 |
| Conrad Gessner, Nomenclator aquatilium animantium (1560) - κεφ. De Cetis via Biodiversity Heritage Library / Harvard University, Museum of Comparative Zoology |
Ακριβώς επειδή ζούμε μετά τον Χίτλερ, άρα κάποια μαθήματα ως «πολιτική εκπαίδευση» υποτίθεται ότι πήραμε από το πιο βάρβαρο και πιο ξεχωριστό γεγονός στην ιστορία του ανθρώπου (Theodor W. Adorno, Erziehung nach Auschwitz), τα τωρινά «αδιανόητα» δεν είναι πραγματικά αδιανόητα. Ποτέ δεν ήταν, αυτό το ήξερε και ο Θουκυδίδης 2400 χρόνια πριν, αλλά τώρα πια είναι όλο και λιγότερο μη προβλέψιμα και μη ερμηνεύσιμα με την λογική. Αν η λογική λειτουργεί, τόσο η ιστορία όσο και τα γεγονότα του παρόντος της δίνουν πολλά ερεθίσματα για να μη χάνει τον δρόμο της: Ήδη το 2014 είχε παιχτεί στην παγκόσμια σκηνή το πρελούδιο της μεγάλης επίθεσης στην Ουκρανία. Ο δε Τραμπ και στην πρώτη προεδρική θητεία του δεν κρυβόταν· μπίζνες και μπούλινγκ έκανε, δεν ήταν μεταμφιεσμένος σε απόστολο της παγκόσμιας αλληλοκατανόησης ούτε τραγουδούσε την Ωδή στη Χαρά των Σίλλερ και Μπετόβεν.
Άραγε, πόσο λειτουργεί η λογική μέσα στα κεφάλια εκείνα, που ήταν χθες τόσο σίγουρα ότι δεν θα επανεκλεγεί στις ΗΠΑ ο Τραμπ, ή, προχθές πίστευαν ότι «δεν θα το κάνει αυτό ο Πούτιν», δεν θα εισβάλλει; Και φυσικά, προετοιμάζονταν για το αύριο με τέτοιες αυταπάτες.
Ο Τέβελαϊτ, επιχειρεί να διασώσει τις ψευδαισθήσεις και κοσμοαντιλήψεις αρκετών της γενιάς του και νεότερων της «πολιτισμικής Αριστεράς», αλλά επίσης του «μετριοπαθούς Κέντρου» και της «σοβαρής φιλελεύθερης Δεξιάς». Γι' αυτό υπεκφεύγει. Όπως οι περισσότεροι ενεργοί στον δημόσιο λόγο σήμερα - στην Ελλάδα κατά κόρον - κρίνει εξ ιδίων τα αλλότρια. Δεν περνάει από το μυαλό του ότι, ίσως, «το να είμαστε νοήμονες, ευφυείς, είναι ηθική υποχρέωση» (Lionell Trilling). Συμβιβάζεται με την ανεπάρκεια της ανεκπαίδευτης αντίληψης. Προβληματίζεται μεν για τις βαθιές ρίζες της σημερινής νεοβάρβαρης πολιτικής πραγματικότητας, για την «εξαιρετικά ισχυρή κοινωνική τάση» η οποία συμβαδίζει με την «δυναμική της προόδου [...] και της υποτιθέμενης ανάπτυξης του ανθρωπισμού» (Αντόρνο), ωστόσο στο διά ταύτα μιμείται «τους Γερμανούς» του Χαίλντερλιν, τους «φτωχούς στην πράξη και πλούσιους σε στοχασμούς».
Ούτε αναρωτιέται πόσο είναι σωστός και πόσο λάθος ο ισχυρισμός του Θουκυδίδη, ότι η «πλεονεξία και η φιλοδοξία» μπορούν να παίρνουν μορφή «ανθρωπολογικής σταθεράς». Γιατί πάντα η πλεονεξία και η φιλοδοξία, όταν και όπου δεν προσκρούουν σε υπέρτερους δομικούς περιορισμούς, δηλαδή όταν και όπου δεν περιορίζονται από αντίρροπα ήθη και εξισορροπητικούς θεσμούς, είναι αυτές που δίνουν απεριόριστη ισχύ στους Πούτιν και Τραμπ αυτού του κόσμου. Και τους πολιτικο-επιχειρηματικούς εντολείς τους και συνδαιτημόνες, βέβαια. Άν και σωστά ο Τέβελαϊτ διαπιστώνει ότι «δεν είμαστε υποχρεωμένοι να φαντασιωνόμαστε ότι μπορούμε να βάλουμε μυαλό σε έναν Πούτιν ή σε έναν Τραμπ», βγάζει καλοπροαίρετα ένα λανθασμένο αλλά βολικό συμπέρασμα για το διά ταύτα: «Να πάνε στον διάολο. Ακόμη καλύτερα: Μακριά από εμάς»!
