του. Αυτό το ονομάζουν «μετα-ανθρωπισμό» (transhumanism). Υπόσχονται ότι μπορούμε να ξεπεράσουμε τους εγγενείς περιορισμούς της ύπαρξής μας ως ανθρώπων.
Αυτό δεν ισχύει για όλες τις θρησκείες;
Κάθε θρησκεία έχει ένα όραμα για το τι θα συμβεί στους έσχατους καιρούς. Οι Χριστιανοί και οι Μουσουλμάνοι πιστεύουν στην Τελική Κρίση, οι Εβραίοι στον Μεσσία, οι Μαρξιστές σε έναν επίγειο παράδεισο, ορισμένοι «σπασίκλες» λάτρεις της τεχνολογίας (nerds) πιστεύουν ότι η αθανασία είναι τεχνικά εφικτή. Στη Silicon Valley, χρησιμοποιούν τη λέξη «τεχνολογία» με τον ίδιο τρόπο που εμείς χρησιμοποιούμε τη λέξη «παράδεισος». Υπάρχουν εκεί πολλοί άνθρωποι με μια παράδοξη θρησκευτικότητα.
Μερικές εξέχουσες προσωπικότητες στον τεχνολογικό κλάδο, μεταξύ των οποίων ο δισεκατομμυριούχος Peter Thiel, δριμύς επικριτής της Εκκλησίας και εμβληματική μορφή του ακροδεξιού Καθολικισμού [παλαιότερα, o ίδιος αρνούνταν ότι είχε οποιαδήποτε πνευματική σχέση με τον Ρωμαιοκαθολικισμό, τώρα δίνει στη Ρώμη κλειστές διαλέξεις σε «ειδικό Καθολικό κοινό»], χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο θρησκευτική γλώσσα και σύμβολα. Σας ανησυχεί αυτό;
Ναι, διότι άνθρωποι όπως ο Peter Thiel χρησιμοποιούν όρους όπως «έσχατοι καιροί» ή «Αντίχριστος» για να σπείρουν τη διχόνοια. Αλλά δεν είναι θεολόγος.
Ο Peter Thiel ισχυρίζεται ότι ζούμε στους βιβλικούς έσχατους καιρούς και ότι όργανα του Αντίχριστου, του σαγηνευτικού αντιπάλου του Ιησού Χριστού, βρίσκονται ήδη ανάμεσά μας. Υποστηρίζει ότι επιδιώκουν την εγκαθίδρυση μιας ολοκληρωτικής παγκόσμιας κυβέρνησης. Προτείνει, μάλιστα, ότι οι ίδιες οι ΗΠΑ μπορεί να είναι είτε ο Αντίχριστος, είτε η δύναμη που θα τον σταματήσει [ο Κατέχων].
Ο Peter Thiel διαπράττει ένα κρίσιμο σφάλμα. Συγχέει τη βιβλική προφητεία για το τέλος του κόσμου με τις δικές του φαντασιώσεις για τέλος της δικής μας εποχής. Η εποχή, το τέλος της οποίας επιθυμεί διακαώς ο Thiel, είναι η μεταπολεμική διεθνής τάξη πραγμάτων στην Δύση. Όμως, σε καμία περίπτωση δεν ισχύει, ότι το τέλος αυτής της τάξης πραγμάτων ταυτίζεται με το τέλος του κόσμου. Ο Thiel είναι επικίνδυνος, διότι αμφισβητεί τα ίδια τα θεμέλια της συμβίωσής μας· τα θεωρεί ξεπερασμένα.
Ο Peter Thiel αποκαλεί την Γκρέτα Τούνμπεργκ όργανο του Αντίχριστου· λέει ότι είναι κάποια που μας υπόσχεται ειρήνη και ασφάλεια, ενώ στην πραγματικότητα θέλει να περιορίσει την ελευθερία και την τεχνολογική πρόοδο.
Αυτά είναι ανοησίες. Το τέχνασμα του Thiel έγκειται στο εξής: Χρησιμοποιεί ρητορική με έντονο θρησκευτικό φορτίο περί «εσχάτων καιρών», προκειμένου να προσδώσει σε κάθε ζήτημα χαρακτήρα ύψιστου επείγοντος. Ανυψώνει τις ιδέες του στο επίπεδο της θρησκείας.
