Κλάους Όφφε: Αντιφάσεις του σύγχρονου κράτους πρό-νοιας, μέρος ΙV - Κράτος πρόνοιας και πολιτικές αλλαγές

© PRAXIS International (τεύχος 3/1981, για το 2019 © CEEOL) - Claus Offe: Some Contradictions of the Modern Welfare State

  
→ Βλ. εισαγωγικό σημείωμα στο παλιό αλλά καθόλου ανεπίκαιρο δοκίμιο του Claus Offe ←
 
→ Το μέρος Ι: [Πολυλειτουργικός χαρακτήρας του κράτους πρόνοιας, ικανότητα να εξυπηρετεί ταυτόχρονα πολλούς αλληλοσυγκρουόμενους στόχους και στρατηγικές + Εισαγωγικό σημείωμα για το δοκίμιο του Offe και για το περιοδικό PRAXIS International] ←

→ Το μέρος IΙ: [Η επίθεση εκ δεξιών - Ο καπιταλισμός αδυνατεί να συνυπάρχει αρμονικά με το κράτος πρόνοιας, αλλά ούτε μπορεί να κάνει χωρίς αυτό όσο είναι βιομηχανικός καπιταλισμός ] ←

    

→ To μέρος III: [Κριτική εξ αριστερών - Το υπάρχον κράτος πρόνοιας δρά κατόπιν εορτής - απλά «επισκευάζει ζημίες». Είναι αναποτελεσματικό, αντιπαραγωγικό και καταπιεστικό, παράγει και αυτό «ιδεολογία», δηλαδή ψευδή συνείδηση] ←
 
Συνέχεια Μέρος ΙV  
[Το κράτος πρόνοιας είναι τώρα <1981> «ντεμοντέ». Πόσο δύσκολο είναι να παραμεριστεί;]
Στην προηγηθείσα πραγμάτευση συγκρίναμε με τρόπο σχηματικό την «δεξιά» και την «αριστερή» κριτική ανάλυση του κράτους πρόνοιας· αυτό που τραβά την προσοχή είναι τρία σημεία, στα οποία οι φιλελεύθεροι-συντηρητικοί και οι σοσιαλιστές επικριτές του κράτους πρόνοιας επιδεικνύουν κάπως παράδοξες αναλογίες ή και ομοιότητες.

Πρώτον, αντίθετα με την ιδεολογική συναίνεση που επικρατούσε στη διάρκεια των δύο δεκαετιών 1950 - 1960 σε μερικές από τις χώρες με προχωρημένο κράτος πρόνοιας, τώρα πιά πουθενά δεν πιστεύουν οι πολίτες ότι το κράτος πρόνοιας είναι η πολλά υποσχόμενη και μόνιμα έγκυρη απάντηση στα προβλήματα της κοινωνικοπολιτικής τάξης πραγμάτων των προηγμένων καπιταλιστικών οικονομιών. Οι επικρίσεις εναντίον του, τόσο από δεξιά όσο και από αριστερά, έχουν γίνει πιο μεγαλόφωνες και η αρνητική τους αξιολόγηση των ρυθμίσεων του κράτους πρόνοιας έχει γίνει πιο ριζική. 

Δεύτερον, τόσο η «δεξιά» όσο και η «αριστερή» κριτική προσέγγισση του κράτους πρόνοιας (καθεμιά από τις οποίες λαμβάνει σοβαρά υπόψη τα συμφέροντα της δικής της «πολιτικής πελατείας), ούτε μπορούν ούτε θέλουν να εγκαταλείψουν εντελώς το κράτος πρόνοιας· ο λόγος για τον δισταγμό αυτό είναι το γεγονός ότι το κράτος πρόνοιας επιτελεί λειτουργίες ουσιώδεις και απαραίτητες τόσο για τη διαδικασία συσσώρευσης του κεφαλαίου όσο και για την κοινωνική και οικονομική ευημερία της εργατικής τάξης.

Claus Offe (κέντρο), Rainer Forst (αριστερά), Jürgen Habermas: Τρεις από τους πιο σημαντικούς

σημερινούς εκπροσώπους της «Σχολής της Φρανκφούρτης» (οι δύο υπήρξαν μαθητές του Χάμπερμας)

ήταν, μαζί με άλλους (Jean-Francois Jamet, Γιάννης Μηλιός, Francesco Mongelli, Καλυψώ Νικολαΐδη κ.ά.) συνεισηγητές στην ημερίδα του Πανεπιστημίου της Φρανκφούρτης (4.2.2016) με τίτλο “Europe as a Context of Justice„. Στο επίκεντρο αυτής της συζήτησης ήταν και το ερώτημα άν η ΕΕ αντιμετώπισε δίκαια την ελληνική κρίση χρέους.