Δυστυχώς πολιτικοί δράστες όπως ο Πούτιν και ο Τραμπ, επίσης ο Νετανιάχου ή οι ηγέτες της Χαμάς - όπως άλλοι άλλοτε - θέλουμε δεν θέλουμε, είναι πολύ κοντά μας. Όπως δεν γίνεται να βάλουν μυαλό, έτσι δεν γίνεται και να τους απωθήσουμε, να βολευτούμε με την φαντασίωση ότι τους κρατάμε μακριά μας. Είμαστε υποχρεωμένοι, ή μάλλον καταδικασμένοι, να τους αντιμετωπίσουμε κατά πρόσωπο.
Γ. Ρ.
Klaus Theweleit: «Diese Männer sind nicht zu Ende geboren» («Αυτοί οι άντρες δεν βγήκαν εντελώς από την κοιλιά της μάνας τους»), συνέντευξη στους Lenz Jacobsen και Livia Sarai Lergenmüller, Die Zeit, 18. 5.2025 - https://archive.md/hrrDn
Ζούμε σε καιρούς αδιανόητους λέει ο
Klaus Theweleit. Μιλιταριστικές πόζες, κενές λέξεις, αναίσχυντα ψέματα: Έτσι γεννιέται μια νέα πραγματικότητα
[...]
ZEIT ONLINE: Πώς μπορούμε να μιλήσουμε για τον κόσμο με τρόπο διαφορετικό;
Theweleit: Ο Πολωνός αξιωματικός Γιαν Κάρσκι [Jan Karski, παρτιζάνικο ψευδώνυμο, το πραγματικό όνομα ήταν Jan Kozielewski] εμφανίζεται στις ταινίες του Κλοντ Λανζμάν (Claude Lanzmann) για το Ολοκαύτωμα. Στη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου κατάφερε να διεισδύσει σε ένα από τα ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης στην Πολωνία. Είδε τι έκαναν οι Ναζί εκεί και ενημέρωσε σχετικά την εξόριστη πολωνική κυβέρνηση στο Λονδίνο. Το 1943, τον δέχθηκε σε ακρόαση, μεταξύ άλλων, ο Φράνκλιν Ντ. Ρούσβελτ στην Ουάσινγκτον. Ο Ρούσβελτ τον παρέπεμψε σε έναν από τους συμβούλους του, τον Φέλιξ Φρανκφούρτερ (Felix Frankfurter), έναν από τους ανώτατους δικαστές των Ηνωμένων Πολιτειών, Εβραίο γεννημένο στην Βιέννη. Όταν ο Κάρσκι τελείωσε την έκθεσή του για τα στρατόπεδα εξόντωσης, ο δικαστής σηκώθηκε και είπε: «Νεαρέ, δεν σε πιστεύω». Την δυσπιστία του, ο δικαστής την αιτιολόγησε λέγοντας ότι γνωρίζει καλά την ανθρωπότητα, τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Δεν ισχυρίστηκε ότι ο Κάρσκι του έλεγε ψέματα. «Απλά, λέω ότι δεν σε πιστεύω». Όταν ο Κάρσκι αναφέρει το περιστατικό στον Λανζμάν, δεκαετίες αργότερα, στην ταινία, πρόσθεσε το εξής, σαν να ήθελε να δικαιολογήσει τον Φρανκφούρτερ. «Aκόμη κι εγώ δεν τα πιστεύω, ούτε και τώρα, παρόλο που τα είδα». Κανείς σε ολόκληρο τον κόσμο δεν μπορούσε να πιστέψει αυτά τα πράγματα.
