Τζων Ράσκιν: Unto This Last («Θέλω δὲ τούτῳ τῷ ἐσχάτῳ δοῦναι ὡς καὶ σοί», Ματθ. 20,14)

Τι μπορεί να σημαίνει «δίκαιη ανταμοιβή» της εργασίας; Ποιός κρίνει τι είναι δίκαιο; Ποιός αξιολογεί; Ποιός ορίζει κανόνες; Ποιός διασφαλίζει να εφαρμόζονται; Έχει ρόλο το κράτος; Είναι ανάγκη να υπάρχει ως κράτος πρόνοιας; Είναι η δημοκρατική πολιτική αυτή που πρέπει να ορίζει τους κανόνες;

Υπήρχαν πάντα εποχές όπως η τωρινή, στις οποίες πολλοί επικαλέστηκαν «αξιοκρατία» (meritocracy)· άλλοτε την έβλεπαν και υπό πρίσμα ηθοπλαστικό, τώρα εννοούν ένα είδος προσοντοκρατίας.

Άλλοτε, στην αναζήτηση αριστείας επικαλούνταν γνώσεις (knowledge) και ικανότητα (ability), τώρα μιλούν μόνον για δεξιότητες (skills). Σβήνοντας από τον λογαριασμό τους πιο συμπεριληπτικούς όρους αξιοσύνη, γνώσεις και ικανότητα, παραβλέπουν πόσο απόλυτα εξαρτημένο είναι αυτό που θεωρείται προσόν και δεξιότητα ενός ατόμου από το προϊόν της εργασίας του και μόνον, και από το πού καταλήγει αυτό το προϊόν. 

John Ruskin - αυτοπροσωπογραφία

Μονομάχοι στο Μαγικό Βουνό Το κλίμα αλλάζει, «το μήνυμα ακούγεται, αλλά στην πράξη καμιά πρόοδος»*

 του Παύλου Τσίμα

© HuffingtonPost - Παύλος Τσίμας: Νταβός, ένα κλικ «αριστερά» - Το μήνυμα ακούγεται καιρό τώρα: Η διεθνής οικονομική τάξη έχει μπει σε λάθος δρόμο, 22.01.2020

Το Νταβός έχει τον μύθο του. Κάθε Ιανουάριο, μερικοί από τους πλουσιότερους και ισχυρότερους ανθρώπους στον κόσμο συγκεντρώνονται στο Μαγικό Βουνό, σε ένα χιονισμένο χωριό των Αλπεων και συζητούν τα πραγματα του κόσμου ή κλείνουν συμφωνίες μέσα σε καπνούς πούρων και με ένα ποτήρι καλό μολτ στο χέρι. Κάπως έτσι το προσλαμβάνει η οικουμενική λαϊκή φαντασία. 

Πριν 20 χρόνια, στον καιρό των διαδηλώσεων κατά της παγκοσμιοποίησης στο Σιατλ ή την Γένοβα, το Νταβός ήταν ένα σύμβολο του κακού. Ο ιερός ναός της παγκοσμιοποίησης. Μα τώρα που τον αγώνα κατά της παγκοσμιοποίησης και των κανόνων της δεν τον δίνουν πια συμπαθείς νεαροί διαδηλωτές στους δρόμους, αλλά ο Πρόεδρος Τραμπ παρέα με τους φίλους του - τον Όρμπαν, τον Ερντογάν, τον Πούτιν - πού βρίσκεται το καλό και πού το κακό;

Στο βήμα η Γκρέτα Τούνμπεργκ μαζί με την Ώτομ Πελτιέ, 15χρονη γηγενή Αμερικανίδα («Ινδιάνα») από το Οντάριο του Καναδά, αγωνίστρια για το νερό και για το κλίμα

Οι πρωταγωνιστές

Το Νταβός έχει τους σταρ του. Φέτος τους πρώτους ρόλους έχουν εξασφαλίσει η Γκρέτα Τούνμπεργκ και ο Ντόναλντ Τραμπ και δεν φαίνεται στον λευκό ορίζοντα κανείς ικανός να διεκδικήσει την προσοχή μας πέρα από αυτό το ζευγάρι που συμβολίζει τόσο γραφικά τα αληθινά διλήμματα του κόσμου μας. Έκλεψαν την παράσταση ήδη από την πρώτη μέρα.

«Το σπίτι μας καίγεται και η αδράνειά σας ρίχνει λάδι στην φωτιά», φώναξε εκείνη στους ηγέτες των μεγάλων επιχειρήσεων και των κρατών.

«Μην ακούτε τους ψευδοπροφήτες της καταστροφής», απάντησε ο Τραμπ. Εκμεταλλευθείτε τις ευκαιρίες - δηλαδή πλουτίστε, γυρίστε την πλάτη σ′ εκείνους που προβλέπουν την Αποκάλυψη. Ο Τραμπ έχει την δύναμη φυσικά να κάνει τα σενάρια της Αποκάλυψης να βγουν αληθινά μια ώρα αρχύτερα. Αλλά και η Γκρέτα έχει μια απάντηση: «Η γενιά μου δεν είναι σαν τις δικές σας, εμείς δεν θα καταθέσουμε τα όπλα τόσο εύκολα». Λες;

...και ο αντίπαλος βαδίζει προς τον τόπο της μονομαχίας (©JIM WATSON via Getty Images)

Αγγλικός αντιευρωπαϊσμός, μετανάστευση, φτώχεια. Μυστικά και ψέματα και μισές αλήθειες