Τρίτον, η μεν συντηρητική πλευρά - όπως υποστήριξα προηγουμένως - δεν διαθέτει ούτε συνεκτική θεωρία, ούτε ρεαλιστική στρατηγική για την κοινωνική τάξη πραγμάτων ενός κράτους που δεν θα είναι κράτος πρόνοιας. Όμως, όπως φαίνεται, η κατάσταση δεν είναι πολύ καλύτερη στην Αριστερά· για ό,τι την αφορά, μπορεί, συζητήσιμα, να γίνει λόγος για μια συνεκτική θεωρία περί σοσιαλισμού, αλλά σίγουρα όχι για μια συμφωνημένη και ρεαλιστική στρατηγική για την οικοδόμησή του. Ελλείψει μιας τέτοιας στρατηγικής, το κράτος πρόνοιας παραμένει ένα θεωρητικά αμφισβητούμενο, αλλά στην πραγματικότητα σταθερά εδραιωμένο δεδομένο της κοινωνικής τάξης πραγμάτων των προηγμένων καπιταλιστικών κοινωνιών. Με λίγα λόγια, φαίνεται ότι το κράτος πρόνοιας, αν και αμφισβητείται τόσο από «δεξιά» όσο και από «αριστερά», δύσκολα θα αντικατασταθεί από ένα συντηρητικό ή προοδευτικό εναλλακτικό σχήμα.

[«Νεο-laissez-faire» μοντέλο και «αντι-φορολογικά» ιδεολογικά ρεύματα. Και οι αντίρροπες «ελευθεριακές» κατευθύνσεις]
Βεβαίως, υπάρχουν ορισμένα μοντέλα που προτείνουν άλλους κανόνες της κοινωνικής και οικονομικής τάξης πραγμάτων, τα οποία έχουν την υποστήριξη διανοουμένων ή μειοψηφικών κοινωνικών ομάδων, όχι όμως ευρέων πολιτικών ρευμάτων. Ένα από αυτά είναι το μοντέλο «νεο-laissez-faire», σύμφωνα με το οποίο το κράτος πρόνοιας μπορεί και πρέπει να καταργηθεί, ώστε να μπορέσει να γίνει πραγματικότητα μια «ανάσταση» της ελεύθερης και αρμονικής κοινωνίας της αγοράς. Τυπικοί υποστηρικτές της λύσης αυτής είναι πολιτικές δυνάμεις που αντιπροσωπεύουν μερίδες των παλιών μεσαίων τάξεων, όπως λόγου χάρη αγρότες και καταστηματάρχες - μικροεμπόρους· οι δυνάμεις αυτές επίσης συχνά ευνοούν επίσης τα «αντι-φορολογικά» (tax-resistance) κινήματα. Αυτή η λύση αντιμετωπίζει το εξής πολιτικό πρόβλημα: Όσο πιο προχωρημένος και πιο ευρείας βάσης καπιταλιστικός εκσυγχρονισμός έχει πραγματοποιηθεί σε μια χώρα, τόσο μικρότερη είναι η κοινωνική βάση στην οποία μπορεί να στηριχτεί αυτή η οπισθοδρομική εναλλακτική λύση.
Σε αντιδιαμετρική κατεύθυνση προτείνεται από μερίδες της νέας μεσαίας τάξης ένα μοντέλο που συνδυάζει «μετα-υλιστικές» αξίες με ορισμένες ιδέες που κληροδότησε η αντιεξουσιαστική και [αναρχο]συνδικαλιστική παράδοση της πολιτικής σκέψης. Από αυτό το μοντέλο απορρέει ότι τις λειτουργίες του κράτους πρόνοιας μπορεί να τις αναλάβουν κοινότητες πολιτών με χαρακτηριστικά τις ελευθεριακές αξίες, την ισοτιμία και με μεγάλο βαθμό αυτοδυναμίας, οι οποίες θα δρουν μέσα σε πλαίσια έντονα αποκεντρωμένα και αντιγραφειοκρατικά.