Theweleit: Ο Πολωνός αξιωματικός Γιαν Κάρσκι [Jan Karski, παρτιζάνικο ψευδώνυμο, το πραγματικό όνομα ήταν Jan Kozielewski] εμφανίζεται στις ταινίες του Κλοντ Λανζμάν (Claude Lanzmann) για το Ολοκαύτωμα. Στη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου κατάφερε να διεισδύσει σε ένα από τα ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης στην Πολωνία. Είδε τι έκαναν οι Ναζί εκεί και ενημέρωσε σχετικά την εξόριστη πολωνική κυβέρνηση στο Λονδίνο. Το 1943, τον δέχθηκε σε ακρόαση, μεταξύ άλλων, ο Φράνκλιν Ντ. Ρούσβελτ στην Ουάσινγκτον. Ο Ρούσβελτ τον παρέπεμψε σε έναν από τους συμβούλους του, τον Φέλιξ Φρανκφούρτερ (Felix Frankfurter), έναν από τους ανώτατους δικαστές των Ηνωμένων Πολιτειών, Εβραίο γεννημένο στην Βιέννη. Όταν ο Κάρσκι τελείωσε την έκθεσή του για τα στρατόπεδα εξόντωσης, ο δικαστής σηκώθηκε και είπε: «Νεαρέ, δεν σε πιστεύω». Την δυσπιστία του, ο δικαστής την αιτιολόγησε λέγοντας ότι γνωρίζει καλά την ανθρωπότητα, τον ανθρώπινο εγκέφαλο. Δεν ισχυρίστηκε ότι ο Κάρσκι του έλεγε ψέματα. «Απλά, λέω ότι δεν σε πιστεύω». Όταν ο Κάρσκι αναφέρει το περιστατικό στον Λανζμάν, δεκαετίες αργότερα, στην ταινία, πρόσθεσε το εξής, σαν να ήθελε να δικαιολογήσει τον Φρανκφούρτερ. «Aκόμη κι εγώ δεν τα πιστεύω, ούτε και τώρα, παρόλο που τα είδα». Κανείς σε ολόκληρο τον κόσμο δεν μπορούσε να πιστέψει αυτά τα πράγματα.
ZEIT ONLINE: Και γιατί μας λέτε αυτήν την ιστορία;
Theweleit: Εξαιτίας του συμπεράσματος που έβγαλε ο Κλοντ Λανζμάν με τη βοήθεια του Κάρσκι. Η αντίδραση του δικαστή Φρανκφούρτερ αποτελεί απόδειξη ότι οι Ναζί είχαν πράγματι καταφέρει να δημιουργήσουν τον «νέο τύπο ανθρώπου» για τον οποίο μιλούσαν συνεχώς. Με τους Ναζί ήρθε στον κόσμο ένας νέος τρόπος σκέψης και δράσης ο οποίος προηγουμένως θεωρούνταν αδύνατος. Ήταν υπερβολικά αδιανόητος. Παρέλυε κάθε δράση και έκανε τον ίδιο τον εγκέφαλο του ανθρώπου να αμφιβάλλει για όσα είχαν δει τα μάτια του. Μου φαίνεται ότι και τούτη την στιγμή κάτι παρόμοιο συμβαίνει στον κόσμο. Αυτό που κάνουν ο Τραμπ, ο Πούτιν και άλλοι ισχυροί, και ο τρόπος που μιλούν, τουλάχιστον εγώ προσωπικά ποτέ δεν πίστευα ότι θα ήταν δυνατό να συμβεί.
Theweleit: Εξαιτίας του συμπεράσματος που έβγαλε ο Κλοντ Λανζμάν με τη βοήθεια του Κάρσκι. Η αντίδραση του δικαστή Φρανκφούρτερ αποτελεί απόδειξη ότι οι Ναζί είχαν πράγματι καταφέρει να δημιουργήσουν τον «νέο τύπο ανθρώπου» για τον οποίο μιλούσαν συνεχώς. Με τους Ναζί ήρθε στον κόσμο ένας νέος τρόπος σκέψης και δράσης ο οποίος προηγουμένως θεωρούνταν αδύνατος. Ήταν υπερβολικά αδιανόητος. Παρέλυε κάθε δράση και έκανε τον ίδιο τον εγκέφαλο του ανθρώπου να αμφιβάλλει για όσα είχαν δει τα μάτια του. Μου φαίνεται ότι και τούτη την στιγμή κάτι παρόμοιο συμβαίνει στον κόσμο. Αυτό που κάνουν ο Τραμπ, ο Πούτιν και άλλοι ισχυροί, και ο τρόπος που μιλούν, τουλάχιστον εγώ προσωπικά ποτέ δεν πίστευα ότι θα ήταν δυνατό να συμβεί.
 |
| Conrad Gessner, Nomenclator aquatilium animantium (1560) - κεφ. De Cetis via Biodiversity Heritage Library / Harvard University, Museum of Comparative Zoology |
