Γιάννης Βούλγαρης: Αρχίζοντας από τον Κόσμο - Μνήμη Ιμμάνουελ Βαλλερστάιν (1930 - 31 Αυγούστου 2019)

Σχεδόν έναν χρόνο πριν πέθανε ο Αμερικανός ιστορικός και κοινωνιολόγος Ιμμάνιουελ Βαλλερστάιν, σπουδαίος μελετητές της παγκόσμιας ιστορίας, άξιος συνεχιστής του Φερνάν Μπρωντέλ, του Λυσιέν Φεβρ, του Μαρκ Μπλοκ και των άλλων ιστορικών της λεγόμενης Σχολής των Annales.

Το άρθρο του Γιάννη Βούλγαρη γράφτηκε αμέσως μετά τον θάνατο του Βαλλερστάιν. Η αναδημοσίευσή του τώρα, αξίζει για δύο λόγους: Αφενός επειδή αναδεικνύει πόσο ουσιαστικό περιεχόμενο υπάρχει στο έργο του Βαλλερστάιν. Αφετέρου, επειδή καθίσταται όλο και πιο φανερή η επικαιρότητα και ο ρεαλισμός των συμπερασμάτων του Αμερικανού ιστορικού. Πολλά - και πρώτα απ' όλα το διαφαινόμενο τέλος της ηγεμονίας των ΗΠΑ, η άνοδος της Κίνας και οι φυγόκεντρες δυνάμεις εντός της πολιτικής Δύσης (The West) που σχηματίστηκε μετά το 1950 - δείχνουν ότι έχουμε εισέλθει βαθιά σε εποχή μεγάλης αστάθειας του διεθνούς συστήματος, με εντελώς αβέβαιη έκβαση. Τώρα που η κρίση της πανδημίας και τα οικονομικά της επακόλουθα επιστεγάζουν μια σειρά άλλων κρίσεων - ενώ ο βηματισμός της κλιματικής κρίσης ακούγεται όλο και πιο βαρύς πίσω μας και μας κυνηγά - σβήνει κάθε ψευδαίσθηση ότι στον θαυμαστό μοντέρνο, πλούσιο, ελεύθερο κόσμο μας όλα είναι υπό έλεγχο. Παραμύθι ήταν ότι το ταξίδι της ιστορίας μπήκε σε ήρεμες θάλασσες.
Για τέτοιες εποχές, παλαιοί σοφοί, αλλά και ο Βαλλερστάιν (που ήταν ένας από τους πιο «Ευρωπαίους» - δηλαδή οικουμενικούς - Αμερικανούς σοφούς), μας επισήμαιναν ότι «κοινή είναι η τύχη» των κοινών ανθρώπων, άρα είναι ανόητο να καταφρονούμε τους πιο δυστυχείς από εμάς· και προειδοποιούσαν ότι «το μέλλον είναι αόρατον». Τέτοιοι καιροί αδιαφάνειας και αβεβαιότητας είναι οι εποχές των αποφάσεων. Πρέπει να αποφασίσεις επειγόντως προς τα πού να πάς και τί πρέπει να αφήσεις πίσω σου.