[Οι δύσκολες ταξικές συμμαχίες και η παραγωγή νέας ηγεμονίας: Παλιές μεσαίες τάξεις με τον πυρήνα του κεφαλαίου ή νέες μεσαίες τάξεις με την οργανωμένη εργατική τάξη;]
Είναι χαρακτηριστικό ότι και τα δύο αυτά εναλλακτικά μοντέλα, στο βαθμό που αδυνατούν να σχηματίσουν συμμαχίες με μία από τις [δύο] κύριες κοινωνικές τάξεις και με τις αντίστοιχες πολιτικές δυνάμεις που τις εκπροσωπούν, είναι καταδικασμένα σε εντελώς περιθωριακό ρόλο. Όμως, τέτοιες συμμαχίες, είτε μεταξύ της παλιάς μεσαίας τάξης και του πυρήνα του κεφαλαίου, είτε μεταξύ της νέας μεσαίας τάξης και των καθιερωμένων οργανώσεων εργατικής τάξης, είναι εξαιρετικά δύσκολο να μορφοποιηθούν, να σταθεροποιηθούν και να διατηρηθούν. Παρόλα αυτά, ίσως δεν είναι υπερβολικά παρακινδυνευμένο να κάνουμε την υπόθεση ότι στα χρόνια που έρχονται, είναι αναμενόμενο να εμφανιστούν στο πεδίο της κοινωνικής πολιτικής και της μεταρρύθμισης του κράτους πρόνοιας, προσπάθειες και αγώνες για τέτοιες νέες συμμαχίες. Κατά τη γνώμη μου, μπορούμε να πιθανολογήσουμε τρεις εναλλακτικές καταλήξεις αυτών των πολιτικών προσπαθειών.  
Η πρώτη, που δεν μπορεί να αποκλειστεί εντελώς ως ενδεχόμενο υπό συνθήκες αυξημένης οικονομικής κρίσης και διεθνών εντάσεων, είναι η σχετική επιτυχία του συνασπισμού που βασίζεται σε μια συμμαχία του μεγάλου κεφαλαίου με την παλιά μεσαία τάξη και προωθεί το μοντέλο νεο-laissez-faire.
Η δεύτερη ισχύει για χώρες με έντονη την πολιτική παρουσία της Σοσιαλδημοκρατίας (ενδεχομένως και σε εκείνες με ισχυρή παρουσία του Ευρωκομμουνισμού [ο Offe, γράφοντας το 1981, έχει στο νου του το τότε πολιτικό σκηνικό της Ιταλίας, Γαλλίας, ενδεχομένως και της μεταφρανκικής Ισπανίας]), όπου είναι πιο πιθανό να προκύψουν νέες μορφές διαμεσολάβησης κοινωνικών συμφερόντων και μια σχετικά «ειρηνική συγκατοίκησή» τους, προκειμένου να προσδιοριστεί η «σωστή δόση» της περαιτέρω επέκτασης του κράτους πρόνοιας, δηλαδή που να είναι συμβατή τόσο με τις απαιτήσεις της συσσώρευσης, όσο και με τις βασικές αξιώσεις των οργανώσεων της εργατικής τάξης. Το μοντέλο αυτό μπορεί να περιλαμβάνει μιαν ευρεία εφαρμογή τρόπων διαβούλευσης και  λήψης αποφάσεων «νεο-συντεχνιακού» ή «τριμερούς» τύπου, φορείς των οποίων θα είναι εκπρόσωποι κεντρικών ενιαίων εργοδοτικών οργανώσεων αφενός, εργατικών συνδικαλιστικών ενώσεων αφετέρου, υπό την εποπτεία εξειδικευμένων υπηρεσιακών οργανισμών του κράτους. Ωστόσο, αυτή η δεύτερη πιθανή εκδοχή, και ιδιαίτερα υπό συνθήκες οικονομικής κρίσης, θα λειτουργήσει εις βάρος τόσο των παλιών μεσαίων τάξεων, όσο και εκείνων των κλάδων της εργατικής τάξης που είναι λιγότερο καλά οργανωμένοι σε συνδικαλιστικό επίπεδο και άρα, μέσα σε τέτοια πολύ δεσμευτικά πλαίσια, θα αντιπροσωπεύονται λιγότερο καλά από άλλους κλάδους στην εσωτερική διαπραγμάτευση μεταξύ των διαφορετικών ομάδων εργαζομένων και στη λήψη των αποφάσεων. 
Δεν είναι εντελώς αδιανόητος και ένας τρίτος τύπος κοινωνικής συμμαχίας, που θα συγκροτηθεί από οργανώσεις της εργατικής τάξης και από στοιχεία των νέων μεσαίων τάξεων με βάση ένα μοντέλο «προνοιακής ευημερούσας κοινωνίας» («welfare society») μη γραφειοκρατικό, αποκεντρωμένο, βασισμένο στην ισοτιμία και αυτοδυναμία. Υποστηρικτές αυτής της λύσης βρίσκοουμε μέσα στα νέα κοινωνικά κινήματα και κάποια αντήχησή τους στις θεωρητικές ιδέες συγγραφέων όπως ο Ιβάν Ίλιτς (Illich), ο Αντρέ Γκόρζ (Gorz), ο Αλαίν Τουρέν (Touraine), ο Κούλευ (Cooley) και άλλοι.

