Μίροσλαβ Κρλέζα: Η Γέφυρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης

Miroslav Krleža : The Bridge Between East and West (The Atlantic Monthly, 12/1962)

 copyright © 1962 by Miroslav Krleza. All rights reserved.

Άνθρωπος των γραμμάτων ο οποίος, ως νεαρός Κροάτης υπήκοος της Αυστροουγγαρίας δημοσίευσε τα πρώτα του έργα πριν από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά και πολιτικόν ζώον σπάνιας ιδιαιτερότητας, ο Μίροσλαβ Κρλέζα (1893 – 1981) έγινε ο κορυφαίος συγγραφέας της Κροατίας. Και μαζί με τον Βοσνιακής καταγωγής Nομπελίστα Ίβο Άντριτς, ήταν οι κορυφαίοι συγγραφείς της πάλαι ποτέ πολυεθνικής Γιουγκολαβίας, τόσο ως προπολεμικό Βασίλειο όσο και ως μεταπολεμική Ομοσπονδία. Ήδη από την νεότητα του, η επιρροή του στον νεοαναδυόμενο κόσμο των Γιουγκοσλαβικών γραμμάτων αλλά και της πολιτικής ήταν τεράστια. Έγινε μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος του νέου Βασιλείου από την ώρα της ίδρυσής του (1919). Όμως ήταν κομμουνιστής «ενός δικού του είδους» (Ralph Bogert)· διαγράφηκε από το κόμμα δέκα χρόνια μετά (1929). Αφού οι σχέσεις των δύο προσωπικοτήτων πέρασαν από σαράντα κύματα, έγινε στενός φίλος του Γιόσιπ Μπροζ, του επιλεγόμενου Τίτο, αντικείμενο θαυμασμού και μέντορας του, ακόμη και στην μεγάλη πολιτική περιπέτεια της αποκήρυξης του Στάλιν και της ΕΣΣΔ. Η τεράστια πολυκλαδική παιδεία του Κρλέζα, το πολύπλευρο έργο του, η σπάνια συνύπαρξη πνευματικής και πολιτικής ευαισθησίας και ικανοτήτων, τον καθιστούν περίπτωση ιδιαίτερη, δυσεύρετη στον 20ό Αιώνα. Εάν στην μεταπολεμική «Τιτοϊκή» πολυεθνική Γιουγκοσλαβία ταίριαζε η παρομοίωση «όψιμη Αυστροουγγαρία του Νότου» και στον ίδιο τον Τίτο η παρομοίωση «όψιμος Αψβούργος», για τον Κρλέζα, homme des lettres και defensor virtutis civilis, είναι ακόμη πιο ταιριαστό να ειπωθεί ότι υπήρξε μια όψιμη Αναγεννησιακή προσωπικότητα, ίσως ο τελευταίος Ευρωπαίος Αναγεννησιακού τύπου.

Το κείμενο του Κρλέζα «Γέφυρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης» είναι γραμμένο εν μέσω Ψυχρού Πολέμου και φόβων για επερχόμενο Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Είχε δημοσιευτεί τον Δεκέμβριο του 1962 στο περιοδικό The Atlantic Monthly της Βοστώνης, πρώτη μορφή του σημερινού The Atlantic. Το μετέφρασε από τα Κροατικά/Σερβικά ο Stanley Frye. Ο Κρλέζα έγραφε για την αποστάτιδα του διπολισμού και του Ψυχρού Πολέμου: Για εκείνη, την δική του, βραχύβια Σλαβική «Αυστροουγγαρία του Νότου», της οποίας ο ίδιος υπήρξε κατά κάποιο τρόπο συνδημιουργός, και τώρα είναι προ πολλού βυθισμένη στην αρμοδιότητα των ιστορικών μαζί με την αυθεντική των Αψβούργων.