Οι Ασιάτες και Αφρικανοί μετανάστες που έρχονται για να εργαστούν στην Αγγλία γενικά δεν είναι ανεπιθύμητοι και γίνονται αποδεκτοί σχετικά εύκολα. Ο λόγος είναι απλός: Εργάζονται συνήθως σε πενιχρά αμοιβόμενες και επισφαλείς θέσεις εργασίας του τριτογενούς τομέα, καθώς και «υπηρεσιών μέριμνας» (π.χ. νοσηλευτές, οικιακοί βοηθοί κτλ). Η είσοδος αυτής της ομάδας νέου εργατικού δυναμικού στην αγορά εργασίας, συντελεί ώστε να συμπιέζονται κυρίως οι μισθοί των νεαρών Άγγλων εργαζομένων ή και μεγαλύτερων αλλά ανειδίκευτων συναδέλφων τους. Δηλαδή ζημιώνει αυτούς για τους οποίους δεν δίνουν δεκάρα τα σημερινά συνδικάτα και το τμήμα της κοινής γνώμης που έχει ισχυρή φωνή - ακριβώς όπως συμβαίνει και στην Ελλάδα. Έτσι, στην Αγγλία, οι «έγχρωμοι» μετανάστες είναι κοινωνικά αποδεκτοί. Ή και καλοδεχούμενοι, επειδή συμπιέζουν το εργασιακό κόστος των μικροεπιχειρήσεων, των υπηρεσιών και διογκώνουν συνολικά τον επισφαλή τομέα της αγοράς εργασίας.
Αντίθετα, όσοι Ευρωπαίοι (όχι μόνον Ανατολικοευρωπαίοι - διότι στην Αγγλία εισρέουν επίσης Ισπανοί, Πορτογάλοι, Ιταλοί) μεταναστεύουν στην Αγγλία για να εργαστούν σε χειρωνακτικές ή ημι-χειρωνακτικές εργασίες, κατευθύνονται είτε σε καλύτερα αμειβόμενες, ακόμη σχετικά «προστατευόμενες» από τα συνδικάτα θέσεις μισθωτής εργασίας, είτε σε «αυτοαπασχόληση» (υδραυλικοί, ηλεκτρολόγοι και άλλοι ειδικευμένοι τεχνίτες οικοδομικών), αλλά και σ΄εκείνες τις  λίγες θέσεις ειδικευμένης εργοστασιακής απασχόλησης που έχουν απομείνει ακόμη στην Αγγλία. Συνεπώς, συντελούν στο να συμπιέζονται οι μισθοί ή άλλες απολαβές πρώην - ή και νύν - σχετικά «προστατευόμενων» κοινωνικών ομάδων. Γι' αυτό το λόγο, οι μετανάστες από την ηπειρωτική Ευρώπη, αντίθετα από τους Ασιάτες και Αφρικανούς, δεν είναι αποδεκτοί από τις πιο παραδοσιακές μερίδες των Άγγλων εργαζομένων και των μεσοστρωμάτων, οι οποίες ζουν σε άλλοτε ευημερούσες μικρομεσαίες επαρχιακές towns, όπως εκείνες που πρίν από 2-3 δεκαετίες ήταν ανθηρά κέντρα χαλυβουργίας, ανθρακωρυχείων και πολλών μικρομεσαίων επιχειρήσεων.

Η «νέα αγγλική εργατική τάξη» του τριτογενούς τομέα και των υπηρεσιών, νεαρής ηλικίας, κακοπληρωμένη και συνδικαλιστικά απροστάτευτη, συνωστίζεται κυρίως στα μεγάλα μητροπολιτικά κέντρα, στις cities του Λονδίνου, του Λίβερπουλ, του Μάντσεστερ, του Μπέρμινχαμ, του Λιντς κτλ. Εκεί βλέπουμε μεγάλες πλειοψηφίες εναντίον της Brexit αλλά και ποσοστά του Εργατικού Κόμματος 70 ή και 80 % - παρά τις απώλειες.  

© CityMetric/Alasdair Rae - Data: House of Commons Libary, MHCLG (εκλογές 2017)

Π.χ. από τις εκλογικές περιφέρειες του ευρύτερου Μάντσεστερ με πολυάριθμες πληθυσμιακές ομάδες στερημένες οικονομικά και με υψηλή ανεργία, το Εργατικό Κόμμα έλαβε στο Manchester Gorton 77,6 % και στις περιφέρειες Oldham West, Wythenshawe, Ashton-under-Lyne, Worsley και Stalybridge ποσοστά της τάξης του 50 %. Στατιστικές λένε ότι η πόλη της Αγγλίας με πιο μεγάλη αναλογία φτωχών πληθυσμιακών ομάδων σήμερα είναι το Middlesbrough στο Βόρειο Γιορκσάιρ. Εκεί οι Εργατικοί έλαβαν 50,5 %, παρά την μεγάλη μείωση ποσοστών τους και την πτώση της  συμμετοχής στις εκλογές. Στις περιφέρειες Liverpool Walton και Birmingham Hodge Hill με τεράστια ποσοστά  φτώχειας και ανεργίας, το Εργατικό Κόμμα έλαβε, αντίστοιχα, 84,7 % με σχεδόν μηδενικές απώλειες  και 78,7 % με πολύ μικρές απώλειες.

Η στατιστική και οι αριθμοί αποκαλύπτουν και κάτι άλλο πολύ ενδιαφέρον: Στο σύνολο της Αγγλίας, το Εργατικό Κόμμα είχε μικρότερο ποσοστό απωλειών προς τους αντιευρωπαίους Συντηρητικούς (4,70 %), παρά προς τους ναυαγισμένους Φιλελεύθερους (6,06 %). Στη Σκωτία, οι απώλειες  προς το εκεί Εθνικό Κόμμα (SNP), απομάκρυναν από τους Εργατικούς και τους λίγους Σκωτσέζους ψηφοφόρους που τους είχαν απομείνει.