 

[Δομή και λειτουργία της σύγχρονης πολιτικής: Τα τρία επίπεδα-αρένες πολιτικών και ταξικών συγκρούσεων]
Αντί να κάνουμε υποθέσεις για την πιθανή έκβαση αυτής της διαμόρφωσης του συσχετισμού των δυνάμεων και των ιδεών, πράγμα που θα απαιτούσε μια πολύ πιο λεπτομερή ανάλυση από όσο είναι δυνατό μέσα στα πλαίσια αυτού του μικρού δοκίμιου, προτιμώ να καταλήξω με παρατηρήσεις για τη φύση της πολιτικής διαδικασίας που θα αποφασίσει τελικά για το ένα ή το άλλο από αυτά τα εναλλακτικά ενδεχόμενα. Ο καλύτερος τρόπος για να κατανοήσουμε τη διαδικασία αυτή, είναι να θεωρήσουμε ότι συντίθεται από τρία επίπεδα ή από τρεις επάλληλες αρένες στις οποίες λαμβάνουν χώρα συγκρούσεις.  
Η πρώτη και πιο ευδιάκριτη δια γυμνού οφθαλμού, είναι η αρένα της λήψης πολιτικών αποφάσεων εντός του κρατικού μηχανισμού. Οι «παίκτες» της και δρώντες παράγοντες, είναι πολιτικές ελίτ που ανταγωνίζονται μεταξύ τους για να κατακτήσουν εκλογικές νίκες και για τα περιορισμένα αποθέματα πολιτικής ισχύος και τις πεπερασμένες κοινωνικές πηγές απο όπου τα αντλούν [διαρκής ανταγωνισμός για λαϊκή υποστήριξη, παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος]. Αποφασίζουν για προγράμματα κοινωνικής πολιτικής, για νομοθετικό έργο και για προϋπολογισμούς. Τούτο είναι το πιο επιφανειακό και πιο ορατό επίπεδο της πολιτικής, αυτό που προβάλλουν στη δημοσιότητα τα μέσα ενημέρωσης και αυτό που εμπλέκεται με τα διακυβεύματα κάθε φορά που ο/η πολίτης καλείται να παίξει τον πολιτικό του/της ρόλο, π.χ. ως ψηφοφόρος.
Εντούτοις, αυτό δεν είναι διόλου το μόνο επίπεδο στο οποίο παράγεται, διανέμεται και χρησιμοποιείται η πολιτική ισχύς και εξουσία. Γιατί ο χώρος στον οποίο μπορούν να λαμβάνουν αποφάσεις οι πολιτικές ελίτ, καθορίζεται από κοινωνικές δυνάμεις που επενεργούν σε ένα πολύ λιγότερο ορατό επίπεδο και διαμορφώνουν ή αλλάζουν τις αντιλήψεις των πολιτικών και τους τρόπους που αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα, δηλαδή τις εναλλακτικές λύσεις που ανοίγονται μπροστά τους ενόψει λήψης αποφάσεων και τις αναμενόμενες συνέπειες που εγκυμονεί καθεμία εναλλακτική λύση. Αυτό είναι το δεύτερο επίπεδο, στο οποίο καθορίζεται η ατζέντα της πολιτικής και η σχετική προτεραιότητα των ζητημάτων και των λύσεων· επίσης, σ' αυτό το επίπεδο προσδιορίζεται σε μεγάλο βαθμό η βιωσιμότητα και η διάρκεια των συμμαχιών που συνάπτονται και των συμβιβασμών που λαμβάνουν χώρα. 
Σ' αυτό το επίπεδο είναι πιο δύσκολο να εντοπιστεί ποιοί είναι οι συγκεκριμένοι δρώντες παράγοντες. Συνηθέστερα, οι δυνάμεις που λειτουργούν εδώ προκύπτουν ως συσσωρευτικό αποτέλεσμα και έκβαση μιας σύμπραξης πολλαπλών ανώνυμων παραγόντων και δράσεων, οι οποίες ωστόσο διαμορφώνουν την άποψη των πολιτικών για την πραγματικότητα και για το πεδίο της πολιτικής δράσης. Παραδείγματα τέτοιων δυνάμεων προσδιοριστικών της πολιτικής, είναι τα συμβαίνοντα στο διεθνές περιβάλλον (όπως πόλεμοι ή επαναστάσεις), οι μακροοικονομικοί δείκτες (τα δεδομένα του εξωτερικού εμπορίου μιας χώρας όπως το εμπορικό ισοζύγιο, οι ρυθμοί της ανάπτυξης, οι μεταβολές του επιπέδου της ανεργίας και του πληθωρισμού κλπ) και οι αλλαγές στις πολιτισμικές παραμέτρους της κοινωνικής ζωής (εδώ ανήκουν, λόγου χάρη, δείκτες που εκφράζουν από ποσοστά της φοίτησης στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση έως και ποσοστά των διαζυγίων).
Η γνώση και μελέτη αυτών των δεικτών διαμορφώνει την εικόνα που σχηματίζουν οι ελίτ για την πραγματικότητα, την άποψή τους για το τι μπορούν και πρέπει να κάνουν, γι' αυτά που πρέπει να αναμένουν ως συνέπειες των δράσεών τους και για το τι πρέπει να αποφύγουν. Το σημαντικό εδώ είναι το εξής: Μολονότι οι δυνάμεις οι οποίες μορφοποιούν την εικόνα της πραγματικότητας που σχηματίζουν μέσα στο μυαλό τους οι πολιτικοί, την ατζέντα τους και το πού στρέφουν αυτοί την προσοχή τους, δεν μπορεί να αναχθεί τόσο εύκολα σε δρώντα πρόσωπα, όπως ισχύει στο πρώτο επίπεδο της πολιτικής σύγκρουσης, ωστόσο εδώ υπάρχει και λειτουργεί ένας διαγραμματικός «πίνακας» στον οποίο αποτυπώνεται η διανομή και οι συσχετισμοί της κοινωνικής ισχύος. Αυτός ο πίνακας μας λέει ποιές κοινωνικές τάξεις, συλλογικοί παράγοντες και άλλες κοινωνικές κατηγορίες έχουν μεγαλύτερη ισχύ για να μορφοποιούν και να αναμορφώνουν την πολιτική πραγματικότητα, να «ανοίγουν» ή να «κλείνουν» την πολιτική ατζέντα, και ποιές έχουν λιγότερη. 
