Κρίστιαν Στέκερ: Ενεργειακή μετάβαση - Πετρέλαιο και ατμός τέλος, ήρθε ο καιρός των ηλεκτρονίων

Christian Stöcker: Dampf ist out, Elektronen sind in, Der Spiegel, 27.09.2026

 

Η σύγχρονη τεχνολογία αιχμής χρειάζεται μόνον ηλεκτρική ενέργεια. Όχι καύσιμα, όχι ατμό. Πώς θα απεγκλωβιστούμε, ιδίως χώρες που αυτοαποκαλούνται πρωτοπόρες στην τεχνολογία, από μια τεχνολογία ηλικίας 150 ετών; Από την απάντηση εξαρτάται το μέλλον μας.

Ο Αϊνστάιν εξηγεί το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο: Το φώς κινεί τα ηλεκτρόνια παράγοντας έτσι ηλεκτρικό ρεύμα Η ενέργεια των φωτονίων (E = h ⋅ f  -  h σταθερά του Planc, f η συχνότητα) μετατρέπεται σε ηλεκτρική ενέργεια 

Αν από κάποια απόσταση κυττάξουμε τί συμβαίνει γύρω μας, ή έστω παρατηρήσουμε με προσοχή τί συμβαίνει ήδη στην καθημερινή ζωή μας, τα πράγματα έχουν ήδη ξεκαθαρίσει. Είτε αυτή η διαπίστωση αρέσει, είτε όχι, στον Donald Trump και τον Υπουργό του της Ενέργειας Chris Wright (ο οποίος προηγουμένως εργαζόταν στην βιομηχανία εξόρυξης υδρογονανθράκων με τη μέθοδο της υδραυλικής ρηγμάτωσης - fracking), οι σημερινές τεχνολογίες αιχμής χρειάζονται μόνον ηλεκτρική ενέργεια.
Επομένως, είναι πραγματικά σημαντικό το γεγονός, ότι στην παγκόσμια διάσκεψης για το κλίμα στην Αττάλεια (COP31) ανακοινώθηκε μια ρητή δέσμευση για εξηλεκτρισμό: 35 χώρες απαιτούν, έως το 2035 το 35 % της παγκόσμιας τελικής κατανάλωσης ενέργειας να καλύπτεται από ηλεκτρική ενέργεια. Και το 50 % έως το 2050. Αυτός ο στόχος φαντάζει όχι και τόσο φιλόδοξος. Και δεν είναι δεσμευτικός. Ωστόσο είναι εδώ και καιρό σαφές: Ο εξηλεκτρισμός βελτιώνει τα πάντα. Τα καθιστά πιο αποδοτικά, πιο αθόρυβα, πιο καθαρά και πιο οικονομικά. Ο σύγχρονος κόσμος δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς ηλεκτρική ενέργεια· όμως, κάθε μέρα και περισσότερο, γίνεται φανερό ότι μπορεί να λειτουργεί χωρίς διεργασίες καύσης στην παραγωγή ενέργειας.
Η αντίληψη ότι η παραγωγή όλης της αναγκαίας ηλεκτρικής ενέργειας απαιτεί καύση ορυκτών καυσίμων για θέρμανση νερού, ώστε με τον παραγόμενο ατμό να κινούνται περιστροφικά τουρμπίνες, αποτελεί κατάλοιπο του 19ου Αιώνα. Για τους κάθε είδους θερμικούς σταθμούς παραγωγής ενέργειας ισχύει ό,τι ισχύει και για τις ατμομηχανές: Κατ΄ ουσίαν αποτελούν «τεχνολογία του παρελθόντος» (retro-technology). Όπως παρατήρησε πρόσφατα ο φυσικός Harald Lesch στο Συνέδριο για το Κλίμα στο Αμβούργο, ακόμη και οι σταθμοί πυρηνικής σύντηξης, αν κάποτε γίνουν πραγματικότητα, ουσιαστικά δεν θα είναι τίποτε περισσότερο από «εμβαπτιζόμενα θερμαντικά στοιχεία» (κάτι ανάλογο με τις ηλεκτρικές αντιστάσεις με τις οποίες θερμαίνουμε νερό ή άλλα υλικά), .
Ο 21ος Αιώνας είναι ο αιώνας του ηλεκτρονίου· αυτό είναι γνωστό εδώ και καιρό. Ωστόσο, σήμερα δεν χρειαζόμαστε πια υδρατμό για να θέσουμε τα ηλεκτρόνια σε κίνηση. Η ανθρωπότητα θα ξεπεράσει την δυσκίνητη, σπάταλη, θορυβώδη, τοξική, επικίνδυνη και επιβλαβή για το κλίμα εξάρτηση από τις εξορύξεις και καύσεις του άνθρακα, ο οποίος, σε πανάρχαιες εποχές της ιστορίας του πλανήτη, είχε αποσυρθεί από την ατμόσφαιρα και εναποτεθεί στα έγκατα της γης. Αυτό είναι ήδη βέβαιο.
Άλλωστε, τώρα διαθέτουμε για θέρμανση κάτι καλύτερο από τις ηλεκτρικές αντιστάσεις : Ο άνεμος μπορεί να θέτει σε περιστροφική κίνηση χάλκινα πηνία για να παράγει ηλεκτρικό ρεύμα. Και το ηλιακό φως μπορεί να μετατρέπεται σε ηλεκτρική ενέργεια χάρις στο φωτοηλεκτρικό φαινόμενο, το οποίο είχε μελετήσει και ερμηνεύσει επιστημονικά ο Albert Einstein ήδη από το 1905 (!) [μάλιστα έλαβε το Βραβείο Νόμπελ γι αυτή την ανακάλυψη, και όχι για την Θεωρία της Σχετικότητας]. Αυτά γίνονται χωρίς να χρειάζεται θέρμανση και βρασμός νερού για παραγωγή ατμού. Επιπλέον, η τεχνολογία αποθήκευσης ηλεκτρικής ενέργειας έχει προοδεύσει εκπληκτικά. Η βρετανική δεξαμενή σκέψης Ember υπολόγισε πρόσφατα ότι το 75 % της χερσαίας επιφάνειας του πλανήτη μπορεί να τροφοδοτείται διαρκώς και αξιόπιστα με ηλεκτρική ενέργεια, χρησιμοποιώντας αποκλειστικά τεχνολογίες ηλιακών και αιολικών ενεργειακών συστημάτων, μπαταρίες και εφεδρικά συστήματα (back up), με κόστος μικρότερο από 100 δολάρια ανά μεγαβατώρα.