Ωστόσο, αναζητά και επαφές στην καθιερωμένη θρησκεία, συγκεκριμένα στον Καθολικισμό. Πρόσφατα έδωσε διαλέξεις στη Ρώμη.
Θέλει να ασκήσει επιρροή σε συντηρητικούς χριστιανικούς κύκλους, όχι μόνο στις ΗΠΑ, αλλά και στην Ευρώπη. Αυτό που κάνει ο Thiel δεν είναι θεολογία· είναι πολιτική που χρησιμοποιεί θρησκευτική γλώσσα. Με ανησυχεί το γεγονός ότι πολλοί άνθρωποι παίρνουν στα σοβαρά τα λεγόμενά του. Για να ζεί μια δημοκρατία, πρέπει οι άνθρωποι να πιστεύουν σ' αυτήν. Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης κατέρρευσε όταν αυτό έπαψε να ισχύει.
Και τί μπορεί να κάνει γι' αυτό, ένας σύμβουλος του Πάπα για θέματα τεχνητής νοημοσύνης;
Να δείξει ότι ο κίνδυνος δεν είναι η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά ο ίδιος ο άνθρωπος. Φοβάμαι πιό πολύ τη φυσική βλακεία, παρά την τεχνητή νοημοσύνη.
Η τεχνολογία εξελίσσεται ραγδαία. Μήπως η Εκκλησία είναι υπερβολικά αργή;
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να συνεχίσει να εξελίσσεται με τόσο γρήγορους ρυθμούς επ’ αόριστον. Παρατηρούμε ήδη μια επιβράδυνση.
Άρα, δεν υπάρχει λόγος να βιαστεί η Εκκλησία;
Η ταχύτητα δεν είναι το δυνατό σημείο της Εκκλησίας. Ο Πάπας Λέων ΙΓ΄ εξέδωσε την εγκύκλιο Rerum novarum δεκαετίες μετά την κορύφωση της Βιομηχανικής Επανάστασης. Ελπίζουμε ότι αυτή τη φορά θα είμαστε πιο γρήγοροι (γελάει).
Ήδη ο Πάπας Φραγκίσκος έχει εκφράσει ανησυχία για την τεχνητή νοημοσύνη. Ένα έγγραφο του Βατικανού από την περσινή χρονιά προειδοποιούσε για τη «σκιά του κακού»· επισήμαινε ότι η παραπληροφόρηση και τα deepfakes [ψηφιακά παραποιημένο υλικό] μπορούν να καταστρέψουν την εμπιστοσύνη μέσα στην κοινωνία.
Ο ίδιος ο Πάπας Φραγκίσκος υπήρξε στόχος ενός deepfake. Ήταν μια παραποιημένη εικόνα που τον έδειχνε να φορά ένα κομψό και πανάκριβο λευκό μπουφάν. Ο ίδιος το αντιμετώπισε με χιούμορ. Ωστόσο, ακόμη και τέτοια, φαινομενικά αθώα παραδείγματα, καταδεικνύουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να εργαλειοποιηθεί για πολιτικούς σκοπούς και να χρησιμοποιηθεί για την υποκίνηση μίσους. Το βλέπουμε ήδη να συμβαίνει, λόγου χάρη σε ρωσικές εκστρατείες παραπληροφόρησης στην Αφρική. Αυτό ανησυχεί την Εκκλησία διότι ακόμη και η ίδια η θρησκεία θα μπορούσε να εργαλειοποιηθεί με τον ίδιο τρόπο.
Με το chatbot Grok του Έλον Μασκ, είναι σχετικά εύκολο να κατασκευασθούν σεξουαλικά φορτισμένα deepfakes. Μέχρι στιγμής, τα θύματα είναι κυρίως γυναίκες.
Το Grok λειτουργεί με βάση την αρχή ότι ισχύει «το δίκαιο του ισχυρότερου». Ο τρόπος με τον οποίο περιφρονείται εδώ η ελευθερία και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, εμένα μου θυμίζει φασισμό. Οι θρησκευτικές κοινότητες πρέπει να πουν καθαρά: «Όχι στο όνομά μας!»