Η πρόσβαση στα μέσα παραγωγής και ο έλεγχος επ΄ αυτών, η πρόσβαση στα οργανωσιακά μέσα και στα μέσα επικοινωνίας, είναι κατανεμημένες πολύ άνισα μέσα στην κοινωνική δομή· και καθεμία από αυτές τις άνισες δυνατότητες πρόσβασης μπορεί να χρησιμοποιηθεί, με διαφορετικό βαθμό αποτελεσματικότητας, για να διαμορφώσει ή να θέσει υπό αμφισβήτηση αυτό που οι πολιτικοί θεωρούν ως πλαίσιο μέσα στο οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις τους. Το σχετικό βάρος αυτών των διαφορετικών πόρων άντλησης ισχύος, που μπορεί εν μέρει να εξισορροπεί το ένα το άλλο, αλλά μπορεί επίσης να συγκεντρωθεί στα χέρια μιας και της αυτής κοινωνικής τάξης ή ομάδας, εξαρτάται επίσης από κυκλικές και συγκυριακές διακυμάνσεις· αυτές, μπορεί να δώσουν τη δυνατότητα σε μια ομάδα να εκμεταλλεύεται την ιδιαίτερη κοινωνική ισχύ της σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, ανάλογα με το χρονικό σημείο. 
Όμως, κάτω από αυτό το δεύτερο πολιτικό επίπεδο (τον «πίνακα» που απεικονίζει τη διανομή και τους συσχετισμούς της κοινωνικής ισχύος) υπάρχει και λειτουργεί ένα τρίτο επίπεδο, το οποίο αποτελεί το θεμέλιο του δεύτερου. Στο τρίτο επίπεδο λαμβάνουν χώρα οι ίδιες οι πραγματικές μεταβολές που «απεικονίζονται» στον «πίνακα» του δευτέρου επιπέδου, δηλαδή συμβαίνουν αλλαγές στα σχετικά «βάρη» των κοινωνικών δυνάμεων, τις οποίες εκμεταλλεύονται οι δρώντες συλλογικοί φορείς για να διαμορφώνουν κάθε φορά την πολιτική ατζέντα.
Εάν - όπως υποστηρίξαμε προηγουμένως - το δεύτερο επίπεδο ισοδυναμεί με τη διαδικασία που διαμορφώνει τον χώρο της πολιτικής δράσης, με το να λαμβάνουν χώρα δράσεις όπως είναι η άσκηση της αποτρεπτικής ισχύος της αρνησικυρίας («βέτο»), οι εκβιασμοί, οι απειλές, οι κινητοποιήσεις και ο κοινωνικός διάλογος για πολιτικά ζητήματα, ή απλώς με το να ασκείται η σιωπηρή δύναμη της «αναμενόμενης αντίδρασης», ωστόσο αυτό δεν σημαίνει ότι το μέγεθος και η αποτελεσματικότητα των πολιτικών αποθεμάτων που έχει υπό τον έλεγχό της κάθε κοινωνική τάξη και κάθε κοινωνική κατηγορία παραμένει αναγκαστικά σταθερό. Πράγμα που σημαίνει ότι η κοινωνική ισχύς και εξουσία δεν είναι ποτέ τόσο μεγάλη ώστε να αναπαράγει τον εαυτό της χωρίς τέλος.
Οι θέσεις εξουσίας, εξ ορισμού θα έλεγε κανείς, είναι διαφιλονικούμενες και επομένως υπόκεινται σε αλλαγή και ανακατανομή. Ο αγώνας για την ανακατανομή της κοινωνικής ισχύος λαμβάνει χώρα στο τρίτο επίπεδο της πολιτικής, το οποίο είναι το πιο θεμελιώδες. Για παράδειγμα, η ισχύς στην πολιτική «αγορά» ή η πολιτική νομιμοποίηση ή η οργανωτική δύναμη που απολάμβανε μέχρι στιγμής μια κοινωνική ομάδα ή τάξη, μπορεί κάποια στιγμή να περιοριστεί (με αποτέλεσμα, η πολιτική ατζέντα να καταστεί λιγότερο «ευάλωτη» έναντι αυτής της ομάδας - ή με άλλα λόγια, αυτή η ομάδα να μη μπορεί πια να επηρεάζει τόσο πολύ τις πολιτικές αποφάσεις). Ή, μπορεί, μια άλλη κοινωνική ομάδα να διανοίξει νέα κανάλια επιρροής, να σχηματίσει νέες συμμαχίες ή να κερδίσει μια ηγεμονική θέση μέσω της επίκλησης νέων αξιών, νέων ιδανικών και νέων οραμάτων.
Τόσο η σχετική απώλεια ισχύος όσο και η σχετική αύξηση ισχύος μπορούν να προωθηθούν στο επίπεδο της επίσημης πολιτικής, να ενεργήσουν εκεί ή να πυροδοτήσουν νέες πολιτικές διαδικασίες (μολονότι είναι αναμφίβολο ότι θα έχουν και αποτυχίες). Η αποτρεπτική ικανότητα αρνησικυρίας που διαθέτει μια συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα μπορεί να είναι μικρή και να υπόκειται σε περιορισμούς, ενώ και οι θεσμικές βάσεις της κοινωνικής ισχύος της ενδέχεται κάποια στιγμή να καταργηθούν.