Οι δυσκολίες και οι έντονες ζυμώσεις εντός της ΕΕ δείχνουν ότι στην ήπειρό μας το μήνυμα λαμβάνεται, έστω και αμυδρά, με χρονοκαθυστέρηση· ωστόσο ερμηνεύεται με διαφορετικούς τρόπους, ανάλογα με αποκλίνουσες οπτικές γωνίες πολιτικών και άλλων δυνάμεων. Η Ευρωπαϊκή Δημοκρατία είναι πάντα «under construction», έργο εν εξελίξει, με μακρύ χρονοδιάγραμμα. Αλλά το μήνυμα δεν φτάνει καθόλου στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου. Εδώ οι γεωπολιτικές φιλοδοξίες και ανταγωνισμοί παραμένουν δέσμιες τρόπων σκέψης του 20ού Αιώνα, αλλά και μιας πολιτικής για τις πηγές ενέργειας που της απομένει ζωή 20 χρόνων το πολύ. Εδώ σέρνουν το χορό «γεμάτοι από την ένταση του πάθους οι χειρότεροι», οι αδίστακτοι και οπισθοδρομικοί, ενώ οι άλλοι σέρνονται πίσω τους «χωρίς πεποίθηση». Το μήνυμα δεν φτάνει ούτε στο ελληνικό κομματικό σύστημα· εδώ η διπολική διαταραχή Μεσοπολεμικού τύπου έχει γίνει αιώνια. Οι ελληνικές οικονομικές ελίτ, όπως και οι πολιτικές, στα δεξιά, στο κέντρο και αριστερά, στα λόγια συμμερίζονται την ευρωπαϊκή κοινή μοίρα. Όμως στην πράξη μένουν αμέτοχες, αμετακίνητες στις πατροπαράδοτες παρεΐστικες-φατριαστικές, άπληστες νοοτροπίες. Πίσω από ιδεολογικά προσχήματα θριαμβεύει ωμός κυνισμός. «Ό,τι φάμε κι ό,τι πιούμε...». «Μετά από εμάς, άς έλθει ο κατακλυσμός». Η δημιουργική πολιτική παραμένει στα αζήτητα. Στην Ελλάδα - δεξιά και αριστερά - το «νεκρό βάρος της ιστορίας» έγινε βάρος ασήκωτο, αυτοκαταστροφικό. Συσκοτίζει.

Γ. Ρ.

©Τα Νέα - Γιάννης Βούλγαρης: Αρχίζοντας από τον Κόσμο, 14.9.2019

 

Έχουμε καταλάβει πια ότι ο Αύγουστος έχει ειδήσεις, μερικές μάλιστα φορές στενάχωρες. Στο έβγα λοιπόν του μήνα, στις 31 Αυγούστου, «έφυγε» ένας σημαντικός διανοούμενος ο Ιμμάνουελ Βάλερσταϊν (1930-2019). Πλήρης ημερών, άφησε πίσω του ένα πλούσιο έργο, προκλητικό, επίμαχο, αμφισβητούμενο, γόνιμο. Έργο που θέτει επίκαιρα ερωτήματα για τη σημερινή ιστορική περίοδο των ραγδαίων παγκόσμιων γεωπολιτικών και οικονομικών μεταβολών. 

© Lazarides: Ludo, The Chaos Theory

Αμερικανός πολωνοεβραϊκής καταγωγής, ιστορικός κοινωνιολόγος μαρξιστικής κατεύθυνσης, ταύτισε το όνομά του με την λεγόμενη Θεωρία των Κοσμοσυστημάτων (World-System Theory). Η πλούσια ακαδημαϊκή του παρουσία μοιράστηκε σε πανεπιστήμια των ΗΠΑ και πολλών άλλων χωρών, ενώ συνδυάστηκε αξεδιάλυτα με την πολιτική στράτευση στη (μη ορθόδοξη) Αριστερά και αργότερα στα κοινωνικά κινήματα για μια «άλλη παγκοσμιοποίηση».

Ως νέος επιστήμονας στη δεκαετία του 1950, ξεκίνησε να μελετά την Αφρική στη φάση της αποαποικιοποίησης. Η επιστημονική του όμως εξέλιξη καθορίστηκε από την επιρροή που τού άσκησε το έργο του μεγάλου γάλλου ιστορικού Φερνάν Μπρωντέλ. Ο ίδιος ο Βάλερσταϊν έχει εξηγήσει ότι από αυτόν έμαθε να θεωρεί αφετηριακό πλαίσιο της ιστορικοκοινωνικής ανάλυσης όχι τα μεμονωμένα έθνη-κράτη αλλά τον «Κόσμο». Αυτή η μεθοδολογική και θεωρητική επιλογή έκανε το έργο του Βάλερσταϊν υποχρεωτικό σημείο αναφοράς για την ανάλυση και την ιστορία της παγκοσμιοποίησης, ένα ζήτημα που από τη δεκαετία του 1990 έγινε κεντρικό στις κοινωνικές επιστήμες. Ο αιρετικός μαρξισμός του Βάλερστάϊν, όσο και αν στάθηκε κριτικά προς τη μαρξιστική ορθοδοξία, δεν ξεπέρασε τα επιστημολογικά ελαττώματα της μαρξικής θεωρίας, με πρώτο τον «οικονομισμό». Όμως η υπέρβαση του «εθνικοκρατικού αναγωγισμού», δηλαδή η επιλογή να θεωρήσει ως αφετηριακή μονάδα ανάλυσης το παγκόσμιο σύστημα, τον καθιέρωσε όχι μόνο στον χώρο της αριστεράς, αλλά στον ευρύτερο ακαδημαϊκό κόσμο, και μάλιστα σε μια περίοδο υποχώρησης του μαρξισμού.