Γ. Ρ.

Paul Mason: Γιατί χάσαμε στη Βρετανία (Aυγή, 23.12.2019)
 

Guy Standing: Από τις βιομηχανικές κοινωνίες σε παγκόσμιο ταξικό κατακερματισμό - Επισφάλεια και «πρεκαριάτο» (MτK)
 
Michael Norris: Τζων Ράσκιν - Μια φωνή από τον 19ο αιώνα μιλά για τις σημερινές κοινωνίες της ανισότητας (ΜτΚ)

«Tο μέλλον μας πουλήθηκε για να κερδίζει απίστευτα μεγάλα ποσά ένας μικρός αριθμός ανθρώπων». Η Γκρέτα Τούνμπεργκ στη Βουλή των Κοινοτήτων

 © The Guardian - Greta Thunberg: «You did not act in time»: Greta Thunberg's full speech to MPs, 24.4.2019  

Το πλήρες κείμενο της ομιλίας της Greta Thunberg στη Βουλή των Κοινοτήτων, Λονδίνο, 23 Απριλίου 2019, όπως δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα The Guardian.

  

Γνωρίζω ότι πολλοί ανάμεσά σας δεν θέλετε να μας ακούτε· και λέτε ότι είμαστε απλώς παιδιά. Όμως το μόνο που κάνουμε, είναι να επαναλαμβάνουμε το ομόφωνο μηνυμα της επιστήμης για το κλίμα. 

Πολλοί από εσάς δείχνετε μεγάλο ενδιαφέρον για το γεγονός ότι με την απεργία μας από τα μαθήματα του σχολείου κάθε Παρασκευή χάνουμε πολύτιμο χρόνο διδασκαλίας· σας διαβεβαιώ όμως, ότι άν αρχίζατε να λαμβάνετε υπόψη τα πορίσματα της επιστήμης για να δώσετε μια ευκαιρία στο δικό μας μέλλον, θα επιστρέφαμε αυτοστιγμεί στα μαθήματά μας. Μήπως είναι πάρα πολύ αυτό που σας ζητάμε;
Το 2030 θα είμαι 26 ετών. Η μικρή μου αδερφή Μπεάτα θα είναι 23. Όπως και πολλά δικά σας παιδιά ή εγγόνια. Και μας λένε: «Τότε θα βρίσκεστε στην πιο καλή σας ηλικία. Θα είστε νέοι, θα έχετε όλη τη ζωή μπροστά σας». Όμως δεν είμαι πολύ σίγουρη ότι το 2030 θα είναι τόσο καλή εποχή για εμάς.
Είχα την τύχη να γεννηθώ σε μια εποχή και σε έναν τόπο όπου όλοι μας έλεγαν να κάνουμε μεγάλα όνειρα. Μου έλεγαν ότι θα μπορούσα να γίνω ο,τιδήποτε επιθυμούσα και θα μπορούσα να ζήσω οπουδήποτε ήθελα. Άνθρωποι σαν εμένα είχαν όλα όσα χρειαζόταν και ακόμη περισσότερα. Είχαμε πράγματα που οι παππούδες μας δεν μπορούσαν ούτε καν να ονειρευτούν. Είχαμε όλα όσα μπορούσαμε να επιθυμήσουμε σ΄ όλη την πορεία της ζωής μας· κι όμως τώρα ξέρουμε πως μπορεί και να μην έχουμε τίποτε.
Τώρα, είναι πιθανό ότι δεν έχουμε πια ούτε καν μέλλον.
Και αυτό συνέβη, επειδή αυτό το μέλλον πουλήθηκε για να κερδίζει απίστευτα μεγάλα χρηματικά ποσά ένας μικρός αριθμός ανθρώπων. Κάθε φορά που λέγατε «το μόνο μας όριο προς τα επάνω είναι ο ουρανός», κάθε φορά που λέγατε «ζεις μόνον μια φορά», κλέβατε το μέλλον μας.

Μοζαμβίκη, πλημμύρα και κυκλώνες, Άνοιξη 2019

Για τα νέα παιδιά της Ελλάδας που δεν πήγαν να ψηφίσουν και για τα νέα παιδιά της Ευρώπης που ψήφισαν (Ευρωεκλογές 2019)