Έχει η Εκκλησία κάποια επιρροή στη Silicon Valley;
Ναι! Συχνά, μηχανικοί πληροφορικής που δεν αισθάνονται σιγουριά για το τί κάνουν, μας ρωτούν τι είναι σωστό και τι λάθος. Είμαι σε επαφή με αρκετούς προγραμματιστές στη Silicon Valley, μεταξύ των οποίων και ορισμένους στην Google και τη Microsoft. Καταλαβαίνουν ότι αυτό, τώρα πια, δεν είναι ένα απλό παιχνίδι για μανιακούς «σπασίκλες» λάτρεις της τεχνολογίας (nerds)· καταλαβαίνουν ότι από αυτό μπορεί να εξαρτώνται ακόμη και σενάρια πολέμων. Όμως, εμείς οι ιερείς δεν θα είμαστε εκείνοι που θα ρυθμίζουν ή και θα διορθώνουν την τεχνητή νοημοσύνη.
Αναμφίβολα, η Silicon Valley είναι ένα από τα μέρη των Ηνωμένων Πολιτειών που επηρεάζονται λιγότερο από τη θρησκεία.
Είναι αλήθεια· όμως στη Silicon Valley η λαχτάρα για πνευματική καθοδήγηση είναι έντονη. Είναι λοιπόν κατάλληλος τόπος για ιεραποστολικό έργο.
Σκοπεύετε να μετακομίσετε εκεί;
Θα άξιζε τον κόπο να ιδρυθεί εκεί ένα μοναστήρι. Το εξετάζω σοβαρά.
Τι απαντάτε σε όσους θέλουν να δημιουργήσουν έναν «από μηχανής Θεό»;
Δεν είναι η πρώτη φορά που οι άνθρωποι λατρεύουν ένα είδωλο. Η Βίβλος λέει, ότι ήδη ο Μωυσής βρέθηκε αντιμέτωπος με αυτό ακριβώς το πρόβλημα: Ενώ βρισκόταν στο όρος Σινά και μιλούσε με τον Θεό, οι Ισραηλίτες έφτιαξαν ένα χρυσό μοσχάρι και το λάτρευαν. Οι άνθρωποι έχουν την τάση να θεοποιούν άψυχα αντικείμενα, είτε πρόκειται για μια Ferrari είτε για το cloud. Αυτό, το μόνο που αποδεικνύει, είναι ότι κάτι λείπει από τη ζωή τους. Ακόμη και οι πλουσιότεροι και ισχυρότεροι άνθρωποι λαχταρούν τον Θεό. Υπάρχει λοιπόν ακόμη περιθώριο, ακόμη και αυτοί να δεχτούν το κήρυγμα του Ευαγγελίου.
«Κάθε θρησκεία έχει ένα όραμα για το τι θα συμβεί στους έσχατους καιρούς».
Στη Silicon Valley υπάρχουν και άνθρωποι που θέλουν να υπερνικήσουν τον θάνατο και να ζήσουν αιώνια.
Αυτή είναι η υποκατάστατη θρησκεία τους. Ο Γερμανός φιλόσοφος Λούντβιχ Φόιερμπαχ υποστήριζε ότι πραγματικός αθεϊσμός δεν υπάρχει· όλοι οι άνθρωποι είμαστε θρησκευόμενοι, με μόνη διαφορά ότι θρησκευόμαστε με διαφορετικούς τρόπους. Κάποιοι πιστεύουν στον Θεό, άλλοι στον εαυτό τους. Μερικοί άνθρωποι φιλοδοξούν να γίνουν οι ίδιοι θεοί και να λατρεύει καθένας τους τον εαυτό του. Αυτό το ονομάζουν «μετα-ανθρωπισμό» (transhumanism). Υπόσχονται ότι μπορούμε να ξεπεράσουμε τους εγγενείς περιορισμούς της ύπαρξής μας ως ανθρώπων.