Πράγματι, ο Βάλερσταϊν μάς πρότεινε να δούμε διαφορετικά τον καπιταλισμό και την παγκοσμιοποίηση. Καταρχάς ως προς την ιστορική αφετηρία και διάρκειά τους. Ο Καπιταλισμός δεν ταυτίζεται με τη σχετικά πρόσφατη βιομηχανική μορφή που έλαβε τον 19ου αιώνα, ούτε μπορεί να μελετηθεί ξεχωριστά στο πλαίσιο του κάθε έθνους-κράτους. Γεννήθηκε τον 16ο αιώνα ως «Κοσμοσύστημα» όταν η Ευρώπη «ανακάλυψε» και άρχισε να ενσωματώνει στην οικονομική και πολιτική της εξουσία την Αμερική. Το καπιταλιστικό «κοσμοσύστημα» δεν σημαίνει με άλλα λόγια, ότι κάλυπτε όλον τον πλανήτη, αλλά ότι αυτή η γεωγραφική περιοχή άρχισε να ενοποιείται χάρη στον κοινό καταμερισμό εργασίας που βαθμιαία καθιερώθηκε. Γεννήθηκε έτσι ένα πρωτότυπο ιστορικό φαινόμενο. Γιατί προηγουμένως τα «κοσμοσυστήματα» είχαν πολιτικό χαρακτήρα (π.χ. η κινεζική αυτοκρατορία) καθώς η εξουσία συγκεντρωνόταν σε μία πολιτική Αρχή η οποία είχε και τη δυνατότητα επιβολής στην οικονομία. Αντιθέτως, ο καπιταλισμός συγκροτήθηκε ως «κοσμο-οικονομία» εντός της οποίας υπήρχαν ανταγωνιστικά κέντρα πολιτικής εξουσίας που βαθμιαία διαμορφώθηκαν σε νεωτερικά κράτη. Ήταν ένα σύστημα ιεραρχικό στο οποίο η διαδικασία συσσώρευσης αφενός ενοποιούσε τον χώρο αφετέρου καθιέρωνε δομικές ανισότητες μεταξύ του πλούσιου «κέντρου» και της φτωχής «περιφέρειας» με μια σειρά από κράτη να κινούνται μεταξύ των δύο πόλων ως «ημιπεριφέρεια». Ο δυναμισμός του καπιταλιστικού κοσμοσυστήματος εκδηλώθηκε στους επόμενους 4-5 αιώνες καθώς ενσωμάτωνε τη μία μετά την άλλη τις υπόλοιπες περιοχές του Κόσμου, ώσπου στις μέρες μας ο όρος «κοσμοσύστημα» να γίνει κυριολεκτικός αφού έχει αγκαλιάσει όλον τον πλανήτη. Η εξάπλωση του καπιταλιστικού συστήματος σήμανε ταυτόχρονα την επικράτηση της Ευρώπης, και αργότερα της Δύσης στον Κόσμο. Η κινητήρια δύναμη και το ειδοποιό χαρακτηριστικό του καπιταλισμού κατά τον Βάλερσταϊν στην μακρά αυτή διάρκεια, δεν ήταν η σχέση κεφαλαίου-μισθωτής εργασίας, αλλά η προτεραιότητα που αποκτούσε η διαδικασία αέναης συσσώρευσης κεφαλαίου. Προτεραιότητα σήμαινε ότι οι συμπεριφορές και οι πολιτικές που απέβλεπαν στην αέναη συσσώρευση αποδεικνύονταν πιο αποτελεσματικές και ως εκ τούτου περιθωριοποιούσαν βαθμηδόν άλλες συμπεριφορές που βασίζονταν σε άλλα κίνητρα. Έτσι γενικεύτηκαν βαθμιαία οι καπιταλιστικές σχέσεις. Στο βασικό έργο του ο Βάλερσταϊν (The Modern World-system, τέσσερις τόμοι που εκδόθηκαν τα έτη 1974, 1980, 1989, 2011) επιχείρησε τη μελέτη αυτής της εξάπλωσης χωρίς να ξεκινήσει από μια αφηρημένη θεωρία του καπιταλισμού, καλώντας μας αντιθέτως να μελετήσουμε τον ιστορικό καπιταλισμό, δηλαδή τους ιστορικά συγκεκριμένους χρόνους και χώρους αυτής της εξάπλωσης.