Κυριακή των ευρωεκλογών και τοπικών εκλογών, 26 Μαΐου, λίγο μετά το μεσημέρι. Ο αυτόπτης μάρτυράς μας πάει να ψηφίσει σε ένα συνηθισμένο εκλογικό κέντρο μεγάλης πόλης. Σε ένα δημοτικό σχολείο της Θεσσαλονίκης, στην Κάτω Τούμπα. Στην πρώτη αίθουσα ψηφοφορίας ψηφίζει γρήγορα και άνετα για δημοτικούς άρχοντες. Στη δεύτερη αίθουσα ψηφοφορίας - για το Ευρωκοινοβούλιο και για την Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας - η ουρά είναι τεράστια. Φεύγει και επιστρέφει σε μια ώρα. Τα ίδια. Στην τέταρτη απόπειρα, γύρω στις 5 το απόγεμα, η ουρά είναι μικρότερη, μένει και ψηφίζει. Σε όλες αυτές τις απόπειρες, η απουσία νέων κάτω των 30 από την εκλογική διαδικασία είναι εκκωφαντική. Ούτε δείγμα νεαρού αγοριού ή κοριτσιού ψηφοφόρου. Και ξέρουμε ότι οι νεότεροι σπάνια ψηφίζουν πρωί.
Καλές πολιτικές αναλύσεις είναι αυτές που τις επιβεβαιώνουν στοιχεία από την εμπειρία. «Αριθμοί», διαγράμματα, αυτόπτες μάρτυρες. Ας αναζητήσει λοιπόν ο αναγνώστης και τους «αριθμούς» σε εκείνες τις δημοσκοπικές αναλύσεις του εκλογικού αποτελέσματος, οι οποίες μετρούν ξεχωριστά τα ποσοστά συμμετοχής στις εκλογές των διαφορετικών κοινωνικών και ηλικιακών ομάδων, μαζί με το πώς ψήφισαν αυτές οι ομάδες. Υπάρχουν τέτοιες αναλύσεις; Σίγουρα ναι,* μολονότι πολλές ελληνικές δημοσκοπικές εταιρείες αποφεύγουν να δημοσιεύουν με εμφανή τρόπο τέτοιες «λεπτομέρειες». Για ευνόητους λόγους - για να μή «καρφώσουν» τους πελάτες τους, πολιτικά κόμματα ή παραταξιακά Μέσα Ενημέρωσης.
Πάντως, φαίνεται ότι η λεγόμενη αδιευκρίνιστη ψήφος («αναποφάσιστοι», «δεν ψηφίζω»), που τόσο επίμονα εμφανιζόταν σε όλες τις δημοσκοπήσεις μέχρι την τελευταία στιγμή και πλησίαζε το 20 %, τελικά, σε πολύ μεγάλο ποσοστό, δεν «αποφάσισε» και δεν ψήφισε καθόλου.
Σε αρθρογραφία τούτου του ιστοχώρου είχε αναφερθεί πολλές φορές - με πρόθεση κριτική, όσο και προειδοποιητική, αλλά χωρίς ψευδαισθήσεις - η πρόβλεψη ότι στις επερχόμενες ευρωεκλογές, οι νεαρές ηλικίες θα «ψηφίσουν με τα πόδια». Θα εκδράμουν ή θα πάνε για ποτό. Να βιαστούμε να τους κατηγορήσουμε; Είναι και εύκολος στόχος...

2018-2019, από τυπικά πρωτοσέλιδα ελληνικών εφημερίδων και ιστοχώρων των πιο ποικίλων πολιτικών αποχρώσεων

Ινγκρίντ Λεβαβασέρ, η «καλή νεράιδα» των Κίτρινων Γιλέκων - Ο εισοδισμός της λαϊκίστικης Ακροδεξιάς και η αποτυχία

 της Νάντια Πάντελ

© Süddeutsche Zeitung - Nadia Pantel: Warum eine Krankenpegerin zur Ikone der Gelbwesten wurde,
26.4.2019

Η Ινγκρίντ Λεβαβασέρ, μια Γαλλίδα νοσηλεύτρια 33 ετών, μονογονεϊκή μητέρα 2 παιδιών, έγινε το πρόσωπο-σύμβολο για το κίνημα των «Κίτρινων Γιλέκων», άν και τις ιδέες της δεν τις συμμερίζονται όλοι οι συμμετέχοντες. Αλλά οι ιδέες της έχουν δύναμη. Παραδείγματα: «Πολλοί, αν και εργάζονται, μένουν σ' όλη τους τη ζωή φτωχοί». «Εκτός από το κατώτατο όριο, πρέπει να τεθεί και ανώτατο όριο στους μισθούς». «Δημοψηφίσματα; Ναί, αλλά μόνον σε τοπικό επίπεδο».

Δεν ήταν πολιτικοποιημένη. Τις απόψεις της δεν τις στηρίζει σε δεξιές, αριστερές ή άλλες πολιτικές θεωρίες και ιδεολογίες ή ιδεολογήματα. Θέλει όμως να αγωνίζεται για τις απόψεις της. Δεν μαθαίνει την πολιτική στα βιβλία, ούτε στον κόσμο των κομμάτων. Ο δικός της κόσμος είναι οι «μικροί», οι αδύναμοι πολίτες της καθημερινότητάς της. Όμως πιστεύει πάρα πολύ στη δύναμη του λογικού επιχειρήματος.

Αβίαστα έρχεται παράλληλα στο νου και μια άλλη γυναίκα, εκείνη που κινητοποιεί τα παιδιά της Ευρώπης για την κλιματική αλλαγή, πολύ νεαρότερη, στην πραγματικότητα παιδί ακόμη, η Γκρέτα Τούνμπεργκ. Είναι διαφορετική από την Ινγκρίντ: Στην έξοχη ρητορική της, εφηβικής επιθετικότητας αλλά με μια παράξενη λάμψη που ξαναθυμίζει εποχές ακμής της τέχνης του λόγου και του επιχειρηματολογείν, μπορεί και πλέκει τον τρόμο που αισθάνεται η ίδια για το αύριο με τα λεπτολόγα επιχειρήματα των επιστημόνων του κλίματος (πριν μιλήσει συμβουλεύεται τους καλύτερους). Και μπορεί να διανθίζει επιδέξια τα δικά της λόγια με ιδέες που δανείζεται από τον Βάλτερ Μπένγιαμιν ή τον Στίβεν Χόκινγκ. Όμως η Γκρέτα πιστεύει στη δύναμη του λογικού επιχειρήματος όσο και η Ινγκρίντ. Και οι δύο βλέπουν ως στίβο του αγώνα τους την Ευρώπη ως όλον. Και το κυριότερο: Τα περιεχόμενα, οι στόχοι των αγώνων τους, οικολογική καταστροφή και διογκούμενη κοινωνική ανισότητα, συγκλίνουν. Είναι «μέρη του ίδιου λόγου», γιατί έχουν ίδιες αιτίες. Η πιο νεαρή από τις δύο λέει: «Το μέλλον μας πουλήθηκε για να κερδίζει απίστευτα μεγάλα χρηματικά ποσά ένας μικρός αριθμός ανθρώπων. Κάθε φορά που λέγατε “το μόνο μας όριο είναι ο ουρανός”, κάθε φορά που λέγατε “ζεις μονάχα μια φορά”, κλέβατε το μέλλον μας» (Ομιλία στη Βουλή των Κοινοτήτων, Λονδίνο, 23.4.2019). 