Υποσταθμός ηλεκτρικής ενέργειας: © Photo: JaRu Creative Studio / CHROMORANGE / picture alliance

Κας Μούντε: Υπό την απειλή του τεχνοφασισμού

 Cas Mudde: The Palentir manifesto on its desired “Technological Republic”, Linkedin, 15.05.2026

Cas Mudde

Το Mανιφέστο της Palantir Technologies για την πολυπόθητη «Τεχνολογική Δημοκρατία» [εμπνευσμένο από το βιβλίο του συνιδρυτή και διευθύνοντα συμβούλου της εταιρείας Alex Karp και του Nicholas W. Zamiska, The Technological Republic] είναι ένα από τα πιο τρομακτικά πράγματα που έχω δει εδώ και καιρό. Είναι κάλεσμα για έναν κόσμο υπό την κυριαρχία μιας αυταρχικής κυβέρνησης των ΗΠΑ, έναν κόσμο δημιουργούμενο από τεχνητή νοημοσύνη (όπως και το ίδιο το κείμενο του μανιφέστου), ο οποίος θα διοικείται από εταιρείες τεχνολογικής επιτήρησης (tech-surveillance) [βασίζονται κυρίως στη συλλογή πληροφοριών με υποκλοπή και ανάλυση ηλεκτρονικών σημάτων, αναλογικών και ψηφιακών - SIGINT]. Πρόκειται για καθαρόαιμο τεχνο-φασισμό!