Bifurcation (διχαλοδρόμηση, διακλάδωση, βλ. και Wallerstein: Austerity – At Whose Cost?)

Στην ιστορική εξέλιξη του καπιταλιστικού κοσμοσυστήματος ο Βάλερσταϊν στάθηκε ιδιαίτερα στις μεταβολές που σημειώνονταν στο διακρατικό σύστημα στη διάρκεια των πέντε αυτών αιώνων. Είναι ίσως η πιο επίκαιρη όψη του έργου του. Από κοινού με τον στενό του συνεργάτη Τζιοβάνι Αρίγκι, ο Βάλερσταϊν υιοθετεί και αναπτύσσει την άποψη ότι το διεθνές σύστημα διευθύνεται κατά καιρούς από κάποια ηγεμονική δύναμη που επιβάλλει τους κανόνες και τις προτιμήσεις της στην οικονομία, την πολιτική, την κουλτούρα, τη διπλωματία και τον πόλεμο, προσφέροντας ταυτόχρονα σταθερότητα και κυβερνησιμότητα στο όλο σύστημα. Η αντίληψη δεν ήταν καινούργια, δεν υποστηρίζεται μόνο από μαρξιστές ούτε εκφράζει όλους τους μαρξιστές. Ξεκινώντας πάντως από αυτή, ο Βάλερσταϊν και ο Αρίγκι αναλύουν την εξέλιξη του διακρατικού συστήματος ως μια κυκλική διαδικασία ανόδου και πτώσης ηγεμονικών κρατών, διαδικασία κατά την οποία μετατοπιζόταν γεωγραφικά το «κέντρο» εντός του Κοσμοσυστήματος. Από τη Μεσόγειο του 16ου αιώνα την οποία είχε ήδη αναλύσει με μοναδικό τρόπο ο δάσκαλος Μπρωντέλ, το κέντρο θα μετατοπιστεί τον 17ο αιώνα στην Ολλανδία (Ηνωμένες Επαρχίες), στη συνέχεια τον 18ο-19ο αιώνα στη Βρετανία, για να βρεθεί τον 20ο αιώνα στις ΗΠΑ. Τα ηγεμονικά κράτη ήταν όλα ναυτικές δυνάμεις, η ηγεμονία τους ήταν αποτέλεσμα της επικράτησής τους στον διεθνή παραγωγικό, εμπορικό και χρηματιστικό ανταγωνισμό. Κάθε όμως μετατόπιση του «κέντρου» και κάθε νέα συγκέντρωση της εξουσίας στο νέο ηγεμονικό κράτος επικυρωνόταν και ολοκληρωνόταν μετά από «παγκόσμιους» πολέμους – τριακονταετούς περίπου διάρκειας διαπιστώνει εμπειρικά ο Βάλερσταϊν. Ο τριακονταετής πόλεμος 1618-1648 καθιέρωσε την ολλανδική ηγεμονία, οι ναπολεόντειοι πόλεμοι 1792-1815 τη βρετανική, και οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι 1914-1945 την αμερικανική.