Ωστόσο, μιλώντας για την Γιουγκοσλαβία και την Κροατία, ο Κρλέζα λέει αλήθειες για το ευρύτερο όλον: Για την πραγματική Ευρώπη· όχι αυτήν που γνωρίσαμε τα τελευταία 70-80 χρόνια ως Ευρώπη - ανατολική συνιστώσα του μεταπολεμικού Διατλαντικού Κόσμου, αλλά για την Ευρώπη της μακράς ιστορικής διάρκειας. Τώρα που ο μεγάλος Ευρωατλαντικός Κόσμος πάει να αποδειχθεί σχεδόν εξίσου βραχύβιος, περαστικός όσο ήταν η μικρή Γιουγκοσλαβία του Κρλέζα, είναι καιρός να επαναξιολογήσουμε τα μικρά και τα μεγάλα της Ευρωπαϊκής ιστορίας. Ο Κρλέζα ανήκει στους σπουδαίους συν-Ευρωπαίους μας, εκτός πολλών άλλων, επειδή ήξερε ότι τα πλούσια, μεγάλα έθνη του ευρωπαϊκού πυρήνα δεν θ' άντεχαν στην ιστορική τους διαδρομή, αν δεν άντεχαν οι περιφερειακές ζώνες του, οι «προμαχώνες της Ευρώπης» στην Βαλκανική, στην Μεσόγειο ευρύτερα, στην Κεντρο-ανατολική Ευρώπη, στα βουνά του Καυκάσου, στη χώρα των ποταμών βόρεια του Ευξείνου.

Το βλέπουμε πάλι: Εδώ και χρόνια America goes Pacific. Αυτο τό εμπεδώσαμε. Το νέο και για πολλούς δυσκολοχώνευτο είναι, ότι για τις κοινωνικές δυνάμεις στην τωρινή εξουσία των ΗΠΑ, στόχοι ενδιαφέροντος είναι μόνον όσοι μπορούν να βγάλουν πετρέλαιο και αέριο: βασίλεια και εμιράτα της Αραβίας και του Κόλπου, προπαντός ένας χωρίς πάγους Αρκτικός, η Γροιλανδία, η Σιβηρία, από κοντά και η γείτων Βενεζουέλα. Μαζί και τόποι χωρίς «υπερρύθμιση» της ψηφιακής σφαίρας, π.χ. Σιγκαπούρη και Μεξικό. Ο Ατλαντικός δεν ενώνει πια, η ΕΕ φτιάχτηκε για να «τους βλάπτει», μας λένε κατάμουτρα. Επόμενο είναι, νέες εκλεκτικές συγγένειες μεταξύ ολιγαρχών και ολιγαρχιών. Η Μόσχα, η Αγία Πετρούπολη και η μετακομμουνιστική Ρωσία, κάποτε Ευρώπη, έστω και αυτοκρατορική - βασιλική όσο το Παρίσι, το Λονδίνο, η Βιέννη ή το Βερολίνο της Πρωσίας, τώρα προτιμούν να προσχωρήσουν στον κόσμο των παλιών και νέων Ασιατικών δεσποτειών και στην ιστορικά μοναδική βαρβαρότητα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι «κληρονομιές του Τσενγκίς Χαν» (πρίγκηψ Ν. Σ. Τρουμπετσκόι) αναδύονται πάλι, σκεπάζουν τις κληρονομιές του Μεγάλου Πέτρου, του Αντρέι Ταρκόφσκι και πλήθους άλλων μεγάλων Ρώσων Ευρωπαίων. Δεν είναι το ίδιο: Οι Τσάροι και οι άλλοι απολυταρχικοί ηγεμόνες της Ευρώπης του 19ου Αιώνα, ακόμη και όταν συγκρούονταν σε ανελέητους πολέμους, δεν κατέστρεφαν σκόπιμα ολόκληρες πόλεις, ούτε στόχευαν κατοικίες αμάχων· το έκανε παλιά η Μογγολική Χρυσή Ορδή ισοπεδώνοντας πολλές φορές την Μόσχα και άλλες Ρωσικές πόλεις. Αυτό επαναλήφθηκε μόνον 500-600 χρόνια μετά, στον τρομακτικό 20ό Αιώνα, στην Δρέσδη, στην Χιροσίμα, στο Ναγκασάκι (1945).