Είναι σαφές ότι το μανιφέστο καθιστά την Palantir ακατάλληλη ως εταίρο για οποιαδήποτε άλλη χώρα πλην των ΗΠΑ, όσο αυτές θα παραμένουν υπό αυτοκρατική διακυβέρνηση, και όχι μόνο για συμπράξεις στους τομείς της άμυνας και της ασφάλειας, αλλά και σε κάθε άλλο τομέα, διότι η πληροφορία ισοδυναμεί με εξουσία. Οι ευρωπαϊκές χώρες, εκτός από το να σταματήσουν κάθε νέα συνεργασία με την Palantir, πρέπει και να απεμπλακούν πλήρως από αυτή την τεχνοφασιστική εταιρεία το συντομότερο δυνατό!
Στις ΗΠΑ, το Δημοκρατικό Κόμμα θα 'πρεπε να οικοδομήσει μια συγκεκριμένη ατζέντα δημοκρατικών μεταρρυθμίσεων για την περίπτωση που επιστρέψει στην εξουσία το 2028. Για να είναι αποτελεσματική αυτή η ατζέντα, δεν μπορεί να περιορίζεται σε θεσμικές μεταρρυθμίσεις του πολιτικού συστήματος, αλλά πρέπει να περιλαμβάνει περιορισμό της ισχύος και του πλούτου των τεχνοφασιστικών εταιρειών και των ατόμων που τις ελέγχουν.
Προφανώς, το ζήτημα ξεπερνά κατά πολύ την Palantir, αν και η εν λόγω εταιρεία είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη και ο Peter Thiel [συνιδριτής της Palantir Technologies μαζί με τον Karp και πρόεδρος της εταιρείας] είναι ένα ιδιαίτερα επικίνδυνο άτομο. Ωστόσο, ούτε η Amazon, ούτε η Oracle, ούτε η Tesla και τα λοιπά, είναι άξιες εμπιστοσύνης! Όλες αυτές είτε υποστηρίζουν, είτε έχουν υποταγεί στον αμερικανικό απολυταρχισμό.
Όπως υποστηρίζει εδώ και καιρό η Marietje Schaake, η κατάλληλη ευρωπαϊκή απάντηση στον αμερικανικό τεχνοφασισμό μπορεί να είναι μόνον μια ανεξάρτητη ευρωπαϊκή τεχνολογική υποδομή. Ωστόσο η υποδομή αυτή πρέπει να είναι δημόσιας ιδιοκτησίας και να υπόκειται σε δημοκρατικό έλεγχο! Η Ευρώπη δεν γίνεται και δεν επιτρέπεται να απαντήσει με το να δημιουργήσει μια δική της τεχνοφασιστική αντίρροπη δύναμη!
Συνεπώς, είναι κρίσιμης σημασίας, στην διαδικασία λήψης των ευρωπαϊκών αποφάσεων των σχετικών με την άμυνα και την τεχνολογία, να μην εμπλακούν αποκλειστικά και μόνον ειδικοί της οικονομίας και της τεχνολογίας, αλλά και κοινωνικοί επιστήμονες, όπως άλλωστε καταδείχτηκε και στην πανδημία της COVID-19. Αντίστοιχα, οι κοινωνικοί επιστήμονες οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη τις τεχνολογικές μεταβολές και να τις ενσωματώνουν στις αναλύσεις τους, συμπεριλαμβανομένων των ζητημάτων οικονομικής και κοινωνικής ανισότητας, καθώς και της δημοκρατικής λογοδοσίας.

Σε ποιον ανήκει η επιστήμη; Η επιστημονική έρευνα παράγει τα δεδομένα· αυτά «εκπαιδεύουν» τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης

 του Κρίστιαν Στέκερ   

Christian Stöcker: Trainingsdaten für KI - Wem gehört die Wissenschaft? Der Spiegel, 20.9.3036