Και απαντά η λιγότερο νεαρή: «Πιο λογικό είναι να επενδύουν σε σχολεία, αντί να επενδύουν σε νέους κυκλοφοριακούς κόμβους». «Η λογική θεωρεί ως βασικό δικαίωμα και των πιο φτωχών ανθρώπων το να έχουν τα οικονομικά μέσα ώστε να μπορούν να πηγαίνουν πότε-πότε κι αυτοί για φαγητό έξω από το σπίτι».  
Όταν επιβάλλουν περιβαλλοντικό φόρο» μόνον στα καύσιμα που καταναλώνουν οι απλοί πολίτες, οι χερσαίες μεταφορές και οι βιομηχανίες, αλλά απαλλάσσουν τα καύσιμα των αεροπορικών και θαλάσσιων μεταφορών (οι εκπομπές άνθρακος των οποίων δεν λαμβάνονται υπόψη στη συμφωνία για το κλίμα - πράγμα που επισήμαναν η Γκρέτα Τούνμπεργκ στην ίδια ομιλία και οι αστροναύτες στη διακήρυξή τους για τι κλίμα), είναι ολοφάνερο και στα μικρά παιδιά τί είναι λογικό και τί παράλογο.

Για να μπορέσει να ξεφύγει η Ευρώπη και ο κόσμος από το διπλό αδιέξοδο - που όλα τα μετρημένα δεδομένα καταδεικνύουν -, τις τεράστιες ανισότητες και την απειλή της κλιματικής καταστροφής, είναι αναγκαία μια πολύ δύσκολη, βαρύτατη προϋπόθεση: Στον ερχόμενο κοινωνικό και πολιτικό αγώνα, να ενδυναμωθεί, να εμψυχώσει καρδιές και πνεύματα, να κερδίσει την κοινωνική και πολιτισμική ηγεμονία, αυτό που εύστοχα προβάλλει η Σουηδή μαθήτρια, δανεισμένο από τον Χόκινγκ: Μια νοοτροπία αναστοχασμού, με στροφή σε ιδέες πολύ μακράς πνοής, πρωτοποριακές, με διαθεσιμότητα για προσπάθεια σχεδόν ηράκλεια· «cathedral thinking».

Στη σημερινή σύγχυση και αδιαφάνεια της ηπείρου μας, τίποτε άλλο δεν θα μπορούσε να εκφράσει αυτό το αναγκαίο μεγάλο άλμα τόσο καλά, όσο το να συγκλίνουν οι σκέψεις και οι πράξεις που σύμβολά τους είναι κατεξοχήν αυτές οι δύο γυναίκες, η νέα και η πάρα πολύ νέα (βλ. την τελική εκλογική υποστήριξη της Λεβαβασέρ στους Γάλλους Πράσινους). Το εάν και το πώς, είναι τα μεγάλα διακυβεύματα του αύριο. Και του σήμερα, γιατί «δεν έχουμε πολύ χρόνο» στη διάθεσή μας.

Γ. Ρ.
  

Στο κέντρο του Pont de l' Arche, 110 χιλιόμετρα βορειοδυτικά του Παρισιού, τα μισά από τα καταστήματα έχουν κλειστές, άδειες βιτρίνες· περιμένουν νέους ενοικιαστές. Αυτή είναι η μοίρα μιας τυπικής γαλλικής κωμόπολης: Τεράστια σουπερμάρκετ έχουν προσγειωθεί σαν UFOs δίπλα στην είσοδο της κωμόπολης από τον αυτοκινητόδρομο. Τα κρεοπωλεία και τα οπωροπωλεία που ήταν κάποτε αναγκαία, τώρα είναι λείψανα μιας άλλης εποχής. Όμως η μπρασερί L' Estaminet αντέχει, βρίσκεται ακόμη στη θέση της.
Σε ένα τραπέζι πίσω από τη βιτρίνα του μικρού ζυθεστιατόριου κάθεται η Ινγκρίντ Λεβαβασέρ (Ingrid Levavasseur) σκυμμένη στην ατζέντα της. Μια ηλικιωμένη γυναίκα περνά μπροστά από τα τζάμια, βλέπει την Λεβαβασέρ, σταματά και την χαιρετά με εγκάρδια χειρονομία. Η Λεβαβασέρ κοκκινίζει, χαμογελά όλο χαρά και αντιχαιρετά. Πριν από μισό χρόνο, αυτή η 32χρονη ήταν μόνον μία από τους 5.000 κατοίκους αυτού εδώ του τόπου. Σήμερα, οι άνθρωποι έρχονται να την ευχαριστήσουν, να την ενθαρρύνουν ή να της μιλήσουν για τα βάσανά τους.
«Στην πραγματικότητα, κάνω αυτό που έκανα πάντα», λέει η Λεβαβασέρ. «Ακούω τί λένε οι άλλοι και λέω τη δική μου γνώμη». Το καινούργιο είναι ότι αυτό το κάνει στην τηλεόραση, ή συζητώντας με τον Δήμαρχο, ακόμη και συζητώντας με υπουργούς.