Τώρα, στον 21ο, το επαναλαμβάνει ο Πούτιν στην Ουκρανία, τον μιμήθηκε και ο Νετανιάχου στην Γάζα. Σήμερα το αμυντικό προτείχισμα της Ευρώπης, «antemurale Christianitatis» σύμφωνα με την Λατινική έκφραση του Κρλέζα, είναι η Ουκρανία. Εκεί χτυπά η καρδιά της Ευρώπης, εκεί χρειάζεται η ευρωπαϊκή αλληλεγγύη. Όπως στην πολιορκημένη Βιέννη το 1529 και το 1683, όταν σε μια υποδειγματική επίδειξη συμμαχίας ευρωπαϊκών δυνάμεων, ο στρατός της συμμάχου Πολωνο-Λιθουανικής Κοινοπολιτείας διέσωσε την πρωτεύουσα του Αψβουργικού κράτους.

Μερικές φορές οι τραγωδίες της ιστορίας επαναλαμβάνονται, αλλά όχι ως φαρσοκωμωδίες. Τα πρώτα 25 χρόνια του 21ου Αιώνα ήταν ταραχώδη. Γιά το 26ο έτος δεν διαφαίνεται λιγότερη ταραχή. Για τον Μίροσλαβ Κρλέζα και για τον ταραχώδη βίο του σ' έναν ολόκληρο ταραχώδη 20ό Αιώνα, τον συνυφασμένο αξεχώριστα με το πολύπλευρο έργο του, θα επανέλθουμε εκτενώς.

Γ. Ρ.

 

Στο παρελθόν της ανθρωπότητας υπήρξαν πόλεμοι οι οποίοι έπαιξαν ρόλους ιστορικών ατμομηχανών προόδου, αλλά είναι αναμφισβήτητο ότι ένας τελικός Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος, απειλεί να καταστρέψει όλα όσα έχει δημιουργήσει ο άνθρωπος ως τεκμήρια της σοφίας και της ηθικής του, και να γίνει ατμομηχανή θανάτου.
Οι πόλεμοι δεν πέφτουν από τον ουρανό όπως οι Άγγελοι της Αποκάλυψης. Οι πόλεμοι είναι πεισματάρικα και άγρια γήινα φαινόμενα. Όποιος επιθυμεί να τους κατανοήσει πρέπει, υπό το φως των αρνητικών εμπειριών, να προσπαθήσει να τους εξηγήσει με τρόπους γήινους. Όταν μιλάμε σήμερα για ενδεχόμενο Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο, αυτό προκύπτει ως ένα κανονικό επακόλουθο του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, όπως ακριβώς ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος δεν μπορεί να γίνει κατανοητός εάν τον δούμε ξεχωριστά από τον Πρώτο. Και οι δύο Παγκόσμιοι πόλεμοι συνδέονταν με μια σιδερένια λογική αιτίας και αποτελέσματος.
Η ειρηνιστική πολιτική της συνύπαρξης μεταξύ εθνικών κρατών και διακυβερνητικών συνασπισμών, όπως την κηρύσσει η Γιουγκοσλαβία, είναι μια ιδεαλιστική πολιτική συμβιβασμού μέσω της οποίας μπορεί να μειωθεί στο ελάχιστο ο συντελεστής διεθνών κινδύνων που υπάρχει σήμερα μεταξύ εθνών και κρατών.
Από πού προέρχεται η έμπνευση για την θαρραλέα πρωτοβουλία, την οποία μια μικρή και καθυστερημένη χώρα όπως η δική μας, μέχρι πρόσφατα υπόδουλη, κρατά ως λάβαρο και σημαία της; Την ώρα που η Γιουγκοσλαβία αντιστέκεται στους συνεχείς κινδύνους, έχει αυτήν την ηθική και πολιτική διορατικότητα ως φάρο στον αγώνα της για υψηλούς διεθνείς στόχους. Στην πραγματικότητα, αυτή την αρχή την έχει αντλήσει από την αρνητική και αιματηρή εμπειρία της ιστορίας της.