Αυτό δεν ισχύει για όλες τις θρησκείες;
Κάθε θρησκεία έχει ένα όραμα για το τι θα συμβεί στους έσχατους καιρούς. Οι Χριστιανοί και οι Μουσουλμάνοι πιστεύουν στην Τελική Κρίση, οι Εβραίοι στον Μεσσία, οι Μαρξιστές σε έναν επίγειο παράδεισο, ορισμένοι «σπασίκλες» λάτρεις της τεχνολογίας (nerds) πιστεύουν ότι η αθανασία είναι τεχνικά εφικτή. Στη Silicon Valley, χρησιμοποιούν τη λέξη «τεχνολογία» με τον ίδιο τρόπο που εμείς χρησιμοποιούμε τη λέξη «παράδεισος». Υπάρχουν εκεί πολλοί άνθρωποι με μια παράδοξη θρησκευτικότητα.
Μερικές εξέχουσες προσωπικότητες στον τεχνολογικό κλάδο, μεταξύ των οποίων ο δισεκατομμυριούχος Peter Thiel, δριμύς επικριτής της Εκκλησίας και εμβληματική μορφή του ακροδεξιού Καθολικισμού [παλαιότερα, o ίδιος αρνούνταν ότι είχε οποιαδήποτε πνευματική σχέση με τον Ρωμαιοκαθολικισμό, τώρα δίνει στη Ρώμη κλειστές διαλέξεις σε «ειδικό Καθολικό κοινό»], χρησιμοποιούν όλο και περισσότερο θρησκευτική γλώσσα και σύμβολα. Σας ανησυχεί αυτό;
Ναι, διότι άνθρωποι όπως ο Peter Thiel χρησιμοποιούν όρους όπως «έσχατοι καιροί» ή «Αντίχριστος» για να σπείρουν τη διχόνοια. Αλλά δεν είναι θεολόγος.
Ο Peter Thiel ισχυρίζεται ότι ζούμε στους βιβλικούς έσχατους καιρούς και ότι όργανα του Αντίχριστου, του σαγηνευτικού αντιπάλου του Ιησού Χριστού, βρίσκονται ήδη ανάμεσά μας. Υποστηρίζει ότι επιδιώκουν την εγκαθίδρυση μιας ολοκληρωτικής παγκόσμιας κυβέρνησης. Προτείνει, μάλιστα, ότι οι ίδιες οι ΗΠΑ μπορεί να είναι είτε ο Αντίχριστος, είτε η δύναμη που θα τον σταματήσει [ο Κατέχων].
Ο Peter Thiel διαπράττει ένα κρίσιμο σφάλμα. Συγχέει τη βιβλική προφητεία για το τέλος του κόσμου με τις δικές του φαντασιώσεις για τέλος της δικής μας εποχής. Η εποχή, το τέλος της οποίας επιθυμεί διακαώς ο Thiel, είναι η μεταπολεμική διεθνής τάξη πραγμάτων στην Δύση. Όμως, σε καμία περίπτωση δεν ισχύει, ότι το τέλος αυτής της τάξης πραγμάτων ταυτίζεται με το τέλος του κόσμου. Ο Thiel είναι επικίνδυνος, διότι αμφισβητεί τα ίδια τα θεμέλια της συμβίωσής μας· τα θεωρεί ξεπερασμένα.
Ο Peter Thiel αποκαλεί την Γκρέτα Τούνμπεργκ όργανο του Αντίχριστου· λέει ότι είναι κάποια που μας υπόσχεται ειρήνη και ασφάλεια, ενώ στην πραγματικότητα θέλει να περιορίσει την ελευθερία και την τεχνολογική πρόοδο.
Αυτά είναι ανοησίες. Το τέχνασμα του Thiel έγκειται στο εξής: Χρησιμοποιεί ρητορική με έντονο θρησκευτικό φορτίο περί «εσχάτων καιρών», προκειμένου να προσδώσει σε κάθε ζήτημα χαρακτήρα ύψιστου επείγοντος. Ανυψώνει τις ιδέες του στο επίπεδο της θρησκείας.
Ωστόσο, αναζητά και επαφές στην καθιερωμένη θρησκεία, συγκεκριμένα στον Καθολικισμό. Πρόσφατα έδωσε διαλέξεις στη Ρώμη.