© Süddeutsche Zeitung

Μάικλ Σαντέλ: Ευρωπαίοι, ξυπνήστε από το «Αμερικανικό Όνειρο»

© Kultura Liberalna - Pobudka z amerykańskiego snu - Ο Michael Sandel μιλάει στον Łukasz Pawłowski, τεύχος 284  (24/2014),17.6.2014

Ο Michael Sandel είναι σήμερα ο πιό δημοφιλής καθηγητής του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ και πιθανότατα όλων των αμερικανικών πανεπιστημίων. Τα αμφιθέατρα όπου διδάσκει πολιτική φιλοσοφία είναι πάντα κατάμεστα. Η σειρά μαθημάτων του «Περί Δικαιοσύνης» είναι η πρώτη σειρά παραδόσεων του Χάρβαρντ που υπάρχει δωρεάν στο διαδίκτυο (youtube) και στην τηλεόραση. Την έχουν παρακολουθήσει δεκάδες εκατομμυρίων ανθρώπων σε όλο των κόσμο, περιλαμβανομένης της Κίνας, όπου ο Σαντέλ χαρακτηρίστηκε ως «η πιο επιδραστική αλλοδαπή προσωπικότητα της χρονιάς» (2011, China Newsweek).
Ο M. Σαντέλ μιλά στον Λούκας Παβλόφσκι της σπουδαίας πολωνικής πολιτικής επιθεώρησης Kultura Liberalna για τις δυσοίωνες επιπτώσεις μιας ελεύθερης αγοράς χωρίς περιοριστικούς φραγμούς, για τις συνέπειες των αυξανόμενων κοινωνικών ανισοτήτων σε ΗΠΑ και Ευρώπη, για την σιωπηλή, αυτοκαταστροφική επανάσταση που υφίστανται εδώ και δεκαετίες οι δυτικές δημοκρατίες: Από οικονομίες της αγοράς μετατρέπονται σε κοινωνίες της αγοράς.

Γ. Ρ.

  

Łukasz Pawłowski: Στα βιβλία σας προειδοποιείτε για τους κινδύνους που προέρχονται από την ελεύθερη αγορά. Όμως. τώρα συζητάμε σε μια χώρα όπου οι άνθρωποι, πριν από 25 χρόνια, αγωνίστηκαν με πολλές θυσίες για να κερδίσουν όχι μόνον την πολιτική τους ελευθερία αλλά και την οικονομική τους ελευθερία. Χάρις στην επιτυχία αυτού του αγώνα, η Πολωνία έχει φτάσει σε επίπεδο οικονομικής ανάπτυξης στο οποίο θα ήταν αδύνατο να φτάσει με τέτοιο ταχύ ρυθμό αν είχε επιβιώσει το προηγούμενο σύστημα. Και τώρα έρχεστε εσείς εδώ από τις Ηνωμένες Πολιτείες, που θεωρούνται το πρότυπο της ελεύθερης αγοράς, για να μας προειδοποιήσετε για τα κακά αυτής της ελεύθερης αγοράς. Από τι ακριβώς θέλετε να μας προστατεύσετε; 
Michael Sandel: Αυτός είναι πολύ ενδιαφέρων τρόπος για να ξεκινήσουμε τη συζήτησή μας. Μπορώ να ρωτήσω όλους εσάς που έχετε συγκεντρωθεί εδώ, τι σηματοδοτεί η 25η επέτειος των [πρώτων πολυκομματικών] κοινοβουλευτικών εκλογών στην Πολωνία του Ιουνίου 1989: Ελεύθερη αγορά ή ελευθερία; Και είναι αυτά τα δύο πράγματα ταυτόσημα; Ή μήπως είναι μια γιορτή της δημοκρατίας ή επίκληση κάποιου είδους αλληλεγγύης; Υπάρχουν πολλοί τρόποι με τους οποίους μπορούμε να μιλήσουμε για το τί έγινε πριν από περίπου 25 χρόνια - πανηγυρίζουμε απλά και μόνον για την ελεύθερη αγορά ή για την έλευση μιας δημοκρατίας και μιας ελευθερίας που ήρθε μαζί με την ελεύθερη αγορά; Κατά μία έννοια, οι άνθρωποι που αγωνίστηκαν ενάντια στο προηγούμενο σύστημα, πιθανώς υποστήριζαν κάποιο ή κάποια από αυτά τα ιδανικά. Ένα από αυτά τα ιδανικά ήταν η οικονομική ελευθερία, και αυτό εκ πρώτης όψεως με βάζει σε δύσκολη θέση. Μόνον εκ πρώτης όψεως όμως· διότι ο στόχος μου δεν είναι να επικρίνω την ελεύθερη αγορά καθεαυτή. Θέλω μόνον να πω, ότι πρέπει να αρχίσουμε μια δημόσια συζήτηση για τα ηθικά όρια της ελεύθερης αγοράς. 

Ο Μ. Σαντέλ στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ

[Η σιωπηλή επανάσταση στις δυτικές δημοκρατίες: Από οικονομίες της αγοράς γίνονται κοινωνίες της αγοράς]

Ł. P. : Γιατί πρέπει να το κάνουμε;
Michael Sandel: Εδώ και μερικές δεκαετίες, οι Ηνωμένες Πολιτείες και άλλες δυτικές χώρες έχουν υποβληθεί σε μια επανάσταση, σε μια πολύ σιωπηλή επανάσταση. Με τρόπο που δεν έγινε αντιληπτός από κανέναν, αυτο-μεταμορφωθήκαμε και από οικονομίες της αγοράς γίναμε κοινωνίες της αγοράς.

Φράνσις Φουκουγιάμα: Κοινωνικές τάξεις και λαϊκισμός - Δημοκρατική και φιλελεύθερη πτυχή του πολιτικού συστήματος

Εισαγωγή: Ο νέος Εγελιανός Φουκουγιάμα, οι νέοι αριστεροί, οι νέοι φιλελεύθεροι.