Μίροσλαβ Κρλέζα, εύελπις την Ουγγρική Βασιλική Λουδοβίκεια Στρατιωτική Ακαδημία της Βουδαπέστης (Magyar Királyi Honvéd Ludovika Akadémia), πριν από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο

Στο παρελθόν, η χώρα μας δεν έχει παραβιάσει ποτέ την απλή ηθική αρχή ότι τα έθνη, είτε μεγάλα είτε μικρά, πρέπει να συμπεριφέρονται στις διεθνείς σχέσεις όπως φέρονται στην κοινωνία των ανθρώπων άτομα με αξιοπρεπή ανατροφή, ηθικά ισορροπημένα, σαν άνθρωποι που σέβονται τους γείτονές τους όπως τον εαυτό τους.
Ότι τα έθνη πρέπει να κηρύττουν την αλήθεια, ότι δεν πρέπει να αμφισβητούν το ένα την ελευθερία και το στοιχειώδες δικαίωμα ύπαρξης του άλλου, ότι δεν πρέπει να απειλούν το ένα το άλλο με όπλα, αυτές είναι οι αρχές που έχουν κηρύξει στο παρελθόν όλοι οι άξιοι αναφοράς άνδρες και γυναίκες της χώρας μας. Το γεγονός ότι η χώρα μας συμπεριφέρονταν με αυτόν τον τρόπο εδώ και αιώνες, αποδεικνύεται από την ίδια της την ιστορία, η οποία είναι ένας δραματικός αγώνας για την αρχή της ελευθερίας: Εθνικής ελευθερίας, ελευθερίας της σκέψης, του λόγου, της γλώσσας, ελευθερίας της ηθικής πεποίθησης και της καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Στον τραγικό αγώνα για την ηθική, πνευματική, πολιτική και καλλιτεχνική μας ύπαρξη, βλέπουμε μια από τις αποδείξεις της δύναμης της ζωτικότητάς μας. Σήμερα αυτή είναι η μόνη εγγύηση για την ύπαρξη μας.
Από τον 6ο και 7ο Αιώνα μ.Χ, δηλαδή από τις πρώτες ημέρες μας στα Βαλκάνια, πολλοί πολιτισμοί γύρω μας έχουν εξαφανιστεί στο σκοτάδι της ιστορίας. Μεταξύ των Δυτικοευρωπαϊκών και Μεσογειακών πολιτισμών μόνο ο δικός μας έχει παραμείνει σλαβικός. Είναι επίσης ο μόνος που είναι σοσιαλιστικός.
Ο σύγχρονος Γιουγκοσλαβικός σοσιαλισμός είναι το διαλεκτικό αποτέλεσμα μιας ολόκληρης σειράς από Μεσαιωνικά μας προηγούμενα: Του Παλαιοσλαβικού, το Γλαγολιτικού και των αγώνων του Κυρίλλου και του Μεθοδίου για ισοτιμία των εθνοτήτων και των γλωσσών μέσα στα πλαίσια της [πριν το Σχίσμα ενιαίας] Ελληνο-Λατινικής εκκλησιαστικής ιεραρχίας του 9ου Αιώνα μ.Χ. Η Βογομιλική (Μανιχαιϊκών τάσεων) θρησκευτική επανάστασή μας, ήρθε από την λαϊκή βάση της εκκλησίας πριν από τον Γουίκλιφ (John Wycliffe, 1328 - 1384), πριν από τον Χους (Jan Hus, 1369 -1415) και πριν από τον Λούθηρο (1483–1546). Ήταν μια πρόδρομος κίνηση, από τον 9ο έως τα μέσα του 14ου Αιώνα, η οποία κληροδότησε στις επόμενες γενιές μια πλούσια ντόπια γλυπτική, αποτελούμενη από περίπου τριάντα χιλιάδες σαρκοφάγους, διάσπαρτες τώρα στις αμέτρητες νεκροπόλεις των Ομόσπονδων Δημοκρατιών μας. Η πριν τον Τζιότο [θρησκευτική] ζωγραφική μας, στα τέλη του 13ου Αιώνα, παρήγαγε καλλιτεχνικά δημιουργήματα ισάξια των αριστουργημάτων της πολύ μεταγενέστερης Δυτικοευρωπαϊκής Αναγέννησης. Όλοι οι ζωγράφοι μας - οι Byzantinnegianti, το καμάρι του Trecento μας [13ος Αιώνας] - ήταν κλασικοί αντιπρόσωποι της Δυτικοευρωπαϊκής Αναγεννησιακής ζωγραφικής, ενώ οι Λατίνοι [Ρωμαιοκαθολικοί] Γλαγολιτικοί ιερείς μας του 11ου Αιώνα ήταν σχισματικοί διεκδικητές του δικαιώματος χρήσης της λαϊκής γλώσσας στην Λατινική - Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, και ως τέτοιοι στάθηκαν και πρωταγωνιστές των παραχωρήσεων της Ελληνορθόδοξης εκκλησίας στους Σλαβικούς λαούς.