Φαίνεται λοιπόν ότι τα τρία επίπεδα αλληλοσυνδέονται, όχι με τρόπο αυστηρά ιεραρχημένο, αλλά κυκλικό: Άν και ο χώρος δράσης του πρώτου επιπέδου («τυπική» ή «επίσημη» πολιτική) καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τον διαγραμματικό «πίνακα» στον οποίο αποτυπώνονται οι συσχετισμοί της κοινωνικής ισχύος («δεύτερο επίπεδο»), μπορεί αυτό το ίδιο το πρώτο επίπεδο να διευκολύνει και να προωθήσει μια αναθεώρηση της ίδιας της κατανομής κοινωνικής ισχύος («τρίτο επίπεδο»). Και επομένως, πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη ότι το πεδίο της δημοκρατικής πολιτικής λειτουργεί με τρόπο διττό: Προσδιορίζεται από την κοινωνική ισχύ, όμως ταυτόχρονα είναι δυνητικά και προσδιοριστικός παράγοντας της κοινωνικής ισχύος. 
Θεωρώ σκόπιμο να αφήσω τον αναγνώστη να εφαρμόσει μόνος του αυτό το αναλυτικό μοντέλο της πολιτικής διαδικασίας στην τωρινή αντιπαράθεση περί το κράτος πρόνοιας, την οποία εξέτασα και συζήτησα προηγουμένως, και συνεπώς να διερευνήσει και ο ίδιος άν και σε ποιό βαθμό το μοντέλο αυτό είναι χρήσιμο.
Το ερώτημα με το οποίο θέλω να καταλήξω είναι σημαντικό τόσο από ακαδημαϊκή όσο και από πολιτική σκοπιά: Η ατζέντα του κράτους πρόνοιας, το πεδίο της εφαρμογής του και η μελλοντική του εξέλιξη, θα μορφοποιηθούν και θα οριοθετηθούν με βάση τον «πίνακα» στον οποίο αποτυπώνονται οι συσχετισμοί της κοινωνικής ισχύος της προχωρημένης καπιταλιστικής κοινωνικής δομής; Ή, αντίθετα, αυτό το ίδιο το κράτος πρόνοιας, είτε μέσω των δικών του επιτευγμάτων, είτε μέσω των δικών του αποτυχιών, θα διανοίξει νέες δυνατότητες για επαναπροσδιορισμό της κοινωνικής ισχύος, άρα για αναδιαμόρφωση αυτού του «πίνακα» αποτύπωσής της;

  
[Oι μεσότιτλοι προστέθηκαν στον ιστοχώρο Μετά την Κρίση]

Τα 3 προηγούμενα μέρη του δοκιμίου του Offe:

→ Μέρος II:  Η επίθεση εκ δεξιών

εναντίον του κράτους πρόνοιας←

Ο καπιταλισμός αδυνατεί να συνυπάρ-

χει αρμονικά με το κράτος πρόνοιας,
αλλά ούτε μπορεί να κάνει χωρίς αυτό 

όσο είναι βιομηχανικός καπιταλισμός

→ Μέρος I:  Πολυλειτουργικός χαρα-

κτήρας του κράτους πρόνοιας  ←

Εξυπηρετεί πολλούς αλληλοσυγ-

κρουόμενους στόχους & στρατηγικές 
+ Εισαγωγή για το δοκίμιο του Offe
& το περιοδικό PRAXIS International

→ Μέρος III: Κριτική εξ αριστερών:

Το υπάρχον κράτος πρόνοιας ←

δρά κατόπιν εορτής - απλά «επισκευάζει ζημίες». 