Leonardo Da Vinci: Από το σημειωματάριο των Μηχανών

Οι μηχανές που «μαθαίνουν» είναι εξαιρετικά εργαλεία για πολλών κατηγοριών ερευνητές. Ιδιαίτερα σε τομείς στους οποίους οι ερευνητές μελετούν σύνολα δεδομένων τεράστιου πλήθους και πολυπλοκότητας. Το κορυφαίο παράδειγμα είναι μάλλον η πρόβλεψη των δομών των πρωτεϊνών στον οργανισμό· εν των μεταξύ, ένα σύστημα το οποίο ανέπτυξε μια θυγατρική της Google, η DeepMind, τα καταφέρνει τόσο καλά σ' αυτό το έργο, ώστε με τη βοήθεια του δύο ερευνητές των πρωτεινών και ο ιδρυτής της DeepMind [Ντέμης Χασάμπης]  κέρδισαν από κοινού ένα βραβείο Νόμπελ για την Χημεία.
Η κατανόηση του ανθρώπινου «πρωτεϊνώματος» αποτελεί κρίσιμο στοιχείο της υποβοηθούμενης από υπολογιστές βιοϊατρικής. Περιλαμβάνει την ακριβή κατανόηση των ρόλων που επιτελούν οι δεκάδες χιλιάδες διαφορετικές πρωτεΐνες - όπως τα ένζυμα, τα αντισώματα και οι ορμόνες, του τρόπου με τον οποίο αλληλεπιδρούν, καθώς και του τρόπου με τον οποίο προκαλούν ή καταπολεμούν ασθένειες. Ωστόσο, αυτή η επιτυχία της DeepMind έγινε πραγματικότητα μόνο επειδή οι ερευνητές είχαν προηγουμένως προσδιορίσει τις δομές των πρωτεϊνών και τα αντίστοιχα «σχέδια» τους στο γονιδίωμα, δηλαδή στο γενετικό υλικό του οργανισμού, χρησιμοποιώντας άλλες, παλαιότερες μεθόδους, και αποθηκεύοντας αυτές τις πληροφορίες σε τεράστιες βάσεις δεδομένων.

Leibniz, Mathematica: Μέγιστα και Ελάχιστα

Ισχυρό εργαλείο με τεράστια «πείνα» για πρωτογενή δεδομένα
Εδώ και καιρό υποστηρίζω την άποψη ότι η βιοτεχνολογία η υποβοηθούμενη από τεχνητή νοημοσύνη θα εξελιχθεί στην πιο σημαντική επιστήμη του 21ου Αιώνα. Αυτό απαιτεί δεδομένα υψηλής ποιότητας και σε τεράστιες ποσότητες, για να «εκπαιδευτούν» τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Αυτά τα δεδομένα, αναπόφευκτα θα προέρχονται από ερευνητικά εργαστήρια.
Κατά παράδοση, τα ερευνητικά δεδομένα κοινοποιούνται, δηλαδή δημοσιεύονται. Είναι μια πρακτική η οποία καθιερώθηκε για πρώτη φορά στη Βρετανία με την ίδρυση της Βασιλικής Εταιρείας (Royal Society), την εποχή του Leibniz και του Newton. Οι επιχειρήσεις λειτουργούν συχνά υπό καθεστώς μυστικότητας· αντίθετα, οι ακαδημαϊκοί ερευνητές δημοσιεύουν τα ευρήματά τους, συχνά ακόμη και τα πρωτογενή δεδομένα των μετρήσεών τους.
Η διαδικασία αυτή έχει γίνει πολύ πιο εύκολη χάρη στα ψηφιακά δεδομένα: Οι σύγχρονες επιστημονικές δημοσιεύσεις περιλαμβάνουν συχνά ένα ψηφιακό παράρτημα με τεράστιες ποσότητες δεδομένων.  είτε πρόκειται, π.χ., για χρόνους αντίδρασης από ψυχολογικά πειράματα, για αποτελέσματα μετρήσεων από την επιστήμη των υλικών ή για κλινικές δοκιμές φαρμάκων, είτε πρόκειται για δομές πρωτεϊνών με τα αντίστοιχα διαγράμματα. Για συγκεκριμένα είδη δεδομένων υπάρχουν εξειδικευμένες βάσεις δεδομένων μεγάλης κλίμακας, προσβάσιμες στο κοινό.

Leonardo Da Vinci: Από το σημειωματάριο Φυτολογίας

Στάνφορντ: Μέσα στο Πανεπιστήμιο ένα παρα-πανεπιστήμιο ψεύδους των δισεκατομμυριούχων της Silicon Valley

 How to Rule the World: Theo Baker enthüllt die Lügenkultur der Tech-Milliardäre, συνέντευξη στον Anant Agarwala, Die Zeit 28/2026, 24.6.2026, αποθηκευμένο και εδώ 

Ως νεαρός φοιτητής στο Στάνφορντ, είδε πώς καλλιεργείται σε μυστικά σεμινάρια η ονειροφαντασία να γίνουν κάποιοι κυρίαρχοι του κόσμου. Και πώς ενθαρρύνουν τους απατεώνες.