Μίροσλαβ Κρλέζα δοκίμια για την Μεσαιωνική Δαλματία: Illyricum Sacrum, Tο Χρυσάφι και το Ασήμι του Ζάνταρ

Ο μεσαιωνικός μας πολιτισμός γεννήθηκε ως αντίθεση του Βυζαντίου και της Ρώμης, της Ευρωπαϊκής Ανατολής και της Ευρωπαϊκής Δύσης, σε μια περιοχή όπου δύο δυνάμεις εκκλησιατικής απολυταρχίας, το Ελληνικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινούπολης και ο Ρωμαϊκός Παπισμός, συγκρούονταν επί αιώνες. Η πολιτισμική και πολιτική μας συνείδηση, στην ιστορία της, ποτέ δεν ήταν ούτε Ανατολική ούτε Δυτική. Αντίθετα, έχει σχηματίσει μια τρίτη συνιστώσα πλάι στην ανατολική και στην δυτική σφαίρα και στο παρελθόν ήταν αρκετά ισχυρή για να αντισταθεί στην υποταγή σε δυνάμεις ισχυρότερες και με πιο ισχυρό πολιτισμό.
Ο τρόπος ζωής του λαού μας ανά τους αιώνες αποτυπώνεται σε διάφορες εκφάνσεις οι οποίες χρονολογούνται ήδη από τον πρώιμο Μεσαίωνα και συνεχίζονται μέχρι σήμερα. Βρεθήκαμε Ευρωπαίοι μεταξύ Ανατολής και Δύσης, συνδεδεμένοι με την [Σλαβική] Ανατολή μέσω της καταγωγής, της γλώσσας και των εθνοτικών μας σχέσεων. Ακόμα και κατά τον Μεσαίωνα, ο λαός μας αρνήθηκε να αποδεχτεί το Δυτικοευρωπαϊκό πρότυπο ζωής και σκέψης, όπως φαίνεται από την γένεση της μεσαιωνικής πολιτικής ανεξαρτησίας μας και τον αγώνα για εκκλησιαστική ανεξαρτησία στις Βογομιλικές, Γλαγολιτικές και Ελληνορθόδοξες παραλλαγές της. Το γεγονός ότι αλληλοδιάδοχες γενεές αντιστάθηκαν σε κάθε κυριαρχία ξένων ιδεών και δυνάμεων στην πολιτική και πολιτισμική τους συνείδηση, μπορεί να φανεί από τους τρόπους με τους οποίους ίδρυσαν τα κράτη τους, έχτισαν τις εκκλησίες και τις πόλεις τους, έγραψαν, ύφαναν ή σκάλισαν την πέτρα, διάβασαν το Ευαγγέλιο στην γλώσσα του λαού, αρνήθηκαν να αποδεχτούν ξένα πρότυπα και αγωνίστηκαν για ανεξαρτησία επί αιώνες.
Όταν λέμε ότι η χώρα μας είναι μια γέφυρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης, δηλώνουμε μια τραγική αλήθεια που περιγράφει το κύριο χαρακτηριστικό της ιστορίας μας και τον πολιτικό και πολιτισμικό τύπο της σημερινής της αποστολής. Είμαστε χώρα της Αδριατικής και της Μεσογείου, Δυτικοευρωπαϊκή εκ παραδόσεως, στην οποία η Λατινική ήταν μια ζωντανή γλώσσα μέχρι την επανάσταση του 1848. Όμως μας έχει υπνωτίσει και η αιωνόβια παράδοση της Σλαβικής αλληλεγγύης, η πολιτισμική και εθνική ενότητα όλων των Σλάβων με την Ρωσία, το όνειρο της Ορθόδοξης Μητέρας Μόσχας [της «Τρίτης Ρώμης»]· αυτή την παράδοση την φυλάξαμε ως κόρη οφθαλμού επί αιώνες.