Είναι αναποτελεσματικό, αντιπαραγωγικό και καταπιεστικό,  

παράγει και αυτό «ιδεολογία», δηλαδή ψευδή συνείδηση

Ο Claus Offe δίδαξε Πολιτική Επιστήμη και Πολιτική Κοινωνιολογία στο Πανεπιστήμιο Humboldt του Βερολίνου (1995-2005), του οποίου είναι ομότιμος καθηγητής, στο Πανεπιστήμιο της Βρέμης (1989-1995) και στο Πανεπιστήμιο του Μπίλεφελντ (1975-1989). Εργάστηκε στην Hertie School of Governance του Βερολίνου (2005-2015) και διετέλεσε συνεργάτης ή επισκέπτης καθηγητής σε πολλά πανεπιστήμια του κόσμου μεταξύ των οποίων του Stanford (Institute for Advanced Study), στο Princeton, στην Βιέννη και στο Αυστραλιανό Εθνικό Πανεπιστήμιο, καθώς επίσης στο Harvard, στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας (Berkeley) και στην New School for Social Research. Ο Offe διετέλεσε βοηθός και συνάδελφος του Jürgen Habermas στη δεκαετία του 1960 και θεωρείται μέλος της δεύτερης γενιάς της «Σχολής της Φρανκφούρτης», μαζί με τον Karl-Otto Apel, τον Albrecht Wellmer που πέθανε πρόσφατα (Σεπτ. 2018), τον Oskar Negt, τον Alfred Schmidt (έργα του The Concept of Nature in Marx, History and structure. An essay on Hegelian-Marxist and structuralist theories of history), τον ίδιο τον Habermas κ.ά. 
Ανάμεσα στις πολλές δημοσιεύσεις του Offe περιλαμβάνονται: Europe Entrapped (Polity 2015). Strukturprobleme des kapitalistischen Staates: Aufsätze zur politischen Soziologie (Suhrkamp 1972, αναδημοσίευση Campus Verlag και σε αγγλική μετάφραση του MIT Press, 2006 ως Contradictions of the Welfare State (στο οποίο αναπτύσσει εκτενώς το θέμα του παρόντος δοκιμίου). Επίσης, Reflections on America: Tocqueville, Weber and Adorno in the United States (Polity 2005).

Κλάους Όφφε, στον ιστοχώρο Μετά την Κρίση:

Η δημοκρατία στην Ευρώπη σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης

Ευρώπη, 2015 και 2016. Που θα καταλήξει το αδιέξοδο; Συνέντευξη του Κλάους Όφφε

Ακυβερνησία, ενδογενής θεσμική ανεπάρκεια, κράτη αποτυχημένα είτε στο χώρο, είτε στο χρόνο. Συντηρητική και σοσιαλδημοκρατική απάντηση

 

Φιλελευθερισμός, λαϊκισμός, αλληλεγγύη και οι νέες προκλήσεις. Συζήτηση στο Γκντανσκ της «Αλληλεγγύης» - συζητούν οι Ντέιβιντ Έιμπραμ, Κλάους Όφφε, Σουάβομιρ Σερακόφσκι

Ο παραμερισμός του κράτους πρόνοιας οξύνει την ανισότητα και συνακόλουθα βλάπτει σοβαρά τη δυναμική της κοινωνίας και της οικονομίας· στον μεταπολεμικό κόσμο, πολλή εμπειρία τεκμηριώνει ότι είναι μιά από τις αιτίες της παρακμής των εθνών
Βλ. Ατζέμογλου & Ρόμπινσον:→ Αλληλοτροφοδοτούμενες πτυχές της ανισότητας - οικονομική, πολιτική, ανισότητα προσφερόμενων ευκαιριών ←

Μερικοί (ιδίως στην Ελλάδα) εικάζουν ότι η θέση των Ατζέμογλου και Ρόμπινσον για τα αίτια της παρακμής των εθνών (βλ. το περίφημο βιβλίο τους Γιατί Αποτυγχάνουν τα Έθνη), δεν αντλεί τα επιχειρήματά της - εκτός των άλλων - και από το μετρήσιμο μέγεθος της οικονομικής ανισότητας, αλλά αποκλειστικά και μόνον από την τυπική μορφολογία των θεσμών και νοοτροπιών, από το άν αυτή προωθεί την ισοτιμία στις προσφερόμενες ευκαιρίες και τη συμπερίληψη ή, αντίθετα, τον αποκλεισμό και την ανισότητα μεταξύ των πολιτών. Η άποψη αυτή υποβάλλει - δολίως ή «αφελώς» - ότι συμπεριληπτικοί θεσμοί, ισότητα στις ευκαιρίες, καλά εκπαιδευτικά συστήματα, διαγενεακή δικαιοσύνη και τελικά βιώσιμες ζωντανές οικονομίες και κοινωνίες, μπορούν, υπό όρους, να υπάρχουν (ή σταδιακά να κατακτώνται) ακόμη και υπό αυξανόμενη ή πολύ έντονη οικονομική ανισότητα.