 

Όταν η έρευνά του εκθρόνισε τον Πρόεδρο του Πανεπιστημίου του Στάνφορντ, στο κυλικείο του Πανεπιστημίου δεν επέτρεπαν στον Τέο Μπέικερ ούτε καν να παραγγείλει μπύρα. Μόλις είχε κλείσει τα 18, σπούδαζε πληροφορική στο πανεπιστήμιο της Σίλικον Βάλεϊ και ταυτόχρονα συνεργαζόταν σποραδικά, αργότερα μανιωδώς, ως ρεπόρτερ για την φοιτητική εφημερίδα The Stanford Daily. Τότε αποκάλυψε «πειραγμένα» στοιχεία στο βιογραφικό σπουδών του Προέδρου του Πανεπιστημίου Στάνφορντ. Σήμερα ο Μπέικερ είναι 21 ετών και είναι ο συγγραφέας του βιβλίου How to Rule the World (Πώς να Γίνεις Κυβερνήτης του Κόσμου). Το βιβλίο πέρασε επιτυχώς τον έλεγχο ενός από τους πιο διαβόητους για την αυστηρότητα τους «ελεγκτές αλήθειας» (fact-checkers) του περιοδικού New Yorker, ο οποίος συνωμίλησε με περισσότερα από 250 άτομα για το βιβλίο. Το βιβλίο γράφει για τεχνολογικές ελίτ, για δισεκατομμυριούχους και για απατεώνες σε ένα πανεπιστήμιο, στο οποίο όλοι βάζουν διαρκώς τα δυνατά τους για ένα και μόνον στόχο: Πώς να γίνουν «the next big thing». Συναντήσαμε τον Μπέικερ στο Λονδίνο, όπου παρουσιάζει το βιβλίο του.
 

Die Zeit: Τέο Μπέικερ, είσαι ο συγγραφέας ενός βιβλίου που αποκαλύπτει έναν μυστικό κόσμο μέσα στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ. Τον αποκαλείτε «Στάνφορντ μέσα στο Στάνφορντ». Τί  λογής κόσμος είναι;
Τέο Μπέικερ: Οι περισσότεροι άνθρωποι ξέρουν το Στάνφορντ ως ένα κανονικό πανεπιστημικό ίδρυμα κατηγορίας ελίτ: Παρακολουθείς τα μαθήματα, ερωτεύεσαι, πας για καφέ στα κυλικεία του, μελετάς για τις εξετάσεις. Όμως, για μια ομάδα μερικών δεκάδων φοιτητών, όλα είναι διαφορετικά. Για χάρη τους οι δισεκατομμυριούχοι διοργανώνουν πάρτι σε γιοτ, ενώ εταιρείες ριψοκίνδυνων επενδύσεων Venture Capitals και Hedge Funds τους προσφέρουν μεγάλα χρηματικά ποσά πριν καν αναπτύξουν μια επιχειρηματική ιδέα. Το Στάνφορντ μέσα στο Στάνφορντ: Αυτοί είναι οι άνθρωποι τους οποίους η Σίλικον Βάλεϊ θεωρεί ως τους επόμενους κυρίαρχους του σύμπαντος.
 

Πες μας περισσότερα
Είναι ένας παράξενος κόσμος, στον οποίο άνθρωποι σε εφηβική ηλικία ακόμη, έχουν στη διάθεση τους τεράστια χρηματικά ποσά υπό μηδενικό έλεγχο. Τα πάρτι, τα γιοτ, όλα αυτά τα χρήματα, κανονικά θα ήταν απλώς ανέκδοτα για ανόητους. Όμως σ' αυτόν τον παράλληλο κόσμο μαθαίνεις πώς να κυνηγάς τις φιλοδοξίες σου χωρίς περιορισμούς. Εκεί ενθαρρύνονται δολιότητες και κάθε είδους αμφισβητήσιμες συμπεριφορές.
 

Στο βιβλίο σου περιγράφεις σκηνές που μας κάνουν να αναρωτιώμαστε: Γιατί σου τα είπαν αυτά;
Αναφέρεστε στα πάρτι με συνοδεία πάλης, στα οποία στελέχη των εταιρειών  τεχνολογίας διαβάζουν την Ιλιάδα, μεθάνε, γδύνονται και παλεύουν μεταξύ τους; Αυτό είναι το μεγάλο παράδοξο της Σίλικον Βάλεϊ. Είναι ένα μέρος που έχει εμμονή με τη μυστικότητα. Κάποτε, ένας άλλος φοιτητής μου ζήτησε να υπογράψω μια συμφωνία εμπιστευτικότητας για να πάω σ' ένα πάρτι μαζί του. Αλλά όταν είσαι κι εσύ μέρος του Στάνφορντ μέσα στο Στάνφορντ, οι άνθρωποι  εξομολογούνται τα πιο εκπληκτικά πράγματα.
    