Ο Φράνσις Φουκουγιάμα υπερασπίζεται την παγκοσμιοποίηση: «Άν την κρίνουμε συνολικά, λειτούργησε πολύ καλά», λέει. Η βελτίωση της ζωής δισεκατομμυρίων ανθρώπων εδώ και 20-30 χρόνια σε χώρες με αναδυόμενες οικονομίες, ασιατικές κυρίως, και ιδίως στο μεγαλύτερο έθνος του κόσμου, το κινεζικό, είναι πολύ ισχυρό επιχείρημα υπέρ της άποψής του. Έχει ανακαλέσει την περιβόητη γνωμάτευσή του, ότι με την κατάρρευση του λεγόμενου σοσιαλιστικού στρατοπέδου το 1989 επήλθε το (κατά Χέγκελ) «τέλος της ιστορίας» και εκπληρώθηκε ο «σκοπός» της. Ωστόσο ο Ιαπωνοαμερικανός πολιτικός επιστήμονας είναι πάντα ένθερμος υποστηρικτής της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Όμως, σε αντίθεση με το 1989 και τις τότε εσχατολογικές φαντασιώσεις του, τώρα πια συνδυάζει τη δημοκρατία με το Αριστοτελικό επιχείρημα περί της φύσης του ανθρώπου ως πολιτικού όντος. Το κατά Χάγιεκ οικονομικό (εν πρώτοις) όν, του είναι σαφώς πολύ ξένο. Σε αντίθεση με τους οπαδούς του Χάγιεκ, αυτόν τον ενδιαφέρει πολύ να διερευνήσει άν το σύστημα (εν πρώτοις το πολιτικό σύστημα) είναι ακόμη αντιπροσωπευτικό. Και αισιόδοξα υποστηρίζει, «ναί είναι». «Αλλά όχι πλήρως», λέει. Θα δούμε στη συνέχεια τι σημαίνει αυτό.

Οι ιδέες του πολιτικού επιστήμονα Φουκουγιάμα έχουν πάντα πίσω τους πολύ ισχυρό φιλοσοφικό φορτίο. Άς επιχειρήσουμε, παράλληλα με τα άκρως πολιτικά που λέει τώρα (διαφορετικά από τα ψευδοπολιτικά του 1989), να δούμε ποιές φιλοσοφικές αρχές στηρίζουν αυτόν τον πολιτικό λόγο.
Ως ορθολογιστής και Εγελιανός, αναλύοντας την άνοδο του λαïκισμού μπορεί να διακρίνει μεταξύ της πορείας της πραγματικότητας (ή του αντικειμενικού πνεύματος, όπως θα έλεγε ο παλιός μεγάλος μέντοράς του) και του πώς ή πότε την αντιλαμβάνονται οι άνθρωποι: «Η σοφή κουκουβάγια αρχίζει την πτήση της μόνον όταν τελειώσει η ημέρα», δηλαδή όταν «το ματς έχει ήδη κριθεί» (Χέγκελ). Βλέπει επίσης, ότι τα μεγάλα πολιτικά και κοινωνικά συστήματα, όπως το σύστημα της δημοκρατίας, είναι πολύ περίπλοκα και έχουν εγγενείς πτυχές που μπορεί και να συγκρούονται μεταξύ τους: Η δημοκρατική πτυχή εναντίον της φιλελεύθερης πτυχής.

Παράλληλα, ο «τωρινός» Φουκουγιάμα, ως φιλοσοφικά ρεαλιστής και «Αριστοτελικός» πια, βλέπει και πέρα από τα Καθ' Έκαστον πράγματα (τα άτομα ή, το πολύ, τις οικογένειες), προς τις μεγάλες πραγματικότητες: Προς τις καθολικές έννοιες - τα Καθ' Όλον πράγματα ή universalia. Η ανάλυσή του για την κρίση του φιλελευθερισμού και για τον λαïκισμό περιστρέφεται γύρω από ένα τέτοιο «Καθ' Όλον πράγμα»: Την κοινωνική τάξη.  

Η εργατική τάξη στη Δύση - αυτή που παράγει -, αντίθετα με τις κοινωνικές ομάδες «ταυτότητας» («identity groups»), είναι η μερίδα της κοινωνίας που βγήκε χαμένη στα χρόνια τούτα, λέει. Πέραν της οικονομικής υποβάθμισης, πλήττεται «από κοινωνικά δεινά, όπως την μάστιγα των ναρκωτικών και τις διαλυμένες οικογένειες». Στις ΗΠΑ και αλλού, κανείς δεν την εκπροσωπεί και κανείς δεν κατανοεί τα προβλήματά της. Το ίδιο μπορεί να ισχύει και για μεγάλα κομμάτια μεσαίων τάξεων.