Θέλει να ασκήσει επιρροή σε συντηρητικούς χριστιανικούς κύκλους, όχι μόνο στις ΗΠΑ, αλλά και στην Ευρώπη. Αυτό που κάνει ο Thiel δεν είναι θεολογία· είναι πολιτική που χρησιμοποιεί θρησκευτική γλώσσα. Με ανησυχεί το γεγονός ότι πολλοί άνθρωποι παίρνουν στα σοβαρά τα λεγόμενά του. Για να ζεί μια δημοκρατία, πρέπει οι άνθρωποι να πιστεύουν σ' αυτήν. Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης κατέρρευσε όταν αυτό έπαψε να ισχύει.
Και τί μπορεί να κάνει γι' αυτό, ένας σύμβουλος του Πάπα για θέματα τεχνητής νοημοσύνης;
Να δείξει ότι ο κίνδυνος δεν είναι η τεχνητή νοημοσύνη, αλλά ο ίδιος ο άνθρωπος. Φοβάμαι πιό πολύ τη φυσική βλακεία, παρά την τεχνητή νοημοσύνη.
Γεννήθηκε στη Ρώμη στις 20 Ιουλίου 1973, γιος του μηχανικού Angelo Benanti και της δασκάλας Andreina Albani. Υπηρέτησε ως πρώτος γενικός σύμβουλος και γενικός επίτροπος (procurator general) του Τάγματος κατά την εξαετία 2013–2019. Κατά τη διάρκεια των σπουδών του για το πτυχίο Θεολογίας στο Θεολογικό Ινστιτούτο της Ασίζης (2001–2006), είχε ως καθηγητή τον Giovanni Cappelli. Στο Ποντιφικό Γρηγοριανό Πανεπιστήμιο, απέκτησε το πτυχίο ανώτερου κύκλου (licentiate) το 2008 και το διδακτορικό του στη Θεολογία της Ηθικής το 2012. Η διδακτορική του διατριβή φέρει τον τίτλο The Cyborg. Corpo e corporeità nell'epoca del postumano («Σάιμποργκ: Σώμα και Σωματικότητα στην εποχή του μετα-ανθρώπου»).Τιμήθηκε με το βραβείο Bellarmino-Vedovato ως η καλύτερη διδακτορική διατριβή στον τομέα της δημόσιας και κοινωνικής ηθικής για το έτος 2012. Διδάσκει στο Ποντιφικό Γρηγοριανό Πανεπιστήμιο από το 2008 και διεξάγει έρευνα σχετικά με τις νέες τεχνολογίες και την τεχνητή νοημοσύνη.
Το 2018 έγινε αντεπιστέλλον μέλος της Ποντιφικής Ακαδημίας για τη Ζωή, με ειδική εντολή που αφορά τον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης. Τον Φεβρουάριο του 2019, μετά από συνέλευση που πραγματοποιήθηκε στην Ασίζη της Ιταλίας, διορίστηκε Επαρχιακός Υπουργός (Provincial Minister) της Θρησκευτικής Επαρχίας του Αγίου Φραγκίσκου της Ασίζης, που ανήκει στο Τρίτο Τακτικό Τάγμα του Αγίου Φραγκίσκου. Στις 4 Νοεμβρίου 2019, ο Πάπας Φραγκίσκος τον διόρισε Σύμβουλο της Αποστολικής Πενιτεντιαρίας (του αρχαιότερου δικαστηρίου της Ρωμαϊκής Κουρίας) και στις 11 Νοεμβρίου 2019 Σύμβουλο του Ποντιφικού Συμβουλίου για τον Πολιτισμό.
Ο Paolo Benanti είναι επίσης καθηγητής Ηθικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου LUISS Guido Carli στη Ρώμη.
Κας Μούντε: Υπό την απειλή του τεχνοφασισμού
Ο αποικισμός του πλανήτη Άρη, ο Αρμαγεδδών, ο Κατέχων και η Αντίχριστος - Ο Carl Schmitt στην Silicon Valley
Νταρόν Ατσέμογλου: «Είμαι περίεργος να δω τι θα καταστρέψει την ανθρωπότητα. H ευφυία της τεχνητής νοημοσύνης, ή η ηλιθιότητα του Τραμπ;»
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου