Μίροσλαβ Κρλέζα: Η Γέφυρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης

Miroslav Krleža : The Bridge Between East and West (The Atlantic Monthly, 12/1962)

 copyright © 1962 by Miroslav Krleza. All rights reserved.

Άνθρωπος των γραμμάτων, ο οποίος, ως νεαρός Κροάτης υπήκοος της Αυστροουγγαρίας δημοσίευσε τα πρώτα του έργα πριν από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά και πολιτικόν ζώον σπάνιας ιδιαιτερότητας, ο Μίροσλαβ Κρλέζα (1893 – 1981) έγινε πολύ νέος ο κορυφαίος συγγραφέας της Κροατίας. Μαζί με τον Βοσνιακής καταγωγής Nομπελίστα Ίβο Άντριτς, ήταν οι κορυφαίοι συγγραφείς της πάλαι ποτέ πολυεθνικής Γιουγκολαβίας, τόσο ως προπολεμικό Βασίλειο όσο και ως μεταπολεμική Ομοσπονδία. Ήδη από την νεότητα του η επιρροή του στον νεοαναδυόμενο κόσμο των Γιουγκοσλαβικών γραμμάτων αλλά και της πολιτικής ήταν τεράστια. Έγινε μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος του νέου Βασιλείου από την ώρα της ίδρυσής του (1919). Όμως, ήταν κομμουνιστής «ενός δικού του είδους» (Ralph Bogert)· διαγράφηκε από το κόμμα δέκα χρόνια μετά (1929). Αφού οι σχέσεις των δύο προσωπικοτήτων πέρασαν από σαράντα κύματα, έγινε στενός φίλος του Ιωσήφ Μπροζ, του επιλεγόμενου Τίτο, αντικείμενο θαυμασμού και μέντορας του, ακόμη και στην μεγάλη πολιτική περιπέτεια της αποκήρυξης του Στάλιν και της ΕΣΣΔ. Η τεράστια πολυκλαδική παιδεία του Κρλέζα, το πολύπλευρο έργο του, η σπάνια συνύπαρξη πνευματικής και πολιτικής ευαισθησίας και ικανοτήτων, τον καθιστούν περίπτωση ιδιαίτερη, δυσεύρετη στον 20ό Αιώνα. Εάν στην μεταπολεμική «Τιτοϊκή» πολυεθνική Γιουγκοσλαβία ταίριαζε η σαρκαστική παρομοίωση «όψιμη Αυστροουγγαρία του Νότου» και στον ίδιο τον Τίτο η παρομοίωση «όψιμος Αψβούργος», για τον Κρλέζα, homme des lettres, defensor virtutis civilis, σκληρό επικριτή εκείνης της Δυαδικής Αυτοκρατορικής και Βασιλικής Μοναρχίας (k. u. k. = kaiserlich und königlich, η Κακανία του Ρόμπερτ Μούζιλ), αλλά και της βασιλικής Γιουγκοσλαβίας του Οίκου των Καρατζορτζέβιτσι, είναι ακόμη πιο ταιριαστό να ειπωθεί ότι υπήρξε όψιμη Αναγεννησιακή προσωπικότητα, ίσως ο τελευταίος Ευρωπαίος Αναγεννησιακού τύπου.

Το κείμενο του Κρλέζα «Γέφυρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης» είναι γραμμένο εν μέσω Ψυχρού Πολέμου και φόβων για επερχόμενο Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Είχε δημοσιευτεί τον Δεκέμβριο του 1962 στο περιοδικό The Atlantic Monthly της Βοστώνης, πρώτη μορφή του σημερινού The Atlantic. Το μετέφρασε από τα Κροατικά/Σερβικά ο Stanley Frye. Ο Κρλέζα έγραφε για την αποστάτιδα του διπολισμού και του Ψυχρού Πολέμου: Για εκείνη, την δική του, βραχύβια Σλαβική «Αυστροουγγαρία του Νότου», της οποίας ο ίδιος υπήρξε κατά κάποιο τρόπο συνδημιουργός, και τώρα είναι προ πολλού βυθισμένη στην αρμοδιότητα των ιστορικών μαζί με την αυθεντική των Αψβούργων. Μια δεκαετία αργότερα, είχε προείδει ότι και το δικό της τέλος πλησίαζε, μαζί με το βιολογικό τέλος της Καισαρικής προσωπικότητας και φίλου του. Ήταν συνδημιουργοί, δεν έβλεπε εναλλακτική λύση, γιαυτό ευχόταν ο ίδιος «να πεθάνει πριν τον Τίτο», να μη δει το φρικτό τέλος. Ο Κρλέζα πέθανε το 1981, ενάμισυ χρόνο μετά τον Τίτο, ωστόσο στάθηκε τυχερός και δεν είδε το τέλος της Γιουγοσλαβίας. Και αυτό με πόλεμο συνέβη, όπως το τέλος της Αυστροουγγαρίας, αλλά εσωτερικό, όχι Παγκόσμιο.

Ωστόσο, μιλώντας για την Γιουγκοσλαβία και την Κροατία, ο Κρλέζα λέει αλήθειες για το ευρύτερο όλον: Για την πραγματική Ευρώπη· όχι αυτήν που γνωρίσαμε τα τελευταία 70-80 χρόνια ως Ευρώπη - ανατολική συνιστώσα του μεταπολεμικού Διατλαντικού Κόσμου, αλλά για την Ευρώπη της μακράς ιστορικής διάρκειας. Τώρα που ο μεγάλος Ευρωατλαντικός Κόσμος πάει να αποδειχθεί σχεδόν εξίσου βραχύβιος, περαστικός όσο ήταν η μικρή Γιουγκοσλαβία του Κρλέζα, είναι καιρός να επαναξιολογήσουμε τα μικρά και τα μεγάλα της Ευρωπαϊκής ιστορίας. Ο Κρλέζα ανήκει στους σπουδαίους συν-Ευρωπαίους μας, εκτός πολλών άλλων, επειδή ήξερε ότι τα πλούσια, μεγάλα έθνη του ευρωπαϊκού πυρήνα δεν θ' άντεχαν στην ιστορική τους διαδρομή, αν, στις μεγάλες κρίσεις και εποχές αλλαγών, δεν άντεχαν οι περιφερειακές ζώνες του, οι «προμαχώνες της Ευρώπης» στην Βαλκανική, στην Μεσόγειο ευρύτερα, στην Κεντρο-ανατολική Ευρώπη, αλλά επίσης στα βουνά του Καυκάσου και στη χώρα των ποταμών βόρεια του Ευξείνου.

Το βλέπουμε πάλι. Εδώ και χρόνια America goes Pacific. Το έχουμε εμπεδώσει. Νέο και για πολλούς δυσκολοχώνευτο είναι άλλο. Για τις κοινωνικές δυνάμεις στην τωρινή εξουσία των ΗΠΑ, στόχοι ενδιαφέροντος είναι μόνον όσοι κάθονται πάνω σε πετρέλαιο και αέριο: βασίλεια και εμιράτα της Αραβίας και του Κόλπου, προπαντός ένας χωρίς πάγους Αρκτικός, η Γροιλανδία, η Σιβηρία, φυσικά και η πετρελαιοφόρος γείτων Βενεζουέλα. Επίσης, τόποι χωρίς «υπερρύθμιση» της ψηφιακής σφαίρας στην Ασία και Λατινική Αμερική. Ο Ατλαντικός δεν ενώνει πια. Η ΕΕ φτιάχτηκε για να «τους βλάπτει», μας λένε κατάμουτρα. Επόμενο είναι, νέες εκλεκτικές συγγένειες μεταξύ ολιγαρχών και ολιγαρχιών. Η Μόσχα, η Αγία Πετρούπολη και η μετακομμουνιστική Ρωσία, κάποτε Ευρώπη, έστω και αυτοκρατορική - βασιλική όσο το Παρίσι, το Λονδίνο, η k. u. k Βιέννη ή το Βερολίνο της Πρωσίας, τώρα προτιμούν να προσχωρήσουν στον κόσμο των παλιών και νέων Ασιατικών δεσποτειών και στην ιστορικά μοναδική βαρβαρότητα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι «κληρονομιές του Τσενγκίς Χαν» (πρίγκηψ Ν. Σ. Τρουμπετσκόι) αναδύονται πάλι, σκεπάζουν και λερώνουν τις πολυποίκιλες κληρονομιές Ρώσων Ευρωπαίων πρώτου μεγέθους, από τον Μεγάλο Πέτρο και τον Πούσκιν μέχρι τον Αντόν Πάβλοβιτς Τσέχωφ, τον Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκι, τον Αντρέι Αρσένιεβιτς Ταρκόφσκι και πλήθος άλλων. Δεν είναι το ίδιο: Οι Τσάροι και οι άλλοι απολυταρχικοί ηγεμόνες της Ευρώπης του 19ου Αιώνα, ακόμη και όταν πολεμούσαν, δεν κατέστρεφαν σκόπιμα ολόκληρες πόλεις, ούτε στόχευαν κατοικίες αμάχων· το έκανε παλιά η Μογγολική Χρυσή Ορδή ισοπεδώνοντας πολλές φορές την Μόσχα και άλλες Ρωσικές πόλεις. Αυτό επαναλήφθηκε μόνον 500-600 χρόνια μετά, στον τρομερό 20ό Αιώνα. Δρέσδη, Χιροσίμα, Ναγκασάκι (1945).

Τώρα, στον 21ο, το επαναλαμβάνει ο Πούτιν στην Ουκρανία, τον μιμήθηκε και ο Νετανιάχου στην Γάζα. Σήμερα το αμυντικό προτείχισμα της Ευρώπης, «antemurale Christianitatis» σύμφωνα με την Λατινική έκφραση του Κρλέζα, είναι η Ουκρανία. Εκεί χτυπά η καρδιά της Ευρώπης, εκεί χρειάζεται η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη. Όπως στην πολιορκημένη Βιέννη το 1529 και το 1683, όταν σε μια υποδειγματική επίδειξη συμμαχίας ευρωπαϊκών δυνάμεων, ο στρατός της συμμάχου Πολωνο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας διέσωσε την πρωτεύουσα του Αψβουργικού κράτους.

Μερικές φορές οι τραγωδίες της ιστορίας επαναλαμβάνονται, αλλά όχι ως φαρσοκωμωδίες. Τα πρώτα 25 χρόνια του 21ου Αιώνα ήταν ταραχώδη. Γιά το 26ο έτος δεν διαφαίνεται λιγότερη ταραχή. Για τον Μίροσλαβ Κρλέζα και για τον ταραχώδη βίο του σ' έναν ολόκληρο ταραχώδη 20ό Αιώνα, τον συνυφασμένο αξεχώριστα με το πολύπλευρο έργο του, θα επανέλθουμε εκτενώς.

Γ. Ρ.

 

Στο παρελθόν της ανθρωπότητας υπήρξαν πόλεμοι οι οποίοι έπαιξαν ρόλους ιστορικών ατμομηχανών προόδου, αλλά είναι αναμφισβήτητο ότι ένας τελικός Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος, απειλεί να καταστρέψει όλα όσα έχει δημιουργήσει ο άνθρωπος ως τεκμήρια της σοφίας και της ηθικής του, και να γίνει ατμομηχανή θανάτου.
Οι πόλεμοι δεν πέφτουν από τον ουρανό όπως οι Άγγελοι της Αποκάλυψης. Οι πόλεμοι είναι πεισματάρικα και άγρια γήινα φαινόμενα. Όποιος επιθυμεί να τους κατανοήσει πρέπει, υπό το φως των αρνητικών εμπειριών, να προσπαθήσει να τους εξηγήσει με τρόπους γήινους. Όταν μιλάμε σήμερα για ενδεχόμενο Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο, αυτό προκύπτει ως ένα κανονικό επακόλουθο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, όπως ακριβώς ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος δεν μπορεί να γίνει κατανοητός εάν τον δούμε ξεχωριστά από τον Πρώτο. Και οι δύο Παγκόσμιοι πόλεμοι συνδέονταν με μια σιδερένια λογική αιτίας και αποτελέσματος.

Μίροσλαβ Κρλέζα, εύελπις την Ουγγρική Βασιλική Λουδοβίκεια Στρατιωτική Ακαδημία της Βουδαπέστης (Magyar Királyi Honvéd Ludovika Akadémia), πριν από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο

Καρλ Σλέγκελ: Η Ουκρανία διδάσκει την λοιπή Ευρώπη - «Η Ευρώπη είναι τώρα μόνη και όλα επαφίενται στον εαυτό της»

Karl Schlögel : Von der Ukraine lernen. Verhaltenslehren des Widerstands («Μαθαίνοντας από την Ουκρανία: Μαθήματα Αντίστασης)»  →  pdf

 

Το ονομαστό Βραβείο Ειρήνης των Γερμανών εκδοτών και βιβλιοπωλών για το έτος 2025 απονεμήθηκε στον ιστορικό Καρλ Σλέγκελ (Karl Schlögel). Οι ερευνητικές μελέτες και τα πολυάριθμα βιβλία του Σλέγκελ επικεντρώνονται στην ιστορία και το παρόν της Ανατολικής Ευρώπης, ιδίως στην σύγχρονη Ρωσία και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες-μέλη της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, στην ιστορία του σταλινισμού, στην ρωσική διασπορά, στην πολιτισμική ιστορία της Ρωσίας και της λοιπής Ανατολικής Ευρώπης, καθώς και στα θεωρητικά προβλήματα της ιστορικής αφήγησης.

Από το 1950 οπότε θεσπίσθηκε το βαραβείο, μεταξύ των άλλων βραβευθέντων είναι νομπελίστες όπως ο Άλμπερτ Σβάιτσερ (1951, Νόμπελ Ειρήνης), Χέρμαν Έσσε (1955), η Νέλλυ Ζαχς (1965), η Λευκορωσίδα Σβετλάνα Αλεξίεβιτς (2013), ο Ινδός οικονομολόγος Αμάρτια Σεν (2020) και ο Ορχάν Παμούκ (2005), καθώς επίσης ο Σενεγαλέζος ποιητής και πολιτικός Λεοπόλντ Σεντάρ Σανγκόρ (1968), o φιλόσοφος Έρνστ Μπλοχ (1967), η Λέσχη της Ρώμης (ως οργανισμός, 1973), ο Βάτσλαβ Χάβελ (1989), ο Γιούργκεν Χάμπερμας (2001) και η Πολωνο-Αμερικανίδα ιστορικός Άνν Άπλμπαουμ (2024, βλ. και στον παρόντα ιστότοπο). 

To κείμενο είναι η ομιλία του κατά την παραλαβή του βραβείου.

[«Όποιος θέλει την ειρήνη, μιλά για τον πόλεμο» - Βάλτερ Μπένγιαμιν]

[...] Για μένα είναι ιδιαίτερα σημαντικό ότι αυτό το βραβείο μου δίνει την ευκαιρία να μιλήσω σε τούτο τον σημαντικό από ιστορική άποψη τόπο· και μάλιστα, καθώς βρισκόμαστε όχι μόνον στο 75ο έτος από την καθιέρωση του Βραβείου Ειρήνης, αλλά και εν μέσω της νέας παγκόσμιας αταξίας.

Παρατηρώντας αυτήν την νέα κατάσταση, συνειδητοποιούμε με τον πιο οδυνηρό τρόπο τα όρια της ικανότητας μας να κρίνουμε τα συμβαίνοντα και να καταλήγουμε σε συμπεράσματα. Συμβαίνουν τα πιο τερατώδη πράγματα: Μπροστά στα μάτια μας, κάθε μέρα και κάθε νύχτα, ρωσικοί πύραυλοι χτυπούν ουκρανικές πόλεις και η Ευρώπη φαίνεται ανήμπορη ή απρόθυμη να τις προστατεύσει. Μείναμε άναυδοι μάρτυρες του δολοφονικού πογκρόμ της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023 και μετά της μετατροπής της Γάζας σε πεδίο μάχης με δεκάδες χιλιάδες αμάχους να είναι τα θύματα. Ο κόσμος δεν δίνει καμιά σημασία στις Αποκαλυψιακών διαστάσεων σκηνές του εμφυλίου πολέμου στο Σουδάν. Αλλά πού, αν όχι εδώ στην Paulskirche [Paulskirche, ο Ναός του Αποστόλου Παύλου]1 της Φρανκφούρτης, είναι το κατάλληλο μέρος για να μιλήσουμε για τρόπους διαφυγής από τον πόλεμο και για να λάβουμε σοβαρά υπόψη το απόφθεγμα του Βάλτερ Μπένγιαμιν: «Όποιος θέλει την ειρήνη, μιλά για τον πόλεμο».2 Ή, σε μια παλαιότερη εκδοχή, «si vis pacem, para bellum».

H πιο δύσκολη αποστολή: Να εμποδίσoυμε να καταστραφεί ο κόσμος, να νικήσουμε το ένστικτο του θανάτου - Ομιλία του Αλμπέρ Καμύ όταν παρέλαβε το Νόμπελ (1957)

Το 1957 ο Καμύ τιμήθηκε με το Βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας για το σύνολο του έργου του. Αυτό είναι το κύριο μέρος της ομιλίας του στην τελετή παραλαβής του βραβείου.

* * *

Στη μνήμη της Βενετίας Γαζίλα, εικαστικού, μαθηματικού, με χρόνια της νεότητάς της στον αθλητισμό, δασκάλας παιδιών που πασχίζουν να γίνουν γυναίκες, άνδρες, πολίτες, η οποία είχε αφιερώσει την ποικιλότητα των αρετών της στον γιό της και στην πραγμάτωση ενός βιώσιμου μέλλοντος. Και στη μνήμη του Δημήτρη Φατούρου, δασκάλου με αξία σπάνια, αρχιτέκτονα, ζωγράφου, ανθρώπου που υπηρέτησε και τίμησε τις αρετές του πολίτη σε καιρούς καταστροφής και σε καιρούς επανόρθωσης. 

Tα λόγια του Καμύ από το 1957 ας σηματοδοτήσουν και το τέλος του ιστοχώρου Μετά την Κρίση.

  

Άραγε θα θυμάται κάποιος τ’ όνομά μας,
της ζωής μας τα εξαίσια φεγγάρια,
τα πάθη μας, τις λύπες, τα δεινά μας;
Άραγε υπήρξαμε ποτέ; Στα όνειρα μας!

(Διάφανα Κρίνα - «Τα χρόνια μου ναυάγησαν στις ξέρες σου» - youtube,

Στίχοι Παντελής Ροδοστόγλου)

* * *

[...] Προσωπικά δεν μπορώ να ζήσω χωρίς την τέχνη μου, αλλά δεν τοποθέτησα ποτέ την τέχνη αυτήν πάνω απ’ όλα. Αν, αντίθετα, μου είναι απαραίτητη, αυτό συμβαίνει γιατί είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τους ανθρώπους, και μου επιτρέπει να ζω, έτσι όπως είμαι, στο ίδιο επίπεδο με όλους τους άλλους. Η τέχνη δεν είναι στα μάτια μου μοναχική απόλαυση, είναι μέσο να συγκινεί κανείς το μεγαλύτερο δυνατό αριθμό ανθρώπων, προσφέροντάς τους προνομιούχα εικόνα των κοινών πόνων και ευχαριστήσεων – δεν επιτρέπει στον καλλιτέχνη ν’ απομονωθεί, τον υποτάσσει στην πιο ταπεινή και την πιο παγκόσμια αλήθεια. Και συχνά αυτός που διάλεξε τη μοίρα του καλλιτέχνη, γιατί αισθανόταν διαφορετικός, μαθαίνει πολύ γρήγορα πως δεν θα θρέψει την τέχνη του όντας διαφορετικός, αλλά ομολογώντας την ομοιότητά του με τους άλλους. Ο καλλιτέχνης σφυρηλατείται μέσα σ’ αυτό το συνεχές πηγαινέλα από τον εαυτό του στους άλλους, ανάμεσα στην ομορφιά, που δεν μπορεί να την αρνηθεί, και την κοινότητα, απ’ όπου δεν μπορεί να ξεριζωθεί. Γι’ αυτόν το λόγο οι αληθινοί καλλιτέχνες δεν περιφρονούν τίποτε· υποχρεώνονται να κατανοήσουν αντί να κρίνουν. Και αν πρέπει να πάρουν μια θέση σ’ αυτόν τον κόσμο, δεν μπορεί να είναι παρά η θέση σε μια κοινωνία όπου, σύμφωνα με το μεγάλο λόγο του Νίτσε, δεν θα βασιλεύει πια ο κριτής αλλά ο δημιουργός, είτε είναι διανοούμενος είτε εργάτης.

Albert Camus

«Ανάμεσα στον εύγλωττο ουμανισμό και στην αναλφάβητη βαρβαρότητα» (Τόμας Μαν, Το Μαγικό Βουνό)*

O Τόμας Μαν άρχισε να γράφει το Μαγικό Βουνό το 1912-13. Τα Βαλκάνια κάπνιζαν, όλη η Ευρώπη μύριζε ήδη μπαρούτι, σε λίγο άρχισε ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος που ξεκλήρισε τη νεολαία της ηπείρου στα χαρακώματα του Βελγίου, της Ουκρανίας, του Καϊμάκτσαλαν, της Καλλίπολης. Το μυθιστόρημα ολοκληρώθηκε μετά από 12 χρόνια, το 1924, ενώ ακόμη αναδυόταν από τα χώματα η μυρωδιά του αίματος, ωστόσο μπορούσε να γίνει κι ένας πρώτος ψύχραιμος απολογισμός. Ο Τόμας Μαν έκανε τον δικό του. Ο γιός του μεγαλεμπόρου από το Λύμπεκ και της Γερμανο-Βραζιλιάνας συγγραφέως, ο «απολιτικός στοχαστής», ο κήρυκας της αντιδιαφωτιστικής πολιτισμικής απαισιοδοξίας, ο προπαγανδιστής ενός ιδιαίτερου εθνικού δρόμου (Sonderweg) της Γερμανίας, υποκλίθηκε στα επιχειρήματα του αδελφού του και ιδεολογικού αντιπάλου του, του Χάινριχ Μαν. Ο Τόμας Μαν άλλαξε κι έγινε άλλος άνθρωπος: Μαχητικός δημοκράτης, διεθνιστής, σκυταλοδρόμος του Διαφωτισμού. Όμως η μεγάλη πλειοψηφία του πολιτικού προσωπικού των ευρωπαϊκών χωρών - συντηρητικοί, εθνικιστές, φιλελεύθεροι ή κομμουνιστές μετά τον Λένιν - και οι εθνικές ή υπερεθνικές οικονομικές ελίτ της ηπείρου, έκαναν άλλους, δικούς τους απολογισμούς. Συνέχισαν απτόητοι, καθένας στο δρόμο του δικού του στενού συμφέροντος. Δεκαπέντε χρόνια μετά, η Ευρώπη μπήκε υπνοβατώντας στο δεύτερο σφαγείο και ολοκαύτωμα, χειρότερο του πρώτου.

Η καστανιά: Άλλοτε έδινε το ψωμί των φτωχών, μετά λησμονήθηκε. Τώρα την ανακαλύπτουμε εκ νέου;

 του Στέφαν Ρέμπενιχ

© Frankfurter Allgemeine Zeitung - Stefan Rebenich:  Das frühere Brot der Armen ist nun selbst arm dran, 30.08.2019

  

Η καστανιά παραγκωνίστηκε ως καλλιεργημένο καρποφόρο δέντρο όχι μόνον επειδή άλλες καλλιέργειες πήραν τη σημασία που είχε κάποτε αυτή στη ζωή του ανθρώπου, αλλά και επειδή αυτό το δέντρο πλήττεται από ασθένειες. Είναι όμως ώρα να ανακαλύψουμε και πάλι τον υγιεινό, πλούσιο σε βιταμίνες καρπό της.
  

«Βγάζει τα κάστανα από τη φωτιά»: Αυτή την παροιμιώδη φράση που εξακολουθεί να ακούγεται από τα χείλη όλων, την οφείλουμε σε έναν από τους μύθους του La Fontaine: Ο πονηρός πίθηκος Μπερτράν (Bertrand) πείθει τον συγκάτοικό του γάτο Ρατόν (Raton) να βγάλει αυτός τα κάστανα από τα κάρβουνα όπου ψήνονταν. Ο γάτος καθώς τα βγάζει καίγεται και τα πετάει αμέσως, με αποτέλεσμα να τα αρπάζει και να τα τρώει μόνος του ο πίθηκος, χωρίς να κάνει την επικίνδυνη δουλειά. Το αντικείμενο του πόθου είναι οι καρποί της εδώδιμης ή γλυκιάς καστανιάς (Castanea sativa), η οποία ανήκει στην ίδια οικογένεια με την οξιά και τη βελανιδιά (Φηγοειδή, Fagaceae) και είναι εντελώς διαφορετικό είδος από την ιπποκαστανιά (Aesculus), η οποίο είναι ένα από τα φυτά της οικογένειας των Ιπποκαστανοειδών που ανήκουν στην τάξη Σαπινδώδη (Sapindaceae). Δεν συνδέονται μεταξύ τους, αν και τοι καρποί τους μοιάζουν.

Παρατηρώντας τα καινούρια ρούχα του αυτοκράτορα - Ο Αντόρνο και η «γενιά της Γκρέτα»

 1. Διαβάζει τώρα Αντόρνο και η «γενιά της Γκρέτα»;  

© Manfred Rehm/dpa/bento

του Γιαν Πέττερ

© bento - Spiegel Online - Jan Petter: Randale, Bambule, Frankfurter Schule: Warum die Generation Greta plötzlich Adorno liest, 09.08.2019
 
«Randale, Bambule, Frankfurter Schule» -

«Ταραξίες, θορυβοποιοί, της Φρανκφούρτης η Σχολή»

(ειρωνικό ρυθμικό σύνθημα που φώναζαν μεταγενέστεροι διαδηλωτές, εις ανάμνησιν της δεκαετίας του 1960)

  

Καθώς συμπληρώθηκαν 50 χρόνια από τον θάνατό του, ο Τέοντορ Αντόρνο (Theodor Wiesengrund Adorno) έγινε αυτό που ο ίδιος, πιθανότατα, δεν θα ήθελε ποτέ να είναι: Ένα είδος pop-σταρ για τους νέους.

Μόλις πριν από λίγες εβδομάδες δημοσιεύθηκε ως νέο βιβλίο, 50 μόλις σελίδων: Μια διάλεξή του σε Αυστριακούς φοιτητές, το έτος 1967, με θέμα τον δεξιό εξτρεμισμό. Και το βιβλίο αυτό ανέβηκε κατακόρυφα και ταχύτατα στις πωλήσεις μη λογοτεχνικών τίτλων. Μάλιστα στο Amazon, οι «Πτυχές του νέου δεξιού ριζοσπαστισμού» («Aspekte des neuen Rechtsradikalismus») έφθασε στην πρώτη θέση των πωλήσεων - τουλάχιστον στην κατηγορία βιβλίων με θέμα «φασισμός».
Φωτογραφίες του κειμένου δημοσιοποιούνται τώρα στο Instagram, ενώ στο Twitter, το #Adorno είναι δημοφιλέστατο αυτή την εβδομάδα.
Αν κοιτάξετε πόσο συχνά αναφέρεται το όνομα Theodor W. Adorno στην σελίδα αναζήτησης βιβλίων του Google σε όλη την περίοδο εδώ και αρκετά χρόνια, η κόκκινη γραμμή στο διάγραμμα ανεβαίνει απότομα και έπειτα δείχνει μια σταθερή ανοδική τάση. Μοιάζει σαν την άνοδο ενός αεροπλάνου της γραμμής που δεν έχει ακόμη φθάσει στο σταθερό ύψος πορείας. Το μόνο που λείπει ακόμη να δούμε, είναι μια καννάβινη διαφημιστική τσάντα που γράφει «Adorno».

«Eάν η ζωή μας ήταν πλήρης νοήματος, δεν θα ψάχναμε να βρούμε το νόημά της»
(από το τελευταίο έργο του «Αρνητική Διαλεκτική») ©deutschlandfunkkultur - Instagram

Zbigniew Preisner: Song For The Unification of Europe (από την Α' Επιστολή προς Κορινθίους του Αποστόλου Παύλου, ερμηνεία Elżbieta Towarnicka - video)

Από την μουσική που έγραψε για την Μπλε Ταινία της τριλογίας «Τρία χρώματα» («Trois Couleurs: Bleu») του σπουδαίου Πολωνού σκηνοθέτη Κσιστόφ Κεσλόφσκι (Krzysztof Kieślowski, 1941-1996), ο επίσης Πολωνός συνθέτης Ζμπίγκνιεφ Πράισνερ (το πραγματικό του όνομα είναι Zbigniew Antoni Kowalski).
Το «Τραγούδι για την Ένωση της Ευρώπης» έχει ως βάση το απόσπασμα από την Α' Επιστολή προς Κορινθίους του Αποστόλου Παύλου που αναφέρεται στις τρεις σημαντικότερες αρετές (πίστις, ελπίς, αγάπη) και ιδίως στην «μείζονα των τριών», την αγάπη. Το ερμηνεύει η υψίφωνος Elżbieta Towarnicka

 
[13.1] ἐὰν ταῖς γλώσσαις τῶν ἀνθρώπων λαλῶ καὶ τῶν ἀγγέλων, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, γέγονα χαλκὸς ἠχῶν ἢ κύμβαλον ἀλαλάζον. [13.2] καὶ ἐὰν ἔχω προφητείαν καὶ εἰδῶ τὰ μυστήρια πάντα καὶ πᾶσαν τὴν γνῶσιν καὶ ἐὰν ἔχω πᾶσαν τὴν πίστιν ὥστε ὄρη μεθιστάναι, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, οὐθέν εἰμι. [13.3] κἂν ψωμίσω πάντα τὰ ὑπάρχοντά μου, καὶ ἐὰν παραδῶ τὸ σῶμά μου ἵνα καυθήσωμαι, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, οὐδὲν ὠφελοῦμαι. 

[13.4] ἡ ἀγάπη μακροθυμεῖ, χρηστεύεται, ἡ ἀγάπη οὐ ζηλοῖ, {ἡ ἀγάπη} οὐ περπερεύεται, οὐ φυσιοῦται, [13.5] οὐκ ἀσχημονεῖ, οὐ ζητεῖ τὰ ἑαυτῆς, οὐ παροξύνεται, οὐ λογίζεται τὸ κακόν, [13.6] οὐ χαίρει ἐπὶ τῇ ἀδικίᾳ, συγχαίρει δὲ τῇ ἀληθείᾳ· [13.7] πάντα στέγει, πάντα πιστεύει, πάντα ἐλπίζει, πάντα ὑπομένει.

[13.8] ἡ ἀγάπη οὐδέποτε πίπτει· εἴτε δὲ προφητεῖαι, καταργηθήσονται· εἴτε γλῶσσαι, παύσονται· εἴτε γνῶσις, καταργηθήσεται. [13.9] ἐκ μέρους γὰρ γινώσκομεν καὶ ἐκ μέρους προφητεύομεν· [13.10] ὅταν δὲ ἔλθῃ τὸ τέλειον, τὸ ἐκ μέρους καταργηθήσεται. [13.11] ὅτε ἤμην νήπιος, ἐλάλουν ὡς νήπιος, ἐφρόνουν ὡς νήπιος, ἐλογιζόμην ὡς νήπιος· ὅτε γέγονα ἀνήρ, κατήργηκα τὰ τοῦ νηπίου. [13.12] βλέπομεν γὰρ ἄρτι δι᾽ ἐσόπτρου ἐν αἰνίγματι, τότε δὲ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον· ἄρτι γινώσκω ἐκ μέρους, τότε δὲ ἐπιγνώσομαι καθὼς καὶ ἐπεγνώσθην. [13.13] νυνὶ δὲ μένει πίστις, ἐλπίς, ἀγάπη, τὰ τρία ταῦτα· μείζων δὲ τούτων ἡ ἀγάπη.

(Αποστόλου Παύλου: Α' Επιστολή προς Κορινθίους, ιβ´ 27 - ιγ´ 13)

Ο Παύλος συνέταξε την πρώτη προς Κορινθίους επιστολή στην Ελληνιστική Κοινή (την τότε «δημοτική» μορφική εξέλιξη της της αρχαίας ελληνικής γλώσσας), στην οποία γράφτηκαν και τα Ευαγγέλια), ενώ βρισκόταν στην Έφεσο, μεταξύ των ετών 53-55 μ.Χ. Σκοπός του ήταν να συμβάλει στην αντιμετώπιση προβλημάτων που είχαν ανακύψει στην παλαιοχριστιανική εκκλησία της Κορίνθου, καθώς και να απαντήσει σε ερωτήματα που του είχαν απευθύνει οι Κορίνθιοι με επιστολή τους. Ως προς την ρητορική μορφή, ακολουθεί τους κανόνες της κλασικής ελληνικής επιστολογραφίας, έχει όμως επίσης δεχτεί την επίδραση των διατριβών (έργων που αποτύπωναν σε γραπτή μορφή το περιεχόμενο προφορικών ρητορικών πραγματειών και έφεραν την σφραγίδα της κυνικής και στωικής φιλοσοφίας).

  

Μια απόδοση στη νεοελληνική (έλαβε υπόψη - με αλλαγές - της αποδόσεις της Ελένης Χωρεάνθη και του Κώστα Καβανόζη)

Όλες τις γλώσσες των ανθρώπων κι αν μιλώ, και των αγγέλων,

αλλά δεν έχω αγάπη,

είμαι ένα χάλκινο δοχείο που βροντά ή ένα κύμβαλο που αλαλάζει.

Και αν έχω χάρισμα να προφητεύω κι όλα τα μυστήρια να γνωρίζω,

και άν κάθε γνώση την κατέχω, κι άν έχω μέσα μου τόσο μεγάλη πίστη, 

που και βουνά ακόμη να μετακινώ,

μα αγάπη αν δεν έχω, είμαι ένα τίποτα.

Και αν στους φτωχούς μοιράσω τα υπάρχοντά μου όλα,

κι άν στη φωτιά δώσω το σώμα μου για να καεί,

αλλά δεν έχω αγάπη,

κανένα όφελος για την ψυχή μου.
 

Η αγάπη είναι μακρόθυμη, είναι γλυκιά και δίνει,

η αγάπη δεν φθονεί, δεν μεγαλοπιάνεται, δεν κοκορεύεται,

δεν παραφέρεται, δεν πέφτει στην ασχήμια,

τίποτε δεν διεκδικεί για τον εαυτό της, δεν εξοργίζεται, δεν θέλει το κακό και δεν μνησικακεί,

με το άδικο δεν χαίρεται, μα χαίρεται μαζί μ' εκείνους που θέλουν την αλήθεια.

Προστατεύει τα πάντα, έχει πίστη για τα πάντα, ελπίζει τα πάντα, όλα τα αντέχει.

Κάποτε, μέχρι και οι προφητείες καταργούνται, ακόμη και οι γλώσσες των ανθρώπων σβήνουν, μέχρι και οι γνώσεις ακυρώνονται· αλλά η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει.

Λίγα μόνον γνωρίζουμε, λίγα προβλέπουμε· θα έλθει όμως το τέλειον, τότε το μερικόν θα καταργηθεί. Όταν ήμουν μωρό, μιλούσα σαν μωρό, είχα μυαλά μωρού και σαν μωρό λογάριαζα· όταν όμως μεγάλωσα, σταμάτησα τα μωρουδίσια. Βλέπουμε λοιπόν προς το παρόν τα πράγματα σαν μέσα από καθρέφτη και μας φαίνονται αινιγματικά, αλλά τότε, πρόσωπο με πρόσωπο θα κοιταχτούμε∙ προς το παρόν γνωρίζω μόνον το επιμέρους, μα τότε θα έχω επίγνωση του όλου, όπως για μένα απ΄ την αρχή έχει επίγνωση ο Θεός.

Ό,τι μας απομένει τώρα είναι η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη· αυτά τα τρία. Μα πιο μεγάλο ανάμεσά τους είναι η αγάπη.

Zbigniew Preisner - Elżbieta Towarnicka

Αφίσα της ταινίας «Μπλε» - Ο Krzysztof Kieślowski

Τι συμβαίνει στις μέλισσες και στις πεταλούδες (και σε άλλα όντα); Γιατί οι άνθρωποι δεν το συνειδητοποιούν;

 του Verlyn Klinkenborg

© The New York Review of Books - Verlyn Klinkenborg: What’s Happening to the Bees and Butterflies?, τεύχος Δεκεμβρίου 2016

Στις αρχές Μαΐου, πούλησα το παλιό αγρόκτημα μου και μετακόμισα δέκα μίλια δυτικά. Και οι δύο τόποι, ο παλιός και ο νέος, βρίσκονται σε ένα τοπίο που μοιάζει να είναι ένα και το αυτό, το συνηθισμένο τοπίο της Πολιτείας της Νέας Υόρκης: Χωματόδρομοι, κυματιστοί λόφοι, μεγάλες συστάδες με πολλά δένδρα. Όμως το να μετακομίσεις δέκα μίλια πιο πέρα, είναι μεγαλύτερη αλλαγή από αυτήν που υπέθετα. Τώρα ζω σε μια λεκάνη που «λαξεύτηκε» κάποτε από την αργή διαδρομή ενός παγετώνα, όχι στην προεξοχή ενός βραχώδους εδαφικού σχηματισμού. Το έδαφος είναι βαρύ, έχει  πολύ πηλό, όχι πορώδες με ποταμίσια βότσαλα. Εδώ υπάρχουν βελανιδιές, φράξοι και ψηλές μαύρες αγριοκερασιές αντί για Οξιές, αμερικάνικες Ασπροκαρυδιές [Hickory - Carya amara, Carya Illinoensis (πεκάν), Carya ovata, δέντρα που ανήκουν στην ίδια οικογένεια με την γνωστή μας Καρυδιά του Παλαιού Κόσμου Juglans regia· παράγουν και αυτά εδώδιμα καρύδια] και καναδικές Τσούγιες [hemlock - Tsuga canadensis]. 
Tον Μάιο κελαϊδούσαν στους φράχτες πουλιά που δεν είχα ξανακούσει ποτέ πριν· λόγου χάρη, διάφορα στρουθιόμορφα των αμερικάνικων λιβαδιών [prairie warblers - πουλιά της τάξης passeriformes, όπως οι Σπουργίτες και πολλά ωδικά του Παλαιού Κόσμου, από την Καρδερίνα μέχρι το Αηδόνι], το τραγούδι των οποίων ακούγεται σαν [αντιστικτικό] discantus σε ανοδική κλίμακα. Και αυτά που φτεροκοπούσαν πάνω από τους αγρούς τον Ιούνιο, τι να ήταν; Μήπως Δολιχόνυχες (bobolinks  - Dolichonyx oryzivorus); Όταν ήρθε το φθινόπωρο, παρατήρησα μερικές αμερικάνικες Σταχτάρες ή Πετροχελίδονα των καμινάδων [chimney swift - Chaetura pelagica] να κυνηγούν έντομα εν πτήσει, βγάζοντας δυνατές τσιριχτές φωνές, σε ύψη που μόλις και μετά βίας μπορούσες να τις διακρίνεις με γυμνό μάτι.
Τα περισσότερα είδη πτηνών που βλέπω εδώ είναι ίδια με εκείνα που έβλεπα στο παλιό αγρόκτημα - αμερικάνικα Γατοπούλια [catbirds, Στρουθιόμορφα της οικογένειας Mimidae, όπως η Dumetella carolinensis και η Melanoptila glabrirostris] στους φράκτες, και ο αμερικάνικος ασπρόμαυρος Δρυοκολάπτης ή λοφιοφόρος Τρυποκάρυδος [Dryocopus pileatus] που στοιχειώνει το δάσος με το τυμπάνισμά του καθώς πελεκάει το ξύλο. Δηλαδή βλέπω τα ίδια είδη, αλλά διαφορετικά άτομα. Για τους περισσότερους ανθρώπους, η ταυτότητα ενός πουλιού συνοψίζεται στο επίπεδο του είδους. Βλέπουμε τον τύπο σαν ένα δείγμα. Κάνουμε ατέλειωτα φασαρία για τις δικές μας ταυτότητες ως ατόμων, ευχαρίστως αποδίδουμε ατομικότητα και στα θηλαστικά πέραν ενός ορισμένου μεγέθους: Σε μια αλεπού που τριγυρίζει σε έναν βοσκότοπο ή σε μια μαύρη αρκούδα που διασχίζει τον δρόμο το σούρουπο. Ομως η ταυτότητα των άγριων πτηνών ως ατόμων κουκουλώνεται μέσα στην ταυτότητά τους ως μελών ενός είδους.

Ο πίνακας 111 του κλασικού βιβλίου του John James Audubon, Birds of America, με Λοφιοφόρους Δρυοκολάπτες (1 ♀, 3 ♂♂) - από The New York Review of Books