Πώς εντοπίζει η τεχνολογική ελίτ τα νέα υποψήφια μέλη της;
Οι χαρισματικοί φοιτητές του Στάνφορντ είναι σαν φρέσκο ​​κρέας για αυτό το σύστημα. Όταν ήρθα στο Στάνφορντ ως φοιτητής πληροφορικής το 2022 και επιλέχθηκα στο πρώτο εξάμηνο μου για το Treehacks, έναν διαγωνισμό για προγραμματιστές - χάκερς, ξαφνικά εμφανίστηκαν όλοι αυτοί οι άνθρωποι που προσκαλούσαν εμένα και άλλους σε ακριβά δείπνα και υπόσχονταν να μας δώσουν χρήματα αν σκεφτόμασταν κάποια ιδέα. Γι' αυτούς ήμασταν εξαργυρώσιμο εμπόρευμα. Ίσως ποτέ στην ανθρώπινη ιστορία δεν είχε συγκεντρωθεί τόσος πλούτος σε ένα μέρος, όσο στη Σίλικον Βάλεϊ.

Πάπας Λέων ΙΔ', «Magnifica humanitas»: «Το θέμα είναι ποιος ελέγχει, προγραμματίζει, “εκπαιδεύει” και τροφοδοτεί την λεγόμενη τεχνητή νοημοσύνη»

του Ούλριχ Φίχτνερ

 

© Ullrich Fichtner: »Magnifica humanitas« Der schlauste Bestseller des Sommers stammt vom Papst, Der Spiegel, 8.7.2026, αποθηκευμένο και εδώ 

 

«Magnifica humanitas». Η μεγαλοπρέπεια της ανθρωπότητας, το θαύμα του να είμαστε άνθρωποι: Ένα βιβλίο [η πρώτη ποιμαντική εγκύκλιος του Πάπα Λέοντα ΙΔ΄] γεμάτο με αναλύσεις για την εποχή μας, διατυπωμένες με τρόπο εξαιρετικό, με παρατηρήσεις της πιο μεγάλης ηθικής σημασίας και επικαιρότητας.
Μολονότι δεν έγινα ξαφνικά Καθολικός, πρέπει να παραδεχτώ ότι τα λόγια του Λέοντα με εντυπωσίασαν και απασχολούν συνεχώς τη σκέψη μου από τη στιγμή που διάβασα το βιβλίο.
Και μόνον η απόλυτη σοβαρότητα και η βαθύτητα του στοχασμού που αποπνέει αυτή η νέα παπική πραγματεία, είναι μια ευπρόσδεκτη αντιστάθμιση στην νευρωτική φλυαρία της εποχής μας. Δεν υπάρχει πουθενά σε τούτο το έργο όλη αυτή η παράξενη θρασύτητα, η οποία έχει εισβάλει στις σημερινές συζητήσεις. Δεν υπάρχει φτηνή πολεμική, καμία απλοποιητική επίδειξη γνώσεων του δήθεν παντογνώστη.

 

Η τεχνητή νοημοσύνη «δεν έχει ηθική συνείδηση»
Τί γράφει επί λέξει ο Πάπας;

«Τα μοντέλα της λεγόμενης τεχνητής νοημοσύνης δεν έχουν εμπειρίες, δεν έχουν σώμα, δεν αισθάνονται ούτε χαρά ούτε πόνο, δεν ωριμάζουν διαμέσου σχέσεων με άλλες οντότητες και δεν γνωρίζουν εκ των ένδον τι σημαίνει αγάπη, εργασία, φιλία και ευθύνη. Επίσης, δεν έχουν ηθική συνείδηση: Δεν διακρίνουν μεταξύ καλού και κακού, δεν μπορούν να αναγνωρίσουν το πραγματικό νόημα της μιας ή της άλλης κατάστασης και δεν φέρουν τα ίδια το βάρος των συνεπειών της δράσης τους».