Ωστόσο, οι δύο ερευνητές το αρνούνται κατηγορηματικά: Στην πραγματική λειτουργία των κοινωνικών και πολιτικών συστημάτων, η οικονομική ανισότητα, η ανισότητα στις ευκαιρίες που προσφέρονται από μια οργανωμένη κοινωνία και η πολιτική ανισότητα συνδέονται στενά μεταξύ τους και αλληλοτροφοδοτούνται· δημιουργούν φαύλο κύκλο, με τελική κατάληξη την παρακμή της κοινωνίας. Είναι σαν τις όψεις ενός και του αυτού νομίσματος· αυτά τα τρία επίπεδα ανισότητας εμφανίζονται και αναπτύσσονται μαζί. Εύλογο είναι το συμπέρασμα ότι μόνον μαζί μπορούν να καταπολεμηθούν.

Πολλοί εδώ στην Ελλάδα, παρακινούμενοι από αχαλίνωτη και τελικά (αυτο)καταστροφική ταξική ιδιοτέλεια, από διαγενεακή ανευθυνότητα ή από εμμονή σε θεωρίες που γκρέμισε η πραγματικότητα, παραβλέπουν το αλληλένδετο των διαφορετικών επιπέδων κοινωνικής και πολιτικής δυσλειτουργίας και αποφεύγουν να δουν πώς οι αλληλοτροφοδοτήσεις τους σε φαύλο κύκλο συνυφαίνονται αξεχώριστα και κρίσιμα με τα υψηλά, διαρκή επίπεδα οικονομικής και κοινωνικής ανισότητας. Αυτοί, θα ήταν πιο σοφό να ξανασκεφτούν πιο σοβαρά για τα αδιέξοδα της χώρας, τα οικονομικά και κοινωνικά. Και για τα δικά τους πολιτικά.
Βλ. και → Δυσλειτουργίες της δημοκρατίας και των θεσμών του κράτους, στην «ειδική περίπτωση» Ελλάδα και αλλού στη Δύση ←

Claus Offe: Europe Entrapped (Cambridge: Polity Press, 2015).
Το κείμενο του Claus Offe «Η Ευρώπη στην παγίδα» που αποτέλεσε τη βάση του εν λόγω βιβλίου, δημοσιεύτηκε πρώτα στο περιοδικό «Blätter für deutsche und internationale Politik» (Γερμανικά: «Europa in der Falle»). Στη συνέχεια συμπεριλήφθηκε στο συλλογικό έργο Demokratie oder Kapitalismus? - Europa in Krise των εκδόσεων Blätter, ως μέρος μιας ευρείας συζήτησης για την κρίση.
Περιλαμβάνεται στον Β' τόμο της ελληνικής έκδοσης του έργου, με επιμέλεια και εισαγωγή της Ρούλας Γκόλιου. Ο Β' τόμος (2015) περιέχει επίσης εργασίες για την κρίση στην ευρωζώνη των Elmar Altvater, Peter Bofinger, Jürgen Habermas, Rudolf Hickel, Paul Krugman, Isabell Lorey, Stephan Schulmeister, Wolfgang Streeck, Hubert Zimmermann, Karl Georg Zinn. Τα περιεχόμενα του Β' Τόμου.

Στον Α' τόμο της ελληνικής έκδοσης του έργου Δημοκρατία ή καπιταλισμός - Η Ευρώπη σε κρίση περιέχονται κείμενα ή συζητήσεις των Ulrich Beck, Hauke Brunkhorst, Christian Calliess, Henrik Enderlein, Joschka Fischer, Claudio Franzius, Ulrike Guérot, Jürgen Habermas, Oskar Negt, Ulrich Κ. Preuss, Hans-Jürgen Urban.
Για τη δίτομη ελληνική έκδοση του έργου Δημοκρατία ή καπιταλισμός - Η Ευρώπη σε κρίση (biblionet): Παρουσίαση του Άρη Στυλιανού: «Πολλά και καλά φιλοσοφικά βιβλία» (Εφημερίδα των Συντακτών). Επίσης άρθρο του Τάσου Τσακίρογλου στην ίδια εφημερίδα: «Ευρώπη, Quo Vadis?»