Κατά ειρωνικό τρόπο, ο συντηρητικός μεν, ωστόσο ορθολογιστής  Φουκουγιάμα, διακρίνει καθαρά ό,τι δεν μπορούν να δουν αυτοί που αποκαλούνται αριστεροί - ή και «πολύ αριστεροί» - στοχαστές οι οποίοι στράφηκαν στον μεταδομισμό ή σε άλλους μεταμοντέρνους ανορθολογισμούς. Η πραγματική πολιτική πραγματικότητα δεν αποτελείται μόνον από «αφηγήσεις», «μικροφυσικές της εξουσίας», «συμβάντα», σύμβολα και «σημαίνοντα» (κενά ή γεμάτα κοπανιστό αέρα), αλλά κυρίως από τον ρεαλιστικό σκληρό πυρήνα της. Στο επίπεδο της δημοκρατίας, αφενός υπάρχει η λαϊκή βούληση και η αντιπροσώπευσή της, αφετέρου οι θεσμοί και το κράτος δικαίου με τα ατομικά δικαιώματα και τα «όρια που θέτει στην εξουσία». Και το υποκείμενο κίνητρο, που προκαλεί τη σύγκρουση μεταξύ τους, είναι η κοινωνική-ταξική δυσαρέσκεια, η οποία είναι εύλογη και νόμιμη, λέει ο Φουκουγιάμα. «Ο λαϊκισμός είναι σε τελευταία ανάλυση συνέπεια της ανισότητας· το υποκείμενο φαινόμενο είναι η ανισότητα». 
Βέβαια, όλα αυτά δεν είναι καθόλου πρόθυμοι να τα δουν οι τωρινοί φιλελεύθεροι. Τόσο οι ακραίοι μαθητές του Χάγιεκ που προσπαθούν να εξορκίσουν το αφορεσμένο Αριστοτελικό πολιτικόν ζώον με τον απήγανο, όσο και οι μετριοπαθείς που απλώς θέλουν «δημοκρατία προσαρμοσμένη στις αγορές». Αυτά μπορεί άλλοτε να τα έβλεπαν κάπως μερικοί φιλελεύθεροι παλαιομοδίτικου τύπου, σαν τον Ραλφ Ντάρεντορφ, αλλά αυτά είναι ιστορίες από το χθες.  

Τα δε σοσιαλφιλελεύθερα υβρίδια χώνουν διαρκώς το κεφάλι στην άμμο. Ενδεικτικό αποτέλεσμα εν έτει 2017 είναι και η διαφαινόμενη τραγική κατάληξη του Μάρτιν Σουλτς ως αρχηγού των Γερμανών Σοσιαλδημοκρατών. Σ' όλους αυτούς, ο Φουκουγιάμα υπενθυμίζει: Οι καιροί ου μενετοί. Βρισκόμαστε ενώπιον «δοκιμασίας της σταθερότητας των δημοκρατικών θεσμών, δοκιμασίας της νομιμοποίησης που διαθέτουν». Και το κρίσιμο διακύβευμα τώρα, είναι «αν μπορούν πραγματικά να αυτο-διορθωθούν». 

Γ. Ρ. 

Francis Fukuyama - © Liberal Culture, Βαρσοβία

1. Ο Τραμπ και η επιστροφή της κοινωνικής τάξης

   

© OpenDemocracy - Donald Trump and the return of class, an interview with Francis Fukuyama - μια συζήτηση του Francis Fukuyama με την Natalia Koulinka, 20.1.2017

«Αυτό που συμβαίνει ιδιαίτερα στην πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά και σε άλλες χώρες, είναι το εξής: Η “ταυτότητα”, υπό την μορφή της ιθαγένειας ή εθνικότητας ή φυλής έχει γίνει ένας “εντολοδόχος”, ένας “πληρεξούσιος” της κοινωνικής τάξης».

 

Το 1989, o πολιτικός επιστήμονας Φράνσις Φουκουγιάμα έγραψε το δοκίμιο «Το Τέλος της Ιστορίας;» για το περιοδικό National Interest. Τότε, διακήρυξε ότι η δυτικού τύπου φιλελεύθερη δημοκρατίας θριάμβευσε: «Αυτό που βλέπουμε δεν είναι μόνον το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, ούτε μια παροδική και ιδιαίτερη περίοδος της μεταπολεμικής ιστορίας, αλλά είναι και το τέλος της ιστορίας ως τέτοιας. Δηλαδή, το τελικό σημείο της ιδεολογικής εξέλιξης της ανθρωπότητας και η καθολίκευση της δυτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας ως τελικής μορφής της διακυβέρνησης των ανθρώπων». Ωστόσο, τώρα, η εκλογική ήττα της Χίλαρι Κλίντον από τον Ντόναλντ Τραμπ για τον Φουκουγιάμα σηματοδοτεί την έναρξη μιας νέας εποχής λαϊκιστικού εθνικισμού: 

«Είναι ένα ορόσημο όχι μόνο για την αμερικανική πολιτική, αλλά για ολόκληρη την παγκόσμια τάξη πραγμάτων».

Η ανάλυση του Φουκουγιάμα,  η οποία εμπλέκει δυναμικά την έννοια της κοινωνικής τάξης, συμμετέχει στη χορωδία των εμπειρογνωμόνων που επιχειρούν με ποικίλους τρόπους να εξηγήσουν το αποτέλεσμα της προεδρικής εκλογής στις ΗΠΑ. Ο Φουκουγιάμα, σε αρκετές περιπτώσεις μετά τις αμερικανικές εκλογές, τόνισε χωρίς επιφυλάξεις ότι η ταξική διαίρεση έχει προτεραιότητα έναντι όλων των άλλων διαιρέσεων που σχετίζονται με την «ταυτότητα» των ανθρώπων. 

Σε ένα πρόσφατο άρθρο για την εφημερίδα Financial Times, γράφει: 

«Η διαίρεση σε κοινωνικές τάξεις, οι οποίες σήμερα ορίζονται από το επίπεδο της εκπαίδευσης των ατόμων, φαίνεται να έχει γίνει η μία και η πιο σημαντική κοινωνική διαχωριστική γραμμή σε αναρίθμητες κοινωνίες των βιομηχανικών χωρών και των χωρών που συμμετέχουν στις “αναδυόμενες αγορές”». Εν τω μεταξύ, το Δημοκρατικό Κόμμα των ΗΠΑ έχει γίνει τώρα «το κόμμα που προβάλλει τις πολιτικές της ταυτότητας: Έγινε ένας συνασπισμός των γυναικών, των Αφρο-Αμερικανών, των ισπανόφωνων, των οικολόγων και της κοινότητας των ομοφυλοφίλων· έγινε κόμμα που έχει χάσει την εστίασή του στα οικονομικά θέματα».

Fukuyama (©Outside the Beltway)