Ιμμάνιουελ Βαλλερστάιν

Η επικαιρότητα αυτής της ανάλυσης συνίσταται στη δραματικότητα των φαινομένων που εκδηλώνονται στις περιόδους κρίσης ηγεμονίας. Πράγματι, ο Βάλερσταϊν υποστηρίζει, και μαζί με αυτόν πολλοί άλλοι, ότι το σημερινό διεθνές σύστημα έχει εισέλθει σε μια φάση γενικής αστάθειας. Στο επίκεντρο βρίσκεται το τέλος της αμερικανικής ηγεμονίας, ενώ κατά την εκτίμησή του η ανερχόμενη Κίνα δεν έχει τις προϋποθέσεις να αναδειχτεί σε νέο ηγεμονικό κέντρο. Θεωρεί έτσι βέβαιη την κατάρρευση του καπιταλιστικού «κοσμοσυστήματος» αλλά ανοιχτό το στοίχημα, με ίσες μάλιστα πιθανότητες, η σημερινή κρίση να καταλήξει είτε σε ένα άλλο δικαιότερο κοσμοσύστημα είτε σε μια μετακαπιταλιστική δυστοπία.

Ξέρουμε ότι ο καπιταλισμός έχει επιζήσει έναντι πολλών προφητών τού τέλους του. Η ανάλυση όμως του Βαλερστάϊν είναι μια χρήσιμη προειδοποίηση για τον κίνδυνο η σημερινή διεθνής αστάθεια θα καταλήξει σε αυξανόμενη σύγκρουση και ακυβερνησία. Γεγονός που υπογραμμίζει τη σημασία του αγώνα για τη συλλογική και συναινετική διακυβέρνησης της παγκοσμιοποίησης.

Κείμενα του Ιμμάνιουελ Βαλλερστάιν στον ιστοχώρο Μετά την Κρίση

Ο Γιάννης Βούλγαρης δίδαξε Πολιτική Επιστήμη, Σύγχρονη Ελληνική Πολιτική και Πολιτική Κοινωνιολογία της μεταπολεμικής Δύσης στο Tμήμα Πολιτικής Επιστήμης & Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου. Διευθυντής του Κέντρου Πολιτικών Ερευνών του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης & Ιστορίας. Τα επιστημονικά ενδιαφέροντά του αφορούν στην Πολιτική και Ιστορική Κοινωνιολογία, στην Παγκοσμιοποίηση, στην Πολιτική θεωρία και στη Σύγχρονη Ελληνική Πολιτική. Αρθρογραφεί τακτικά στον Τύπο.

Γιάννης Βούλγαρης, στον ιστοχώρο Μετά την Κρίση
  

Ιστότοπός του και εργογραφία

Μια επισήμανση (ΜτΚ): Ο Ιμμάνιουελ Βαλλερστάιν δεν μελέτησε τον ίδιο τον καπιταλισμό που ανέλυσε ο Κάρολος Μαρξ στο Κεφάλαιο, δηλαδή τον κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής, αλλά το παγκόσμιο γεωοικονομικό και γεωπολιτικό κοσμοσύστημα που εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην εποχή της εμποροκρατίας (μερκαντιλισμού), ίσως και ενωρίτερα. Γι αυτό ακριβώς, στην ανάλυση του Βαλλερστάιν δεν εμφανίζεται σε πρώτο πλάνο η σχέση κεφαλαίου-μισθωτής εργασίας και η διευρυμένη συσσώρευση κεφαλαίου μέσω της άντλησης υπεραξίας, αλλά η συγκέντρωση «κεφαλαίου» - δηλαδή πλούτου εν γένει - καταρχάς χωρίς χρήση μισθωτής εργασίας.