Γιόσιπ Μπροζ - Τίτο και Μίροσλαβ Κρλέζα

Όσοι κατανοούν τα παράδοξά μας δεν θα εκπλαγούν εάν μάθουν το εξής: Ο Γιούραϊ Κρίζανιτς (Juraj Krizanic, 1618 – 1683), Ρωμαιοθολικός ιερέας στο Ζάγκρεμπ και ιεραπόστολος της Ρωμαϊκής Προπαγάνδας Φίντε [Fide], αφού δημοσίευσε μια πλούσια βιβλιογραφία για την εθνική και γλωσσική ενότητα των Σλάβων (μια γνωστή μελέτη για μια μειονότητα στο Χβαρ της Κροατίας και τη διάσημη μονογραφία ενός Βενεδικτίνου μοναχού από το Ντουμπρόβνικ του 16ου Αιώνα), στα μέσα του 17ου Αιώνα ταξίδεψε στην Μόσχα ως ιδεολόγος του Πανσλαβισμού, για να παρουσιάσει στους Τσάρους μακροπρόθεσμα πολιτικά σχέδια για κατάκτηση της Βαλτικής, της Κριμαίας και της Σιβηρίας. Σχέδια τα οποία μόνον ο Μέγας Πέτρος μπόρεσε αργότερα να υλοποιήσει.
Στη σημερινή κοινωνική μας δομή είμαστε μια κομμουνιστική χώρα, οργανωμένη σύμφωνα με τις αρχές και ιδέες του Λένιν. Στο πολιτικό μας πρόγραμμα αγωνιζόμαστε για την ολική δημοκρατία και την πλήρη ελευθερία της πολιτικής σκέψης Δυτικοευρωπαϊκού τύπου.
Όταν σήμερα, από την Κινεζική οπτική γωνία, μάς στιγματίζουν και πάλι ως τους πρωταγωνιστές του Δυτικοευρωπαϊκού [κομμουνιστικού] αναθεωρητισμού, πρέπει να γίνει κατανοητό ότι η δική μας αντισυμβατικότητα συμπίπτει, τρόπον τινά, με την ιστορική μας παράδοση. Για περισσότερα από τετρακόσια χρόνια, μέχρι την εισβολή των Τούρκων στην Ευρώπη, η χώρα μας ήταν το refugium haereticorum, το «καταφύγιο των αιρετικών»: των Μανιχαϊστών, των Καθαρών και των Αλβιγηνών της Δυτικής Ευρώπης, κατά τις πρώτες ημέρες της αφύπνισης των λαϊκών στοιχείων στις Λατινικές και Ελληνικές εκκλησίες. Πάνω σ' αυτά τα στοιχεία χτίστηκαν αργότερα οι ηθικές και πνευματικές έννοιες του σύγχρονου κόσμου.
Κάποια μέρα, όταν γραφτεί η ιστορία του Δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού, θα θυμουνται ότι διακόσια χρόνια πριν από την Θρησκευτική Μεταρρύθμιση η χώρα μας ήταν το μόνο αντισυμβατικό πρότυπο για την Λομβαρδία, την Γαλλία και την Πορτογαλία, στον αιματηρό αγώνα ενάντια στην κυριαρχία της Κωνσταντινούπολης και του Λατερανού. αλλά και για την υπεράσπιση εκείνων των ηθικών αρχών οι οποίες συνιστούν την δόξα του Αγγλικανικού σχίσματος.

 

«Μεταπολιτική» α λα Τραμπ (πολιτική = καπιταλισμός); Ή, λόγω Τραμπ, το Πολιτικόν επιστρέφει στην Ευρώπη;

Μια έντονη αντιπαράθεση μεταξύ του Χάραλντ Βέλτσερ και Άλμπρεχτ φον Λούκε, για το τι πραγματικα συμβαίνει τώρα στις ΗΠΑ, στην Ευρώπη, στον κόσμο και για το τί διαφαίνεται στον ορίζοντα για το αύριο

 

Άζρα Νουχεφέντιτς: 1914-2014, μια ιστορία για τα 100 χρόνια, αυτά που δεν στοχαστήκαμε - Ο παππούς Αλία πάει στον πόλεμο