Η διαφορά φαίνεται μόνον θεωρητική, αλλά δεν είναι. Γιατί τίθεται ένα ζήτημα με πρακτικές και άκρως επίκαιρες προεκτάσεις: Τι είναι ο κινητήρας και «σκληρός πυρήνας» του καπιταλιστικού συστήματος άλλοτε και τώρα; Είναι η παραγωγή εμπορευμάτων με χρήση μισθωτής εργασίας και φυσικών πόρων, και μάλιστα με αέναη επανεπένδυση κεφαλαίου με τη στενή σημασία; Τούτο το με τη στενή σημασία κεφάλαιο είναι ήδη συσσωρευμένη αξία, δηλαδή «απολιθωμένη αφηρημένη εργασία», συν αυτό που «αποστάζεται» και μετασχηματίζεται μέσω της εργασίας ως αξία, χρήσης και ανταλλακτική, με την τεράστιας κλίμακας υπεξαίρεση πολυπλοκότητας και τάξης από συστήματα φυσικών πόρων. Αυτή η δεύτερη πτυχή της δημιουργίας αξίας και συσσώρευσης κεφαλαίου, την οποία δεν διέκριναν επαρκώς στοχαστές όπως ο Μαρξ ή άλλοι του 19ου και 20ου Αιώνα, είναι συνώνυμη με την  κατανάλωση ή «απόσβεση» της αρνητικής εντροπίας που παράγει η «δημιουργική δραστηριότητα» των φυσικών συστημάτων - βλ. Ίλυα Πριγκοζίν - Ιζαμπέλ Στένγκερς Τάξη μέσα από το Xάος, άρα συνεπάγεται υποβάθμιση των συστημάτων αυτών. Όσο πιο γιγαντιαία η (οικονομική) αξιοποίηση των πόρων και η συσσώρευση κεφαλαίου, τόσο πιο μεγάλη η απαξίωση των φυσικών συστημάτων και η προέλαση της αταξίας εις βάρος της τάξης,

Ή μήπως, αντίθετα, κινητήρας του καπιταλισμού είναι η συσσώρευση και επανεπένδυση πλούτου εν γένει, και κυρίως αυτή που λαμβάνει χώρα στις χρηματοοικονομικές και εμπορικές δραστηριότητες; 
Υπάρχουν άλλωστε μελετητές που εντοπίζουν τη γένεση του καπιταλισμού πολύ πριν υπάρξει μισθωτή εργασία και πλανητικό εμπόριο, π.χ. στην ανάπτυξη χρηματοπιστωτικών δράσεων σε πόλεις της Βόρειας Ιταλίας στο τέλος του 14ου αιώνα. Παράδειγμα ο Γιάννης Μηλιός στο πρόσφατο βιβλίο του Βενετία - Μια συνάντηση που στέριωσε απρόβλεπτα).

Ο Βαλλερστάιν δεν διερεύνησε αυτό το ζήτημα. Αυτός μελέτησε άλλο αντικείμενο: Την εξέλιξη, άνοδο & πτώση των κοσμοσυστημάτων, δηλαδή σύνθετων συστημάτων οικονομικών σχέσεων και πολιτικής εξουσίας, με οργανωτική αρχή τη δεύτερη, όχι τον τρόπο παραγωγής. Μελέτησε την πολιτική διακυβέρνηση του τρόπου παραγωγής, καπιταλιστικού ή προκαπιταλιστικού, όχι την εσωτερική δυναμική του. Αλλά τελικά το ερώτημα επιστρέφει: Τί ακριβώς είναι ο καπιταλισμός; 
Ιδού και το πρακτικό ζήτημα: Πού βρίσκεται σήμερα ο σκληρός πυρήνας του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, πού χτυπά η καρδιά του; Στις ΗΠΑ, στην Γουώλ Στριτ; Ή μήπως στην Κίνα;

Γ. Ρ.

Ελλάδα, Ευρώπη, πατριωτισμός.  Σε εποχή μειωμένων προσδοκιών

   

Δυσλειτουργίες της δημοκρατίας και των θεσμών του κράτους, στην «ειδική περίπτωση» Ελλάδα και αλλού στη Δύση

   

Η ανομολόγητη συμφωνία φιλελεύθερων και εθνικολαϊκιστών:  «Tο οικονομικό Σύνταγμα να είναι διεθνές· το πολιτικό Σύνταγμα να μείνει περιορισμένο στο εθνικό κράτος»